| YouTube Channel

ऋषिः (RSiH)

 
Apte
English
ऋषिः [ṛṣiḥ], [cf.
Uṇ.*
 4.119]
An inspired poet or sage, a singer of sacred hymns, (e. g. ( )कुत्स, वसिष्ठ, अत्रि, अगस्त्य
&c.
 ). (These Ṛiṣis form a class of beings distinct from gods, men, Asuras
&c.
 (Av.* 1.1.26). They are the authors or seers of the Vedic hymns
ऋषयो मन्त्रद्रष्टारो वसिष्ठादयः
or, according to Yāska, यस्य वाक्यं स ऋषिः, i. e. they are the persons to whom the Vedic hymns were revealed. In every Sūkta the ऋषि is mentioned along with the देवता, छन्दस् and विनियोग. The later works mention seven Ṛiṣis or saptarṣis whose names, according to Śat. Br., are गौतम, भरद्वाज, विश्वामित्र, जमदग्नि, वसिष्ठ, कश्यप and अत्रि
according to Mahābhārata, मरीचि, अत्रि, अङ्गिरस्, पुलह, क्रतु, पुलस्त्य and वसिष्ठ
Manu calls these sages Prajāpatis or progenitors of mankind, and gives ten names, three more being added to the latter list, i. e. दक्ष or प्रचेतस्, भृगु and नारद. In astronomy the seven Ṛiṣis form the constellation of "the Great Bear")
यत्रा सप्त ऋषीन् पर एकमाहुः
Rv.*
 1.82.2.
A sanctified sage, saint, an ascetic, anchorite
(there are usually three classes of these saints
देवर्षि, ब्रह्मर्षि and राजर्षि
sometimes four more are added
महर्षि, परमर्षि, श्रुतर्षि and काण्डर्षि.
A ray of light.
An imaginary circle.
A hymn (मन्त्र) composed by a Ṛiṣi
एतद्वो$स्तु तपोयुक्तं ददामीत्यृषि- चोदितम्
Mb.
 * 12.11.18
The Veda
P.
 III.2.186.
A symbolical expression for number seven.
Life
Bhāg.*
 1.87.5.
The moon.
Comp.
 -ऋणम् A debt due to Ṛiṣis.
कुल्या a sacred river.
N.
 of महानदी,
N.
 of सरस्वती
अथ तस्योशतीं देवीमृषिकुल्यां सरस्वतीम्
Bhāg.*
 3.16.13. -कृत्
a.
 making one's appearance
Rv.*
 1.31. 16. -गिरिः
N.
 of a mountain in Magadha. -चान्द्रायणम्
N.
 of a particular observance. -च्छन्दस्
n.
 the metre of a Ṛiṣi, -जाङ्गलः, -जाङ्गलिका the plant ऋक्षगन्धा, (Mar. म्हैसवेल). -तर्पणम् libation offered to the Ṛiṣis.-धान्यम् The grain Coix barbata (Mar. वरी). -पञ्चमी
N.
 of a festival or ceremony on the fifth day in the first half of Bhādrapada (observed by women). -पुत्रकः Southern wood, Artemisia abrotanum (Mar. दवणा).-प्रोक्ता the plant माषपर्णी (Mar. रानउडीद). -बन्धु
a.
 connected or related to the Ṛiṣi
Rv.*
 8.1.6. -मनस्a. inspired
far-seeing, enlightened
Rv.*
 9.96.18.-मुखम् the beginning of a Maṇḍala composed by a Ṛiṣi. -यज्ञः a sacrifice offered to a Ṛiṣi (consisting of a prayer in low voice).
Ms.*
 4.21. -लोकः the world of the Ṛiṣis. -श्राद्धम् Funeral oblations for the Ṛiṣis. a figurative expression for insignificant acts which are preceded by great preparation. -श्रेष्ठः (ष्ठम्) The pod of Helicteres isora: also the shrub of tree (Mar. मुरुड- शेंग).
स्तोमः praise of the Ṛiṣis.
a particular sacrifice completed in one day.
Apte 1890
English
ऋषिः [cf. Uṇ. 4. 119] 1 An inspired poet or sage, a singer of sacred hymns, (e. g. कुत्स, वसिष्ठ, अत्रि, अगस्त्य &c.). (These Ṛṣis form a class of beings distinct from gods, men, Asuras &c. They are the authors or seers of the Vedic hymns
ऋषयो मंत्रद्रष्टारो वसिष्ठादयः
or, according to Yāska, यस्य वाक्यं स ऋषिः, i. e. they are the persons to whom the Vedic hymns were revealed. In every Sūkta the ऋषि is mentioned along with the देवता, छंदस् and विनियोग. The later works mention seven Ṛṣis or Saptarṣayas, whose names, according to Śat. Br., are गौतम, भरद्वाज, विश्वामित्र, जमदग्नि, वसिष्ठ, कश्यप and अत्रि
according to Mahābhārata, मरीचि, अत्रि, अंगिरस्, पुलह, क्रतु, पुलस्त्य and वसिष्ठ
Manu calls these sages Prajāpatis or progenitors of mankind, and gives ten names, three more being added to the latter list, i. e. दक्ष or प्रचेतस्, भृगु and नारद. In astronomy the seven Ṛṣis form the constellation of “the Great Bear”).
2 A sanctified sage, saint, an ascetic, anchorite
there are usually three classes of these saints
देवर्षि, ब्रह्मर्षि or राजर्षि
sometimes four more are added
महर्षि, परमर्षि, श्रुतर्षि and कांडर्षि.
3 A ray of light.
4 An imaginary circle.
Comp.
कुल्या {1} a sacred river. {2} N. of महानदी.
कृत् a. making one's appearance.
गिरिः N. of a mountain in Magadha.
चोदनं Ved. inspiring the singer.
छंदस् n. the metre of a Ṛṣi.
जांगलः,
जांगलिका the plant ऋक्षगंधा.
तर्पणं libation offered to the Ṛṣis.
पंचमी N. of a festival or ceremony on the fifth day in the first half of Bhādrapada (observed by women).
प्रोक्ता the plant माषपर्णी.
बंधु a. connected or related to the Ṛṣi.
मनस् a. inspired.
मुखं the beginning of a Maṇḍala composed by a Ṛṣi.
यज्ञः a sacrifice offered to a Ṛṣi (consisting of a prayer in low voice).
लोकः the world of the Ṛṣis.
स्तोमः {1} praise of the Ṛṣis. {2} a particular sacrifice completed in one day.
Hindi
Hindi
ऋषि
Apte Hindi
Hindi
ऋषिः
पुं*
 - "ऋष्-इन्, कित्"
"एक अन्तःस्फूर्त कवि या मुनि, मंत्र द्रष्टा"
ऋषिः
पुं*
 - -
"पुण्यात्मा मुनि, सन्यासी, विरक्त योगी"
ऋषिः
पुं*
 - -
प्रकाश की किरण
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) ऋषति ज्ञानेन संसारपारम् । ऋषी(गतौ)+इनिः। उ०४.११९। तपसा स्वसर्वदोषमपाकृतः, सत्यसन्धः, वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः भवति ऋषिः। ब्रह्मर्ष्यादयः सप्तविधऋषयः भवन्ति । २.वेदः। ३.किरणः।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 ऋषिः, मन्त्रद्रष्टा
noun
वेदमन्त्राणां प्रकाशकः।
"वेदान्तं कस्यापि एकेन एव ऋषिणा लिखितं नास्ति।"
Synonyms:
 तपस्वी, आश्रमवासी, आश्रमसद्, ऋषिः, जटाधरः, जटी, जटिलः, जितेन्द्रियः, परोक्षः, मुनिः, यतिः, यती, लिङ्गी, श्रमणः, तापसः
noun
यः तपस्यां करोति।
"विश्वामित्रः तपस्वी आसीत्।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: ऋषिः
Root: ऋषि
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ seven RSis
⇒ hymn or mantra composed by a RSi
Shloka(s):
2|7|43|1 ► ऋषयः सत्यवचसः स्नातकस्त्वाप्लुतो व्रती। (ब्रह्मवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|7|43|1 ⇢ ऋषिः (ऋषि) (पुं) ⇒ seven RSis, hymn or mantra composed by a RSi
➠ 2|7|43|1 ⇢ सत्यवाक् (सत्यवाक्) (पुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ सप्तर्षयः
जातिः ➡ ऋषिः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ऋषिः,
पुं,
 (ऋषति प्राप्नोति सर्व्वान् मन्त्रान् ज्ञानेनपश्यति संसारपारं वा इति । ऋष् + “इगुप-धात् कित्” ४ । ११९ । इति उणादिसूत्रेण इन् ।किच्च ।) ज्ञानसंसारयोः पारगन्ता । शास्त्रकृदा-चार्य्यः । (यथा, ऋग्वेदे १ । १ । २ । “अग्निपूर्व्वेभिऋषिभिरीड्यो नूतनैरुत स देवा एहवक्ष्यति” ॥
) रिषिर्हसादिश्च । “विद्याविदग्धमतयोरिषयः प्रसिद्धाः” । इति प्रयोगात् । इति भरतः ॥
तत्पर्य्यायः । सत्यवचाः २ शापास्त्रः ३ । स तुसप्तविधः यथा । व्यासाद्या महर्षयः १ भेलाद्याःपरमर्षयः २ कण्वादयो देवर्षयः ३ वशिष्टाद्याब्रह्मर्षयः ४ सुश्रुताद्याः श्रुतर्षयः ५ ऋतपर्णादयोराजर्षयः ६ जैमिन्याद्याः काण्डर्षयः । इति त्रि-काण्डशेषः ॥
तथा च रत्नकोषे ।“सप्त ब्रह्मर्षि-देवर्षि-महर्षि-परमर्षयः ।काण्डर्षिश्च श्रुतर्षिश्च राजर्षिश्च क्रमावराः ॥
* ॥
मन्वन्तरभेदे सप्तर्षिनामानि यथा ।१ स्वायम्भुवमन्वन्तरे मरीचिः । अत्रिः । अ-ङ्गिराः । पुलस्त्यः । पुलहः । क्रतुः । वशिष्ठः ।(यथा हरिवंशे । ७ । ८ ।“मरीचिरत्रिर्भगवानङ्गिराः पलहः क्रतुः ।पुलस्त्यश्च वशिष्ठश्च सप्तैते ब्रह्मणः सुताः” ॥
)२ । स्वारोचिषे उर्जस्तम्भादयः ।(यथा, मार्कण्डेये ६७ । ४ ।“उर्जस्तम्भस्तथा प्राणो दत्तोलिरृषभस्तथा ।निश्चरश्चार्ववीराश्च तत्र सप्तर्षयोऽभवन्” ॥
)३ । उत्तमे वशिष्ठसुताः प्रमदादयः ।(यथा, मार्कण्डेये ७३ । १३ ।“स्वतेजसा हि तपसो वशिष्ठस्य महात्मनः ।तनयश्चान्तरे तस्मिन् सप्त सप्तर्षयोऽभवन्” ॥
)४ । तामसे ज्योतिर्धामादयः ।(यथा मार्कण्डेये ७४ । ५९ ।“ज्योतिर्धामा पृथुः काव्यश्चैत्रोऽग्निर्बलकस्तथा ।पीवरश्च तथा ब्रह्मन् सप्त सप्तर्षयोऽभवन्” ॥
)५ । रैवते हिरण्यरोमा वेदशिरा ऊर्द्ध्वबाहु-रित्यादयः । (यथा मार्कण्डेये ७५ । ७३-७४ ।“हिरण्यरोमा वेदश्रीरूर्द्ध्वबाहुस्तथापरः ।वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः ॥
वशिष्ठश्च महाभागो वेदवेदान्तपारगः ।एते सप्तर्षयश्चासन् रैवतस्यान्तरे मनोः” ॥
)६ । चाक्षषे हर्य्यश्मद्वीरकादयः ।(मार्कण्डेयमतानुयायिन उच्यन्ते तत्रैव । ७६ । ५४ ।“सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुन्नतो मधुः ।अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्निति चर्षयः” ॥
)७ । वैवस्वताख्यवर्त्तमानमन्वन्तरे कश्यपः ।अत्रिः । वशिष्ठः । विश्वामित्रः । गौतमः । जम-दग्निः । भरद्वाजः ॥
(यथा मार्कण्डेये ७९ । ९-१० ।“अत्रिश्चैव वशिष्ठश्च काश्यपश्च महानृषिः ।गौतमश्च भरद्वालो विश्वामित्रोऽथ कौशिकः ॥
तथैव पत्त्रो भगवानृचीकस्य महात्मनः ।जमदग्निस्तु सप्तैते मुनयोऽत्र तथान्तरे” ॥
)८ । सावर्णिके गालवः । दीप्तिमान् । परशु-रामः । अश्वत्थामा । कृपः । ऋष्यशृङ्गः । व्यासः ।यथा, मार्कण्डये ८० । ४ ।“रामो व्यासो गालवश्च दीप्तिमान् कृपएव च ।ऋष्यशृग्ङ्गस्तथा द्रोणिस्तत्र सप्तर्षयोऽभवन्” ॥
रामः परशुरामः । द्रोणिरश्वत्थामा ॥
)९ । दक्षसावर्णिके द्युतिमदाद्याः ।(यथा मार्कण्डेये ९४ । ८ ।“मेधातिथिर्व्वसुः सत्यो ज्योतिष्मान् द्युतिमांस्तथा ।सप्तर्षयोऽन्यः सबलस्तथान्यो हव्यवाहनः” ॥
)१० । ब्रह्मसावर्णिके हविष्मत्सुकृतसत्यजयमू-र्त्त्याद्याः । (यथा मार्कण्डेये ९४ । १०, १३, १४ ।“मनोस्तु दशमस्यान्यच्छृणु मन्वन्तरं द्विज ! ॥
सप्तर्षींस्तान् निबोध त्वं ये भविष्यन्ति वै तदा ।आपो भूतिर्हविष्मांश्च सुकृती सत्यएव च ।नाभागोऽप्रतिमश्चैव वाशिष्ठश्चैव सप्तमः” ॥
)११ । धर्म्मसावर्णिके अरुणादयः ।(यथा मार्कण्डेये ९४ । १९-२० ।“हविष्मांश्च वरिष्ठश्च ऋष्टिरन्यस्तथारुणिः ।निश्चरश्चानघश्चैव विष्टिश्चान्यो महामुनिः ॥
सप्तर्षयोऽन्तरे तस्मिन्नग्निदेवश्च सप्तमः” ॥
)१२ । रुद्रसावर्णिके तपोमूर्त्त्यादयः ।(यथा मार्कण्डेये ९४ । २५ ।“द्युतिस्तपस्वी सुतपास्तपोमूर्त्तिस्तपोनिधिः ।तपोरतिस्तथैवान्यः सप्तमस्तु तपोधृतिः” ॥
)१३ । देवसावर्णिके निर्म्मोहतत्त्वदर्श्याद्याः । (मार्क-ण्डेयपुराणमते अयं त्रयोदशमनुः रौच्याख्ययाभि-हितः । यथा, तत्रैव ९४ । २७-३० ।“त्रयोदशस्य पर्य्याये रौच्याख्यस्य मनोः सुतान् ।सप्तर्षीं श्च नृपांश्चैव गदतो मे निशामय ॥
सुधर्म्माणः सुरास्तत्र सुकर्म्माणस्तथापरे ।सुशर्म्माणः सुरा ह्येते समस्ता मुनिसत्तम ! ॥
महाबलो महावीर्य्यस्तेषामिन्द्रो दिवस्पतिः ।भविष्यानथ सप्तर्षीन् गदतो मे निशामय ॥
धृतिमानव्ययश्चैव तत्त्वदर्शी निरुत्मुकः ।निर्म्मोहः सुतपाश्चान्यो निष्प्रकम्पश्च सप्तमः” ॥
)१४ । इन्द्रसावर्णिके अग्निबाहुशुचिशुद्धमागधाद्याःसप्तर्षयः । (मार्कण्डेयपुराणमतेऽयं भौत्याख्यया-भिहितः । यथा तत्रैव ९९ । १ ।“ततः परन्तु भौत्यस्य समुत्पत्तिं निशामय ।देवानृषींस्तथा पुत्त्रांस्तथैव वसुधाधिपान्” ॥
ततः परं त्रयोदशमन्वन्तरानन्तरम् ॥
अस्मिन्मन्वन्तरे सप्तर्षिनामान्याह तत्रैव १०० । ३१ ।“अग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च शुचिर्मुक्तोऽथ माधवः ।शुक्रोऽजितश्च सप्तैते तदा सप्तर्षयः स्मृताः” ॥
पुराणान्तरे मतभेदात् मन्वन्तरसप्तर्षीणां नाम-भेदोऽपि दृश्यते । हरिवंशे ७ अध्याये तथाविष्णुपुराणे ३ अंशे अस्य विवरणादिकं द्रष्टव्यम् ॥
)॥
* ॥
ज्यीतिःशास्त्रमते वशिष्ठपत्न्यरुन्धतीसहित-वत्तैमानमन्वन्तरीयसप्तर्षीणां मघानक्ष्रत्रे स्थितिःतस्योदये तेषाञ्चोदयो भवति । काशोखण्डमतेशनिलोकादूर्द्धं ध्रूवलोकात् अधः तेषां स्थितिः॥
* ॥
वेदः । किरणः । इति मेदिनी ॥
भृग्वादि-महर्षिसन्तानः । यथा ।“भृगुर्म्मरीचिरत्रिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः ।मनुर्दक्षो वशिष्ठश्च पुलस्त्यश्चेति ते दश ॥
ब्रह्मणो मानसा ह्येते उत्पन्नाः स्वयमीश्वराः ।परत्वेनर्पयस्तस्माद्भूतास्तस्मान्महर्षयः ॥
ईश्वराणां सुतास्तेषामृषयस्तान् निबोधत ।काव्यो वृहस्पतिश्चैव कश्यपश्च्यवनस्तथा ।उतथ्यो वामदेवश्च अगस्त्यश्चौषिजस्तथा” ॥
औषिजस्थाने कौशिक इति वा पाठः ।“कर्द्दमो बालिखिल्याश्च विश्रवाः शक्तिवर्च्चसः ।इत्येते ऋषयः प्रोक्तास्तपसा ऋषिताङ्गताः” ॥
इति । तस्य व्युत्पत्तिर्यथा ।“ऋषि हिंसागतौ धातुर्व्विद्यासत्यतपःश्रुतिः ।एष सन्निचयो यस्मात् ब्राह्मणश्च ततः त्वृषिः ॥
विवृत्तिसमकालन्तु बुद्ध्या व्यक्तिमृषिस्त्वयम् ।ऋषन्ते परमां यस्मात् परमर्षिस्ततः स्मृतः ॥
गत्यर्थादृषतेर्धातोर्नामनिर्वृतिकारणम् ।यस्मादेष स्वयम्भूतस्तस्माच्च ऋषिता मता” ॥
इति मत्स्यपुराणे १२० अध्यायः ॥