ऋषि (RSi)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 ऋषि m.
  (-षिः) A Rishi or sanctified personage so called: there are seven
orders of these saints,  as the Srutarshi,  Kandarshi,  Paramarshi, 
Maharshi,  Rajarshi,  Brahmarshi and Devarshi: the uncompounded
name is especially applied to seven sages,  of the Brahmarshi order, 
cotemporary with each MANU
 those of the present Manwantara, 
are MARICHI,  ATRI,  ANGIRAS,  PULASTYA,  PULAHA,  KRATU and
VASISHTHA: the names of each series differ: specified also form,  in
astronomy,  the asterism of the greater bear: the Rishi of a Mantra
or mystic prayer in the Vedis,  is the saint by whom it is supposed
to have been remembered or recited.
	 2. A Veda.
	 3. A ray of light.
	 4.
A saint or sanctified sage in general.
	 f.
  (-षी) The wife of a Rishi. E.
 
ऋष् to go,  इन् Unādi affix,  fem.  affix ङीष्
 who goes beyond the
limits of earthly life and wisdom. 

Capeller Eng

English

 ऋ॑षि m.
  holy singer,  poet,  saint,  sage,  hermit,  a Ṛṣi
 pl.
 
w.
  सप्तन् the seven (i.e.  many) Ṛṣis of the olden times,  or the
seven stars of the Great Bear. 

Yates

English

 ऋषि (षिः) 2.
m.
  A sage
 a Veda.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

ऋषि 	-	  RSi 	-	 m.
  	-	  seven RSis
कारवेय 	-	  kAraveya 	-	 m.
  	-	  class of RSis
सुरर्षि 	-	  surarSi 	-	 m.
  	-	  gods and RSis
ऋषिद्विष् 	-	  RSidviS 	-	 adj.
  	-	  hating the RSis
ऋषिस्वर 	-	 RSisvara 	-	 adj.
  	-	  praised by RSis
ऋषिकुल्या 	-	  RSikulyA 	-	 f.
  	-	  river of the RSis
ऋषिलोक 	-	  RSiloka 	-	 m.
  	-	  world of the RSis
ऋषिवाट 	-	  RSivATa 	-	 m.
  	-	  hermitage of RSis
श्रुत ऋषि 	-	  zruta RSi 	-	 adj.
  	-	  having famous RSis
ऋषिबन्धु 	-	  RSibandhu 	-	 adj.
  	-	  related to the RSis
ऋषिष्टुत 	-	  RSiSTuta 	-	 adj.
  	-	  praised by the RSis
सप्तर्षिवत् 	-	  saptarSivat 	-	 adj.
  	-	  like the seven RSis
ऋषिसंहिता 	-	 RSisaMhitA 	-	 f.
  	-	  saMhitA of the RSis
सप्तर्षिलोक 	-	  saptarSiloka 	-	 m.
  	-	  world of the 7 RSis
हिरण्यरोमन् 	-	  hiraNyaroman 	-	 m.
  	-	  name of various RSis
ऋषिप्रशिष्ट 	-	  RSipraziSTa 	-	 adj.
  	-	  instructed by the RSis
स ऋषिक 	-	  sa RSika 	-	 adj.
  	-	  together with the RSis
सप्त ऋषिवत् 	-	  sapta RSivat 	-	 adj.
  	-	  attended by the 7 RSis
सप्तर्षिता 	-	  saptarSitA 	-	 f.
  	-	  condition of the 7 RSis
ऋषीवत् 	-	  RSIvat 	-	 adj.
  	-	  associated with the RSis

ऋषि 	-	 RSi 	-	 m.
  	-	  moon
ऋषि 	-	 RSi 	-	 m.
  	-	  occupying the same position in India history as the heroes and patriarchs of other countries
ऋषि 	-	 RSi 	-	 m.
  	-	  ascetic
ऋषि 	-	 RSi 	-	 m.
  	-	  singer of ancient hymns
ऋषि 	-	 RSi 	-	 m.
  	-	  common carp fish  [ Cyprinus - Zoo. ]
ऋषि 	-	 RSi 	-	 m.
  	-	  imaginary circle
ऋषि 	-	 RSi 	-	 m.
  	-	  men
ऋषि 	-	 RSi 	-	 m.
  	-	  anchorite
ऋषि 	-	 RSi 	-	 m.
  	-	  seer
ऋषि 	-	 RSi 	-	 m.
  	-	  ray of light
ऋषि 	-	 RSi 	-	 m.
  	-	  asuras
ऋषि 	-	 RSi 	-	 m.
  	-	  seventh of the eight degrees of Brahmans
ऋषि 	-	 RSi 	-	 m.
  	-	  singer of sacred hymns
ऋषि 	-	 RSi 	-	 m.
  	-	  seven RSis
ऋषि 	-	 RSi 	-	 m.
  	-	  hymn or mantra composed by a RSi
ऋषि 	-	 RSi 	-	 m.
  	-	  inspired poet or sage
ऋषि 	-	 RSi 	-	 m.
  	-	  saint or sanctified sage in general
ऋषि 	-	 RSi 	-	 m.
  	-	  sage
एक ऋषि 	-	  eka RSi 	-	 m.
  	-	  only or chief RSi
देव ऋषि 	-	  deva RSi 	-	 m.
  	-	 RSi among the gods
काण्ड ऋषि 	-	  kANDa RSi 	-	 m.
  	-	 RSi of a particular kANDa of the veda
सर्प ऋषि 	-	  sarpa RSi 	-	 m.
  	-	  serpent-RSi
वंश ऋषि 	-	  vaMza RSi 	-	 m.
  	-	 RSi mentioned in a vaMzabrAhmaNa
यथ ऋषि 	-	  yatha RSi 	-	 ind.
  	-	  according to the RSi
श्रुत ऋषि 	-	  zruta RSi 	-	 adj.
  	-	  having famous RSis

 
   ऋषि  RSi m.
   seven RSis   
   कारवेय  kAraveya m.
   class of RSis    
   सुरर्षि  surarSi m.
   gods and RSis   
   ऋषिद्विष्  RSidviS adj.
   hating the RSis    
   ऋषिस्वर  RSisvara adj.
   praised by RSis   
   ऋषिकुल्या  RSikulyA f.
   river of the RSis    
   ऋषिलोक  RSiloka m.
   world of the RSis   
   ऋषिवाट  RSivATa m.
   hermitage of RSis    
   श्रुत ऋषि  zruta RSi adj.
   having famous RSis   
   ऋषिबन्धु  RSibandhu adj.
   related to the RSis    
   ऋषिष्टुत  RSiSTuta adj.
   praised by the RSis   
   सप्तर्षिवत्  saptarSivat adj.
   like the seven RSis    
   ऋषिसंहिता  RSisaMhitA f.
   saMhitA of the RSis   
   सप्तर्षिलोक  saptarSiloka m.
   world of the 7 RSis    
   हिरण्यरोमन्  hiraNyaroman m.
   name of various RSis   
   ऋषिप्रशिष्ट  RSipraziSTa adj.
   instructed by the RSis    
   स ऋषिक  sa RSika adj.
   together with the RSis   
   सप्त ऋषिवत्  sapta RSivat adj.
   attended by the 7 RSis    
   सप्तर्षिता  saptarSitA f.
   condition of the 7 RSis   
   ऋषीवत्  RSIvat adj.
   associated with the RSis        

 
   ऋषि  RSi m.
   occupying the same position in India history as the heroes and patriarchs of other countries

 
   ऋषि  RSi  m.
   moon  
   ऋषि  RSi  m.
   occupying the same position in India history as the heroes and patriarchs of other countries   
   ऋषि  RSi  m.
   ascetic  
   ऋषि  RSi  m.
   singer of ancient hymns   
   ऋषि  RSi  m.
   common carp fish  [ Cyprinus - Zoo. ]  
   ऋषि  RSi  m.
   imaginary circle   
   ऋषि  RSi  m.
   men  
   ऋषि  RSi  m.
   anchorite   
   ऋषि  RSi  m.
   seer  
   ऋषि  RSi  m.
   ray of light   
   ऋषि  RSi  m.
   asuras  
   ऋषि  RSi  m.
   seventh of the eight degrees of Brahmans   
   ऋषि  RSi  m.
   singer of sacred hymns  
   ऋषि  RSi  m.
   seven RSis   
   ऋषि  RSi  m.
   hymn or mantra composed by a RSi   
   ऋषि  RSi  m.
   inspired poet or sage   
   ऋषि  RSi  m.
   saint or sanctified sage in general  
   ऋषि  RSi  m.
   sage   
   एक ऋषि  eka RSi  m.
   only or chief RSi   
   देव ऋषि  deva RSi  m.
   RSi among the gods   
   काण्ड ऋषि  kANDa RSi  m.
   RSi of a particular kANDa of the veda  
   सर्प ऋषि  sarpa RSi  m.
   serpent-RSi    
   वंश ऋषि  vaMza RSi  m.
   RSi mentioned in a vaMzabrAhmaNa  
   यथ ऋषि  yatha RSi  ind.
   according to the RSi    
   श्रुत ऋषि  zruta RSi  adj.
   having famous RSis     
            

Wilson

English

 ऋषि
m.
  (-षिः) A Ṛṣi or sanctified personage so called: there are
seven orders of these saints,  as the Śrutarṣi,  Kāṇḍarṣi,  Paramarṣi, 
Maharṣi,  Rājarṣi,  Brahmarṣi and Devarṣi: the uncompounded name is
especially applied to seven sages,  of the Brahmarṣi order,  cotemporary with
each MANU
 those of the present Manvantara,  are MARĪCI,  ATRI,  AṄGIRAS, 
PULASTYA,  PULAHA,  KRATU and VASIṢṬHA: the names of each series differ: those
specified also form,  in astronomy,  the asterism of the greater bear: the
Ṛṣi of a Mantra or mystic prayer in the Vedas,  is the saint by
whom it is supposed to have been remembered or recited.
2 A Veda.
3 A ray of light.
4 A saint or sanctified sage in general.
f.
  (-षी) The wife of A
Ṛṣi.
E.
  ऋष to go,  इन् Uṇādi affix fem.  affix ङीष्
 who goes beyond the
limits of earthly life and wisdom. 

Apte

English

ऋषि [ṛṣi]  षी [ṣī]  कः [kḥ],  (षी) कः 1 A Ṛiṣi of a lower degree.

N.
  of a country or its inhabitants (pl. ).

ऋषिः [ṛṣiḥ],  [cf.   Uṇ.*
  4.119]

An inspired poet or sage,  a singer of sacred hymns,  (e. g. ( )कुत्स,  वसिष्ठ,  अत्रि,  अगस्त्य &c.
 ). (These Ṛiṣis form a class of beings distinct from gods,  men,  Asuras &c.
  (Av.*  1.1.26). They are the authors or seers of the Vedic hymns
 ऋषयो मन्त्रद्रष्टारो वसिष्ठादयः
 or,  according to Yāska,  यस्य वाक्यं स ऋषिः,  i. e.  they are the persons to whom the Vedic hymns were revealed. In every Sūkta the ऋषि is mentioned along with the देवता,  छन्दस् and विनियोग. The later works mention seven Ṛiṣis or saptarṣis whose names,  according to Śat. Br.,  are गौतम,  भरद्वाज,  विश्वामित्र,  जमदग्नि,  वसिष्ठ,  कश्यप and अत्रि
 according to Mahābhārata,  मरीचि,  अत्रि,  अङ्गिरस्,  पुलह,  क्रतु,  पुलस्त्य and वसिष्ठ
 Manu calls these sages Prajāpatis or progenitors of mankind,  and gives ten names,  three more being added to the latter list,  i. e.  दक्ष or प्रचेतस्,  भृगु and नारद. In astronomy the seven Ṛiṣis form the constellation of "the Great Bear")
 यत्रा सप्त ऋषीन् पर एकमाहुः Rv.*
  1.82.2.

A sanctified sage,  saint,  an ascetic,  anchorite
 (there are usually three classes of these saints
 देवर्षि,  ब्रह्मर्षि and राजर्षि
 sometimes four more are added
 महर्षि,  परमर्षि,  श्रुतर्षि and काण्डर्षि.

A ray of light.

An imaginary circle.

A hymn (मन्त्र) composed by a Ṛiṣi
 एतद्वो$स्तु तपोयुक्तं ददामीत्यृषि- चोदितम् Mb.
 *  12.11.18

The Veda
 P.
 III.2.186.

A symbolical expression for number seven. 

Life
 Bhāg.*
  1.87.5.

The moon.  Comp.
   -ऋणम् A debt due to Ṛiṣis.

कुल्या a sacred river.

N.
  of महानदी,  N.
  of सरस्वती
 अथ तस्योशतीं देवीमृषिकुल्यां सरस्वतीम् Bhāg.*
  3.16.13. -कृत् a.
  making one's appearance
 Rv.*
  1.31. 16. -गिरिः N.
  of a mountain in Magadha.  -चान्द्रायणम् N.
  of a particular observance. -च्छन्दस् n.
  the metre of a Ṛiṣi,  -जाङ्गलः,  -जाङ्गलिका the plant ऋक्षगन्धा,  (Mar.  म्हैसवेल). -तर्पणम् libation offered to the Ṛiṣis.-धान्यम् The grain Coix barbata (Mar.  वरी). -पञ्चमी N.
  of a festival or ceremony on the fifth day in the first half of Bhādrapada (observed by women). -पुत्रकः Southern wood,  Artemisia abrotanum (Mar.  दवणा).-प्रोक्ता the plant माषपर्णी (Mar.  रानउडीद). -बन्धु a.
  connected or related to the Ṛiṣi
 Rv.*
  8.1.6. -मनस्a.  inspired
 far-seeing,  enlightened
 Rv.*
  9.96.18.-मुखम् the beginning of a Maṇḍala composed by a Ṛiṣi. -यज्ञः a sacrifice offered to a Ṛiṣi (consisting of a prayer in low voice). Ms.*
  4.21. -लोकः the world of the Ṛiṣis. -श्राद्धम् Funeral oblations for the Ṛiṣis. a figurative expression for insignificant acts which are preceded by great preparation.  -श्रेष्ठः (ष्ठम्) The pod of Helicteres isora: also the shrub of tree (Mar.  मुरुड- शेंग).

स्तोमः praise of the Ṛiṣis.

a particular sacrifice completed in one day.

Apte 1890

English

 ऋषिः [cf. Uṇ. 4. 119] 1 An inspired poet or sage,  a singer of sacred hymns,  (e. g. कुत्स,  वसिष्ठ,  अत्रि,  अगस्त्य &c.). (These Ṛṣis form a class of beings distinct from gods,  men,  Asuras &c. They are the authors or seers of the Vedic hymns
 ऋषयो मंत्रद्रष्टारो वसिष्ठादयः
 or,  according to Yāska,  यस्य वाक्यं स ऋषिः,  i. e. they are the persons to whom the Vedic hymns were revealed. In every Sūkta the ऋषि is mentioned along with the देवता,  छंदस् and विनियोग. The later works mention seven Ṛṣis or Saptarṣayas,  whose names,  according to Śat. Br.,  are गौतम,  भरद्वाज,  विश्वामित्र,  जमदग्नि,  वसिष्ठ,  कश्यप and अत्रि
 according to Mahābhārata,  मरीचि,  अत्रि,  अंगिरस्,  पुलह,  क्रतु,  पुलस्त्य and वसिष्ठ
 Manu calls these sages Prajāpatis or progenitors of mankind,  and gives ten names,  three more being added to the latter list,  i. e. दक्ष or प्रचेतस्,  भृगु and नारद. In astronomy the seven Ṛṣis form the constellation of “the Great Bear”). 
2 A sanctified sage,  saint,  an ascetic,  anchorite
 there are usually three classes of these saints
 देवर्षि,  ब्रह्मर्षि or राजर्षि
 sometimes four more are added
 महर्षि,  परमर्षि,  श्रुतर्षि and कांडर्षि. 
3 A ray of light. 
4 An imaginary circle. 
Comp. 
कुल्या {1} a sacred river. {2} N. of महानदी. 
कृत् a. making one's appearance. 
गिरिः N. of a mountain in Magadha. 
चोदनं Ved. inspiring the singer. 
छंदस् n. the metre of a Ṛṣi. 
जांगलः,  
जांगलिका the plant ऋक्षगंधा. 
तर्पणं libation offered to the Ṛṣis. 
पंचमी N. of a festival or ceremony on the fifth day in the first half of Bhādrapada (observed by women). 
प्रोक्ता the plant माषपर्णी. 
बंधु a. connected or related to the Ṛṣi. 
मनस् a. inspired. 
मुखं the beginning of a Maṇḍala composed by a Ṛṣi. 
यज्ञः a sacrifice offered to a Ṛṣi (consisting of a prayer in low voice). 
लोकः the world of the Ṛṣis. 
स्तोमः {1} praise of the Ṛṣis. {2} a particular sacrifice completed in one day. 

Monier Williams Cologne

English

 ऋ॑षि m.
  (√ 2. ऋष् Comm.  on Uṇ.
  iv,  119
 ऋषति ज्ञानेन संसार-पारम्,  T.
 
 perhaps fr.
  an obsolete √ ऋष् for √ दृश्,  ‘to see ?’ cf.
   ऋषि-कृत्),  a singer of sacred hymns,  an inspired poet or sage,  any person who alone or with others invokes the deities in rhythmical speech or song of a sacred character (e.g. the ancient hymn-singers Kutsa,  Atri,  Rebha,  Agastya,  Kuśika,  Vasiṣṭha,  Vy-aśva),  RV.
  
 AV.
  
 VS.
  &c.
  

 the Ṛṣis were regarded by later generations as patriarchal sages or saints,  occupying the same position in India history as the heroes and patriarchs of other countries,  and constitute a peculiar class of beings in the early mythical system,  as distinct from gods,  men,  Asuras,  &c.
  ,  AV.
   x,  10,  26
 ŚBr.
  
 AitBr.
  
 KātyŚr.
  
 Mn.
   &c.
  

 they are the authors or rather seers of the Vedic hymns i.e. according to orthodox Hindū ideas they are the inspired personages to whom these hymns were revealed,  and such an expression as ‘the Ṛṣi says’ is equivalent to ‘so it stands in the sacred text’

 seven Ṛṣis,  सप्त ऋषयः,  or सप्तऋषयः or सप्तर्षयः,  are often mentioned in the Brāhmaṇas and later works as typical representatives of the character and spirit of the pre-historic or mythical period

 in ŚBr.
   xiv,  5,  2,  6 their names are given as follows,  Gotama,  Bharadvāja,  Viśvā-mitra,  Jamadagni,  Vasiṣṭha,  Kaśyapa,  and Atri

 in MBh.
   xii,  Marīci,  Atri,  Aṅgiras,  Pulaha,  Kratu,  Pulastya,  Vasiṣṭha are given as the names of the Ṛṣis of the first Manvantara,  and they are also called Prajāpatis or patriarchs

 the names of the Ṛṣis of the subsequent Manv-antaras are enumerated in Hariv.
  417 ff. 

 afterwards three other names are added,  viz. Pracetas or Dakṣa,  Bhṛgu,  and Nārada,  these ten being created by Manu Svāyambhuva for the production of all other beings including gods and men,  ĀśvŚr.
  
 MBh.
  
 VP.
   &c.

 in astron.
   the seven Ṛṣis form the constellation of ‘the Great Bear’,  RV.
   x,  82,  2
 AV.
   vi,  40,  1
 ŚBr.
  
 ĀśvGṛ.
 
 MBh.
   &c.
  

 (metaphorically the seven Ṛṣis may stand for the seven senses or the seven vital airs of the body,  VS.
  xxxiv
 ŚBr.
   xiv
 KātyŚr.
  )

 a saint or sanctified sage in general,  an ascetic,  anchorite (this is a later sense
 sometimes three orders of these are enumerated,  viz. Devarṣis,  Brahmarṣis,  and Rājarṣis
 sometimes seven,  four others being added,  viz. Maharṣis,  Paramarṣis,  Śrutarṣis,  and Kāṇḍarṣis),  Mn.
   iv,  94xi,  236
 Śak.
 
 Ragh.
  &c.
  

 the seventh of the eight degrees of Brāhmans,  Hcat.
 

 a hymn or Mantra composed by a Ṛṣi

 the Veda Comm.  on MBh.
   & Pat.
 

 a symbolical expression for the number seven

 the moon

 an imaginary circle

 a ray of light,  L.
 

 the fish Cyprinus Rishi,  L.
 

 ऋषि [cf.   Hib.
  arsan,  ‘a sage,  a man old in wisdom’
 arrach,  ‘old,  ancient,  aged’.]

Monier Williams 1872

English

 ऋषि ऋषि,  इस्,  m. (said to be either fr. rt.
दृश्,  ‘to see, ’ or fr. 1. ऋष्
 perhaps related to अर्च्
or ऋच्,  ‘to praise’),  a singer of sacred hymns,  an in-
spired poet or sage,  any person who alone or with
others invokes the deities in rhythmical speech or
song,  especially in song of a sacred character (e. g. the
ancient hymn-singers Kutsa,  Atri,  Rebha,  Agastya, 
Kuśika,  Vasiṣṭha,  Vy-aśva,  who were regarded by
later generations as patriarchal sages or saints,  occupy-
ing the same position in Indian history as the heroes
and patriarchs of other countries. They Ṛṣis con-
stitute a peculiar class of beings in the early mythical
system,  as distinct from gods,  men,  Asuras,  &c.
they are the authors or rather seers of the Vedic
hymns,  i. e. according to orthodox Hindū ideas they
are the inspired personages to whom these hymns
were revealed,  and such an expression as ‘the Ṛṣi
says’ is equivalent to ‘so it stands in the sacred texts.’
Seven Ṛṣi,  सप्त ऋषयः or सप्तऋषयः or
सप्तर्षयः,  are often mentioned in the Brāhmaṇas
and later works as typical representatives of the charac-
ter and spirit of the pre-historic or mythical period
 in
the Śatapatha-Brāhmaṇa their names are given as
follows,  Gotama,  Bharadvāja,  Viśvā-mitra,  Jamadagni, 
Vasiṣṭha,  Kaśyapa,  and Atri
 in the Mahā-bhārata
thus,  Marīci,  Atri,  Aṅgiras,  Pulaha,  Kratu,  Pulastya, 
Vasiṣṭha
 in Manu they are called Prajāpatis or
patriarchs,  and are reckoned as ten,  three other names
being added,  viz. Pracetas or Dakṣa,  Bhṛgu,  and Nā-
rada,  these ten being created by Manu Svāyambhuva
for the production of all other beings including gods
and men. The seven Ṛṣis form in astronomy the
constellation of ‘the Great Bear.’ Metaphorically, 
the seven Ṛṣis may stand for the seven senses or
the seven vital airs of the body)
 in later times a
saint or sanctified sage in general,  an ascetic,  an an-
chorite,  (sometimes three orders of these Ṛṣis are enu-
merated,  viz. Devarṣis,  Brahmarṣis,  and Rājarṣis
sometimes seven,  four others being added,  viz. Ma-
harṣis,  Paramarṣis,  Śrutarṣis,  and Kāṇḍarṣis)
 a
ray of light
 an imaginary circle
 the fish Cyprinus
Ṛṣi
 [cf. Hib. arsan,  ‘a sage,  a man old in
wisdom
’ arrach,  ‘old,  ancient,  aged.’]
—ऋषि-
कुल्या,  f. ‘the river of the Ṛṣis, ’ a sacred river,  as
the Sarasvatī or Gaṅgā
 a river in general
 N. of the
wife of Bhūman and mother of Udgītha.
—ऋषि-
कृत्,  त्,  त्,  त्,  Ved. rendering a poet inspired,  inspiring
(Sāy.) making one's appearance,  appearing.
—ऋषि-
गण,  अस्,  m. a company or number of sages,  the
host of patriarchal sages.
—ऋषि-गिरि,  इस्,  m.,  N. of
a mountain in Magadha.
—ऋषि-गुप्त,  अस्,  m.,  N.
of a Buddha.
—ऋषि-चोदन,  अस्,  आ,  अम्,  Ved. in-
spiring the singer.
—ऋषि-च्छन्दस्,  अस्,  n. the
metre of a Ṛṣi.
—ऋषि-जाङ्गल,  अस्,  m. or ऋषि-
जाङ्गलिकी,  f. the plant Convolvulus Argenteus.
—ऋषि-तर्पण,  अम्,  n. libation offered to the
Ṛṣis.
—ऋषि-त्व,  अम्,  n. the order or state of a
Ṛṣi.
—ऋषि-देव,  अस्,  m.,  N. of a Buddha.
—ऋषि-
द्विष्,  ट्,  ट्,  ट्,  Ved. hating an inspired poet.
—ऋषि-
पञ्चमी,  f.,  N. of a festival on the fifth day in the
second half of the month Bhādra.
—ऋषि-पतन, 
N. of a country near Vārāṇasī.
—ऋषि-पुत्र,  अस्, 
m.,  N. of an author.
—ऋषि-प्रशिष्ट,  अस्,  आ,  अम्, 
Ved. instructed by the Ṛṣi.
—ऋषि-प्रोक्ता,  f. the
plant Glycine Debilis.
—ऋषि-बन्धु,  उस्,  उस्,  उ, 
Ved. related to a Ṛṣi,  connected with a Ṛṣi.
—ऋषि-ब्राह्मण,  अम्,  n. title of a work.
—ऋषि-
मनस्,  आस्,  आस्,  अस्,  Ved. having the mind of a sacred
poet,  inspired.
—ऋषि-मुख,  अम्,  n. the beginning
of a Maṇḍala composed by a Ṛṣi.
—ऋषि-यज्ञ, 
अस्,  m. sacrifice offered to a Ṛṣi,  consisting of a
prayer uttered in a low voice.
—ऋषि-लोक,  अस्,  m.
the world of the Ṛṣis.
—ऋषि-वत्,  ind.,  Ved. like
a Ṛṣi.
—ऋषि-वदन,  N. of a country
 see ऋषि-
पतन.
—ऋषि-वह,  अस्,  आ,  अम्,  bearing or con-
veying a Ṛṣi.
—ऋषि-षह्,  षाट्,  ट्,  ट्,  Ved. intoxi-
cating and inspiring the singer,  as the Soma.
—ऋषि-
षेण,  अस्,  m.,  N. of a man.
—ऋषि-ष्टुत,  अस्,  आ, 
अम्,  praised by the sacred poets.
—ऋषि-सत्तम, 
अस्,  m. best or most excellent of the sages.
—ऋषि-
स्तोम,  अस्,  m. praise of the Ṛṣis.
—ऋषि-स्वर, 
अस्,  आ,  अम्,  Ved. praised by a Ṛṣi.
—ऋषी-तत, 
अस्,  आ,  अम्,  celebrated by the sacred singers.
—ऋषी-
वन्,  आ,  आ,  अ,  Ved. equal to the Ṛṣis
 (Sāy.) accom-
panied by Ṛṣis.

Macdonell

English

 ऋषि ṛ́ṣ-i,  m.
  bard or author of sacred 🞄hymns,  poet,  priestly singer
 saint or sage of 🞄the olden time
 a special class of revered 🞄beings,  whose number is often limited to seven
 🞄C. person renowned for wisdom and piety,  🞄esp. an anchorite: pl.
  the seven stars of the 🞄great Bear
 -kumāra,  m.
  anchorite boy
 -tva,  🞄n.  state of a Ṛṣi
 -putra,  m.
  son of a Ṛṣi
 🞄-yajña,  m.
  sacrifice to the Ṛṣis = Vedic study
 🞄-vat,  ad. like a Ṛṣi.

Benfey

English

 ऋषि ऋष् + इ (for original ऋषन्,  cf. 
अक्षि for अक्षन्,  अस्थि for अस्थन्,  etc., 
= ἄρσην,  ἄῤῥην),  m.
 
 1. A bard or author
of sacred hymns,  Chr. 287,  1. 3
 Man. 
11,  243.
 2. An old saint,  MBh. 12, 
12724
 Hariv. 417,  seq.
 3. A pious
person,  especially an anchorite,  Man. 
4,  94.
 -- Comp.
  देवर्षि,  i. e. देव-ऋषि, 
m.
  a sage of the class of demi-gods, 
as Nārada,  VP. 284
 Rām.  1,  1,  83.
ब्रह्मर्षि,  i. e. ब्रह्मन्- and विप्रर्-
षि,  i. e.
विप्र-,  m.
  a sage of the class
of Brāhmaṇas,  as Vaśiṣṭha,  VP. 284
Chr. 22,  20
 14,  17. राजर्षि,  i. e.
राजन्-,  m.
  a prince who has adopted a
life of devotion,  as Viśvāmitra,  VP. 284
Chr. 11,  16
 Pañc. 76,  9. सप्तर्षि, 
see separately.

Apte Hindi

Hindi

ऋषिः
पुं*
  - "ऋष्-इन्,  कित्"
"एक अन्तःस्फूर्त कवि या मुनि,  मंत्र द्रष्टा"

ऋषिः
पुं*
  - -
"पुण्यात्मा मुनि,  सन्यासी,  विरक्त योगी"

ऋषिः
पुं*
  - -
प्रकाश की किरण

Shabdartha Kaustubha

Kannada

ऋषि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಋಷಿ /ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸಂಸಾರದಕೊನೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದವನು
निष्पत्तिः - > ऋषी (गतौ) - "इनिः" (उ० ४-११९)
व्युत्पत्तिः - > ऋषति ज्ञानेन संसारपारम्
प्रयोगाः - > "अशेषतीर्थोपहृताः कमण्डलोः निधाय पाणावृषिणाभ्युदीरिताः"
उल्लेखाः - > माघ० १-१८
विस्तारः - > "तपोनिर्धूतपाप्मानो याथातथ्याभिधायिनः । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञाः ऋषयः परिकीर्तिताः ॥"
ऋषि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೇದ
ऋषि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಿರಣ

L R Vaidya

English

 fzi {% m. %} 1. An inspired poet or sage
 2. an anchorite
 3. a ray of light.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

७,  अग,  अचल,  अद्रि,  अनिल,  अश्व,  ऋषि,  कलत्र,  कुलाचल,  क्षितिभृत् क्ष्माधर,  क्ष्माभूत्,  गन्धन्वह,  गन्धवह,  गिरि,  घोटा,  छन्द,  छन्दस्,  तत्त्व,  तापस,  तुरग,  तुरङ्ग,  दिविचर,  द्वीप,  धरणिधर,  धराधर,  धरित्रीधर,  धातु,  धी,  नग,  पन्नग,  पर्वत,  पवन,  भय,  भूधर,  भूध,  भूभृत्,  मरुत्,  महीधर,  महीघ्र,  मातृका,  मारुत,  मुनि,  यति,  लोक,  वक्री,  वाजि,  वात,  वायु,  वार,  वासर,  व्यसन,  शिला,  शिलोच्चय,  शैल,  सप्त,  समीर,  समीरण,  स्थिर,  स्वर,  हय

Bopp

Latin

 ऋषि m. sapiens,  sanctus (hib. arsan «a sage,  a man old in
wisdom»,  arsa,  arsach «old,  ancient,  aged»).

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 Ṛṣi,  pl.,  n. of a brahmanical (Yajurvedic) school (!): Divy 〔633.6,  8〕 ṛṣayaḥ.

Indian Epigraphical Glossary

English

 ṛṣi (IE 7-1-2),  ‘seven’.

Lanman

English

 ṛ́ṣi,  m.
	—1. singer of sacred songs,  poet
priestly singer
 regarded by later generations
as a patriarchal saint or sage of the
olden time and as occupying a position
given in other lands to the heroes and
patriarchs
 one of those inspired poets
who “saw” the Vedas,  which were “revealed”
to them
	—2. sapta_ṛṣayas:
the many Rishis
 later,  the seven stars of
the Great Bear
	—3. a Rishi,  i. e. a person
renowned for piety and wisdom,  100^22
 --
see note to 1^14.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 ऋषि 3. nimmt die siebente Stelle unter den Brahmanen ein
 steht zwischen dem ऋषिकल्प und dem मुनि,  Hemādri 1,  26,  4
 27,  1.

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
महानन्दोऽमृतं सिद्धिः कैवल्यमपुनर्भवः ।
शिवं निःश्रेयसं श्रेयो निर्वाणं ब्रह्म निर्वृतिः ॥ ७४ ॥
महोदयः सर्वदुःखक्षयो निर्याणमक्षरम् ।
मुक्तिर्मोक्षोऽपवर्गोऽथ मुमुक्षुः श्रमणो यतिः ॥ ७५ ॥
वाचंयमो व्रती साधुरनगार ऋषिर्मुनिः ।
निर्ग्रन्थो भिक्षुरस्य स्वं तपोयोगशमादयः ॥ ७६ ॥
-wordlist-
 
महानन्द (पुं),  अमृत (क्ली),  सिद्धि (स्त्री),  कैवल्य (क्ली),  अपुनर्भव (पुं),  शिव (क्ली),  निःश्रेयस् (क्ली),  श्रेयस् (क्ली),  निर्वाण (क्ली),  ब्रह्मन् (पुं),  निर्वृति (स्त्री),  महोदय (पुं),  सर्वदुःखक्षय (पुं),  निर्याण (क्ली),  अक्षर (क्ली),  मुक्ति (स्त्री),  मोक्ष (पुं),  अपवर्ग (पुं),  मुमुक्षु (पुं),  श्रमण (पुं),  यति (पुं),  वाचंयम (पुं),  व्रतिन् (पुं),  साधु (पुं),  अनगार (पुं),  ऋषि (पुं),  मुनि (पुं),  निर्ग्रन्थ (पुं),  भिक्षु (पुं),  मुमुक्षुस्व (क्ली),  तपस् (क्ली),  योग (पुं),  शम (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

ऋषि
ऋषि,  त्रिकालदर्शिन्,  मुनि,  वाचंयम
ऋषिस्त्रिकालदर्शी स्यान्मुनिर्वाचंयमो मतः ।
verse 2.1.1.412
page 0048

नाममाला

Sanskrit

ऋषि,  मुनि,  यति,  भिक्षु,  तापस,  संशित,  व्रतिन्,  तपस्विन्,  संयमिन्,  योगिन्,  वर्णिन्,  साधु
ऋषिर्मुनिर्यतिर्भिक्षुस्तापसः संशितो व्रती ।
तपस्वी संयमी योगी वर्णी साधुश्च पातु वः ॥ ३ ॥
verse 0.1.1.3
page 0003

पुराणम्

English

ऋषि / ṚṢI. agni purāṇa,  Chapter 348 states that the letter “Ṛ” means “sound”. The word “Ṛṣi” is derived from this root. During the period when the art of writing was not known,  Vedas,  Śāstras and other sacred lore were communicated through the mouth of the Ṛṣis. The voice of Āṛṣa bhārata itself is the voice of the Ṛṣis. Hindus believe that the Vedas are the outcome of the inspiration,  introspection and spiritual vision of the Ṛṣis. There is a Saṁskṛta stanza defining a ṛṣi,  which is given below:Ūrdhvaretāstapasyāgaḥ
Niyatāśī ca saṁyamī  ।
Śāpānugrahayoḥ śaktaḥ
Satyasandho bhavedṛṣiḥ  ।।
india has given birth to numerous Ṛṣis. The word “Ṛṣi” may be found throughout the Vedas. Ṛṣis born in all classes of people had lived in india. The general belief is that the number of Ṛṣis may come to about 48, 000. It is not possible to know the names of all of them. In the rāmāyaṇa we find that when śrī rāma returned to ayodhyā after his life in the forest and took up the reign,  many Ṛṣis came to ayodhyā from all parts of the country. Among them,  viśvāmitra,  yavakrīta,  raibhya,  kaṇva and garga came with their party of disciples from the east
 dattātreya,  namuci,  pramuci,  vālmīki,  soma,  Kuṇḍu and agastya came with their disciples from the south
 Vṛṣaṅgu,  kaviṣa,  Kaumya,   Raudreya,  nārada,  vāmadeva,  saubhari,  aṣṭāvakra,  śuka,  bhṛgu,  lomaśa,  maudgalya and others with their disciples came from the west and kaśyapa,  vasiṣṭha,  atri,  gautama,  jamadagni,  bharadvāja,  Sanaka and party,  śarabhaṅga,  durvāsas,  mātaṅga,  vibhāṇḍaka,  tumburu,  the saptarṣis and others with their party of disciples arrived from the north,  according to uttara rāmāyaṇa. There are three classes of Ṛṣis--Brahmarṣi,  Rājarṣi and Devarṣi. vasiṣṭha was a Brahmarṣi,  Visvāmitra,  a Rajarṣi and kaśyapa,  a Devarṣi.

Vedic Reference

English

 Ṛṣi,  ‘seer, ’ is primarily a composer of hymns to the gods.
In the Rigveda^1 reference is often made to previous singers
and to contemporary poets. Old poems were inherited and
refurbished by members of the composer's family, ^2 but the
great aim of the singers was to produce new and approved
hymns.^3 It is not till the time of the Brāhmaṇas that the
composition of hymns appears to have fallen into disuse, ^4
though poetry was still produced,  for example,  in the form of
Gāthās,  which the priests were required to compose them-
selves^5 and sing to the accompaniment of the lute at the
sacrifice. The Ṛṣi was the most exalted of Brāhmaṇas, ^6 and
his skill,  which is often compared with that of a carpenter, ^7
was regarded as heaven-sent.^8 The Purohita,  whether as Hotṛ
or as Brahman (see Ṛtvij),  was a singer.^9 No doubt the Ṛṣis
were normally^10 attached to the houses of the great,  the petty
kings of Vedic times,  or the nobles of the royal household.
Nor need it be doubted that occasionally^11 the princes them-
selves essayed poetry: a Rājanyarṣi,  the prototype of the later
Rājarṣi or ‘royal seer, ’ who appears in the Pañcaviṃśa
Brāhmaṇa, ^12 though he must be mythical as Oldenberg^13
points out,  indicates that kings cultivated poetry^14 just as later
they engaged in philosophic disputations.^15 Normally,  how-
ever,  the poetical function is Brahminical,  Viśāmitra and others
not being kings,  but merely Brāhmaṇas,  in the Rigveda.
In the later literature the Ṛṣis are the poets of the hymns
preserved in the Saṃhitās. a Ṛṣi being regularly^16 cited when
a Vedic Saṃhitā is quoted. Moreover,  the Ṛṣis become the
representatives of a sacred past,  and are regarded as holy sages, 
whose deeds are narrated as if they were the deeds of gods or
Asuras.^17 They are typified by a particular group of seven, ^18
mentioned four times in the Rigveda, ^19 several times in the
later Saṃhitās, ^20 and enumerated in the Bṛhadāraṇyaka
Upaniṣad^21 as Gotama,  Bharadvāja,  Viśvāmitra,  Jamadagni, 
Vasiṣṭha,  Kaśyapa,  and Atri. In the Rigveda itself Kutsa, ^22
Atri, ^23 Rebha, ^24 Agastya, ^25 the Kuśikas, ^26 Vasiṣṭha, ^27 Vyaśva, ^28
and others appear as Ṛṣis
 and the Atharvaveda^29 contains a
long list,  including Aṅgiras,  Agastī,  Jamadagni,  Atri,  Kaśyapa, 
Vasiṣṭha,  Bharadvāja,  Gaviṣṭhira,  Viśvāmitra,  Kutsa,  Kakṣīvant, 
Kaṇva,  Medhātithi,  Triśoka,  Uśanā Kāvya,  Gotama,  and
Mudgala.
Competition among the bards appears to have been known.
This is one of the sides of the riddle poetry (Brahmodya) that
forms a distinctive feature^30 of the Vedic ritual of the Aśva-
medha,  or horse sacrifice. In the Upaniṣad period such
competitions were quite frequent. The most famous was that
of Yājñavalkya,  which was held at the court of Janaka of
Videha,  as detailed in the Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, ^31 and
which was a source of annoyance to Ajātaśatru of Kāśī.^32
According to an analogous practice,  a Brāhmaṇa,  like Uddālaka
Aruṇi,  would go about disputing with all he came across,  and
compete with them for a prize of money.^33
1) i. 1,  2
 45,  3
 viii. 43,  13,  etc.
2) i. 89,  3
 96,  2
 iii. 39,  2
 viii. 6.
11. 43
 76,  6,  etc.
3) i. 109,  2
 ii. 18,  3
 iii. 62,  7
vi. 50,  6
 vii. 14,  4
 93,  1
 viii. 23, 
14,  etc.
4) Geldner,  Vedische Studien,  2,  151.
5) Satapatha Brāhmaṇa,  xiii. 4,  2,  8
3,  5.
6) Rv. ix. 96,  6,  etc. Cf. Satapatha
Brāhmaṇa,  xii. 4,  4,  6,  where pre-
eminence is assigned to a Brāhmaṇa
descended from a Ṛṣi.
7) Rv. i. 130,  6
 v. 2,  11
 29,  15
 73, 
10
 x. 39,  14. So a poet is a Kāru-
(if from kṛ,  ‘make, ’ but usually derived
from kṛ,  ‘commemorate’),  and makes
(kṛ,  Rv. ii. 39. 8
 viii. 62,  4) as well as
creates (jan,  Rv. vii. 15,  4
 viii. 88,  4)
hymns.
8) Rv. i. 37,  4
 vii. 36. 1. 9
 viii. 32, 
27
 57. 6,  etc.
9) Rv. i. 151,  7
 Geldner,  op. cit.,  2, 
153
 Oldenberg,  Religion des Veda,  380.
10) Geldner,  op. cit.,  2,  154,  cites the
Dānastutis as characteristic of princes
in the tradition of the Bṛhaddevatā, 
etc.
11) Ibid.,  154.
12) xii. 12,  6,  etc.
13) Zeitschrift dev Deutschen Morgen-
ländischen Gesellschaft,  45,  235. n. 3.
14) Later on it was deemed quite
normal and natural. See the story of
Rathavīti Dārbhya,  or Dālbhya,  him-
self a royal seer,  and Taranta and
Purumīḷha,  seers and also kings,  in
Bṛhaddevata,  v. 50 et seq.
15) Cf. Garbe,  Philosophy of Ancient
India,  73 et seq.
 Deussen,  Philosophy of
the Upaniṣads,  16 et seq.
 Keith,  Aitareya
Āraṇyaka,  50.
16) Aitareya Brāhmaṇa,  ii. 25
 viii. 26
Śatapatha Brāhmaṇa,  i. 7,  4,  4
 ii. 2, 
3,  6
 5,  1,  4
 vi,  1,  1,  1,  etc.
 Nirukta, 
vii. 3,  etc.
17) Aitareya Brāhmaṇa,  i. 17
 ii. 19
Śatapatha Brāhmaṇa,  i. 6,  2,  7,  etc.
18) Cf. Indische Studien,  8,  167.
19) iv. 42,  8
 x. 109,  4
 130,  7
 Mac-
donell,  Vedic Mythology,  p. 144.
20) Vājasaneyi Saṃhitā,  xiv. 24
 Av
xi. 1,  1. 24
 xii. 1,  39,  etc.
21) ii. 2,  6.
22) i. 106,  6.
23) i. 117,  3.
24) i. 117,  4.
25) i. 179,  6.
26) iii. 53. 10.
27) vii. 33. 13.
28) viii. 23,  16.
29) iv. 29. Cf. xviii. 3,  15. 16.
30) Zimmer,  Altindisches Leben,  345, 
346
 Bloomfield,  Journal of the American
Oriental Society,  15,  172
 Religion des
Veda,  216 et seq.
31) iii. 1,  1 et seq.
32) Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,  ii. 1,  1
et seq.
 Kauṣītaki Upaniṣad,  iv. 1 et seq.
33) Śatapatha Brāhmaṇa,  xi. 4,  1, 
1 et seq.
 Gopatha Brāhmaṇa,  i. 3.
8 et seq.
 Geldner,  Vedische Studien,  2, 
185,  344.
Cf. Zimmer,  Altindisches Leben,  340-
347
 Muir,  Sanskrit Texts,  3,  120 et
seq.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  ऋषिः
Root:  ऋषि
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ seven RSis
⇒ hymn or mantra composed by a RSi
Shloka(s): 
2|7|43|1 ► ऋषयः सत्यवचसः स्नातकस्त्वाप्लुतो व्रती। (ब्रह्मवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|7|43|1 ⇢ ऋषिः (ऋषि) (पुं) ⇒ seven RSis, hymn or mantra composed by a RSi
➠ 2|7|43|1 ⇢ सत्यवाक् (सत्यवाक्) (पुं)
Related word(s): 
परा_अपरासंबन्धः ➡ सप्तर्षयः
जातिः ➡ ऋषिः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 ऋषिः,  पुं,
   (ऋषति प्राप्नोति सर्व्वान् मन्त्रान् ज्ञानेनपश्यति संसारपारं वा इति । ऋष् + “इगुप-धात् कित्” ४ । ११९ । इति उणादिसूत्रेण इन् ।किच्च ।) ज्ञानसंसारयोः पारगन्ता । शास्त्रकृदा-चार्य्यः । (यथा,  ऋग्वेदे १ । १ । २ । “अग्निपूर्व्वेभिऋषिभिरीड्यो नूतनैरुत स देवा एहवक्ष्यति” ॥
) रिषिर्हसादिश्च । “विद्याविदग्धमतयोरिषयः प्रसिद्धाः” । इति प्रयोगात् । इति भरतः ॥
तत्पर्य्यायः । सत्यवचाः २ शापास्त्रः ३ । स तुसप्तविधः यथा । व्यासाद्या महर्षयः १ भेलाद्याःपरमर्षयः २ कण्वादयो देवर्षयः ३ वशिष्टाद्याब्रह्मर्षयः ४ सुश्रुताद्याः श्रुतर्षयः ५ ऋतपर्णादयोराजर्षयः ६ जैमिन्याद्याः काण्डर्षयः । इति त्रि-काण्डशेषः ॥
 तथा च रत्नकोषे ।“सप्त ब्रह्मर्षि-देवर्षि-महर्षि-परमर्षयः ।काण्डर्षिश्च श्रुतर्षिश्च राजर्षिश्च क्रमावराः ॥
 * ॥
मन्वन्तरभेदे सप्तर्षिनामानि यथा ।१ स्वायम्भुवमन्वन्तरे मरीचिः । अत्रिः । अ-ङ्गिराः । पुलस्त्यः । पुलहः । क्रतुः । वशिष्ठः ।(यथा हरिवंशे । ७ । ८ ।“मरीचिरत्रिर्भगवानङ्गिराः पलहः क्रतुः ।पुलस्त्यश्च वशिष्ठश्च सप्तैते ब्रह्मणः सुताः” ॥
)२ । स्वारोचिषे उर्जस्तम्भादयः ।(यथा,  मार्कण्डेये ६७ । ४ ।“उर्जस्तम्भस्तथा प्राणो दत्तोलिरृषभस्तथा ।निश्चरश्चार्ववीराश्च तत्र सप्तर्षयोऽभवन्” ॥
)३ । उत्तमे वशिष्ठसुताः प्रमदादयः ।(यथा,  मार्कण्डेये ७३ । १३ ।“स्वतेजसा हि तपसो वशिष्ठस्य महात्मनः ।तनयश्चान्तरे तस्मिन् सप्त सप्तर्षयोऽभवन्” ॥
)४ । तामसे ज्योतिर्धामादयः ।(यथा मार्कण्डेये ७४ । ५९ ।“ज्योतिर्धामा पृथुः काव्यश्चैत्रोऽग्निर्बलकस्तथा ।पीवरश्च तथा ब्रह्मन् सप्त सप्तर्षयोऽभवन्” ॥
)५ । रैवते हिरण्यरोमा वेदशिरा ऊर्द्ध्वबाहु-रित्यादयः । (यथा मार्कण्डेये ७५ । ७३-७४ ।“हिरण्यरोमा वेदश्रीरूर्द्ध्वबाहुस्तथापरः ।वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः ॥
वशिष्ठश्च महाभागो वेदवेदान्तपारगः ।एते सप्तर्षयश्चासन् रैवतस्यान्तरे मनोः” ॥
)६ । चाक्षषे हर्य्यश्मद्वीरकादयः ।(मार्कण्डेयमतानुयायिन उच्यन्ते तत्रैव । ७६ । ५४ ।“सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुन्नतो मधुः ।अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्निति चर्षयः” ॥
)७ । वैवस्वताख्यवर्त्तमानमन्वन्तरे कश्यपः ।अत्रिः । वशिष्ठः । विश्वामित्रः । गौतमः । जम-दग्निः । भरद्वाजः ॥
 (यथा मार्कण्डेये ७९ । ९-१० ।“अत्रिश्चैव वशिष्ठश्च काश्यपश्च महानृषिः ।गौतमश्च भरद्वालो विश्वामित्रोऽथ कौशिकः ॥
तथैव पत्त्रो भगवानृचीकस्य महात्मनः ।जमदग्निस्तु सप्तैते मुनयोऽत्र तथान्तरे” ॥
)८ । सावर्णिके गालवः । दीप्तिमान् । परशु-रामः । अश्वत्थामा । कृपः । ऋष्यशृङ्गः । व्यासः ।यथा,  मार्कण्डये ८० । ४ ।“रामो व्यासो गालवश्च दीप्तिमान् कृपएव च ।ऋष्यशृग्ङ्गस्तथा द्रोणिस्तत्र सप्तर्षयोऽभवन्” ॥
रामः परशुरामः । द्रोणिरश्वत्थामा ॥
)९ । दक्षसावर्णिके द्युतिमदाद्याः ।(यथा मार्कण्डेये ९४ । ८ ।“मेधातिथिर्व्वसुः सत्यो ज्योतिष्मान् द्युतिमांस्तथा ।सप्तर्षयोऽन्यः सबलस्तथान्यो हव्यवाहनः” ॥
)१० । ब्रह्मसावर्णिके हविष्मत्सुकृतसत्यजयमू-र्त्त्याद्याः । (यथा मार्कण्डेये ९४ । १०,  १३,  १४ ।“मनोस्तु दशमस्यान्यच्छृणु मन्वन्तरं द्विज ! ॥
सप्तर्षींस्तान् निबोध त्वं ये भविष्यन्ति वै तदा ।आपो भूतिर्हविष्मांश्च सुकृती सत्यएव च ।नाभागोऽप्रतिमश्चैव वाशिष्ठश्चैव सप्तमः” ॥
)११ । धर्म्मसावर्णिके अरुणादयः ।(यथा मार्कण्डेये ९४ । १९-२० ।“हविष्मांश्च वरिष्ठश्च ऋष्टिरन्यस्तथारुणिः ।निश्चरश्चानघश्चैव विष्टिश्चान्यो महामुनिः ॥
सप्तर्षयोऽन्तरे तस्मिन्नग्निदेवश्च सप्तमः” ॥
)१२ । रुद्रसावर्णिके तपोमूर्त्त्यादयः ।(यथा मार्कण्डेये ९४ । २५ ।“द्युतिस्तपस्वी सुतपास्तपोमूर्त्तिस्तपोनिधिः ।तपोरतिस्तथैवान्यः सप्तमस्तु तपोधृतिः” ॥
)१३ । देवसावर्णिके निर्म्मोहतत्त्वदर्श्याद्याः । (मार्क-ण्डेयपुराणमते अयं त्रयोदशमनुः रौच्याख्ययाभि-हितः । यथा,  तत्रैव ९४ । २७-३० ।“त्रयोदशस्य पर्य्याये रौच्याख्यस्य मनोः सुतान् ।सप्तर्षीं श्च नृपांश्चैव गदतो मे निशामय ॥
सुधर्म्माणः सुरास्तत्र सुकर्म्माणस्तथापरे ।सुशर्म्माणः सुरा ह्येते समस्ता मुनिसत्तम ! ॥
महाबलो महावीर्य्यस्तेषामिन्द्रो दिवस्पतिः ।भविष्यानथ सप्तर्षीन् गदतो मे निशामय ॥
धृतिमानव्ययश्चैव तत्त्वदर्शी निरुत्मुकः ।निर्म्मोहः सुतपाश्चान्यो निष्प्रकम्पश्च सप्तमः” ॥
)१४ । इन्द्रसावर्णिके अग्निबाहुशुचिशुद्धमागधाद्याःसप्तर्षयः । (मार्कण्डेयपुराणमतेऽयं भौत्याख्यया-भिहितः । यथा तत्रैव ९९ । १ ।“ततः परन्तु भौत्यस्य समुत्पत्तिं निशामय ।देवानृषींस्तथा पुत्त्रांस्तथैव वसुधाधिपान्” ॥
ततः परं त्रयोदशमन्वन्तरानन्तरम् ॥
 अस्मिन्मन्वन्तरे सप्तर्षिनामान्याह तत्रैव १०० । ३१ ।“अग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च शुचिर्मुक्तोऽथ माधवः ।शुक्रोऽजितश्च सप्तैते तदा सप्तर्षयः स्मृताः” ॥
पुराणान्तरे मतभेदात् मन्वन्तरसप्तर्षीणां नाम-भेदोऽपि दृश्यते । हरिवंशे ७ अध्याये तथाविष्णुपुराणे ३ अंशे अस्य विवरणादिकं द्रष्टव्यम् ॥
)॥
 * ॥
 ज्यीतिःशास्त्रमते वशिष्ठपत्न्यरुन्धतीसहित-वत्तैमानमन्वन्तरीयसप्तर्षीणां मघानक्ष्रत्रे स्थितिःतस्योदये तेषाञ्चोदयो भवति । काशोखण्डमतेशनिलोकादूर्द्धं ध्रूवलोकात् अधः तेषां स्थितिः॥
 * ॥
 वेदः । किरणः । इति मेदिनी ॥
 भृग्वादि-महर्षिसन्तानः । यथा ।“भृगुर्म्मरीचिरत्रिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः ।मनुर्दक्षो वशिष्ठश्च पुलस्त्यश्चेति ते दश ॥
ब्रह्मणो मानसा ह्येते उत्पन्नाः स्वयमीश्वराः ।परत्वेनर्पयस्तस्माद्भूतास्तस्मान्महर्षयः ॥
ईश्वराणां सुतास्तेषामृषयस्तान् निबोधत ।काव्यो वृहस्पतिश्चैव कश्यपश्च्यवनस्तथा ।उतथ्यो वामदेवश्च अगस्त्यश्चौषिजस्तथा” ॥
औषिजस्थाने कौशिक इति वा पाठः ।“कर्द्दमो बालिखिल्याश्च विश्रवाः शक्तिवर्च्चसः ।इत्येते ऋषयः प्रोक्तास्तपसा ऋषिताङ्गताः” ॥
इति । तस्य व्युत्पत्तिर्यथा ।“ऋषि हिंसागतौ धातुर्व्विद्यासत्यतपःश्रुतिः ।एष सन्निचयो यस्मात् ब्राह्मणश्च ततः त्वृषिः ॥
विवृत्तिसमकालन्तु बुद्ध्या व्यक्तिमृषिस्त्वयम् ।ऋषन्ते परमां यस्मात् परमर्षिस्ततः स्मृतः ॥
गत्यर्थादृषतेर्धातोर्नामनिर्वृतिकारणम् ।यस्मादेष स्वयम्भूतस्तस्माच्च ऋषिता मता” ॥
इति मत्स्यपुराणे १२० अध्यायः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 ऋषि पु०
  ऋषति ज्ञानेन संसारपारं ऋषी गतौ कि । ज्ञा-नेन संसारपारगते १ वशिष्ठादौ २ शास्त्रकृदाचार्य्ये ३ वेदे४ किरणे च तस्यव्युत्पत्तिर्यथा । ऋषी हिंसा गतौ धातु-र्विद्यासत्यतपःश्रुतिः । एष सन्निचयो यस्मात् ब्राह्मणश्चततस्त्वृषिः । विवृत्तसमकालंतु बुद्ध्व्या वृत्तिमृषिस्त्वयम् ।ऋषन्ति परमां यस्मात् परमर्षिस्तत,  स्मृतः । गत्यर्थादृषतेर्धातोर्नामनिर्वृत्तिकारणम् । यस्मादेतत् स्वतम्भूतस्तस्माच्चऋषिता मतेति” मत्स्या० पु०
  १२० अ० “अजान् ह वै पृश्नींस्तपस्यमानान् ब्रह्म स्वयम्भ्वभ्यानर्षत्ते ऋषयोऽपवतु तदृ-षीणामृषित्वम्” ऐत० ब्रा० हलादिरप्यत्र “विद्याविदरध-मतयोविषयः प्रसिद्धाः” भरतः । “सप्त ब्रह्म र्षिदेवर्षिम-हर्षिपरमर्षयः । काण्डर्षिश्च श्रुतर्षिश्च राजर्षिश्च क्रमा-वराः” रत्नकोषोक्ते सप्तविध ऋषिर्भवति । तेषां विशेषःत्रिका० उक्तः यथा “व्यासाद्यास्तु महर्षयः । परमर्षयस्तुभेलाद्याः देवर्षयः कणादयः । ब्रह्मर्षयो वसिष्ठाद्याः सुश्रु-ताद्याः श्रुतवर्षयः । ऋतपर्णादयो राजर्षयः काण्डर्षय-स्त्वमी । जैमिन्य द्याः” वसिष्ठाद्याश्च मरीच्याद्याः दश ।“भृगुर्मरीचिरत्रिश्च अङ्गिरा पुलहः क्रतुः । मनुर्दक्षोवसिष्ठश्च पुलस्त्यश्चेति ते दश । ब्रह्मणो मानसाह्येतेउत्पन्नाः स्वयमीश्वराः । परत्वेनर्षयस्तस्माद्भूतास्तस्मा-न्महर्षयः” मत्स्य० १२० अ० । तेषां पुत्राणां तु तपसैवऋषित्वं यथोक्तं तत्रैव “ईश्वराणां सुतास्तेषामृषयस्तान्निबोधत । काव्यो वृहस्पतिश्चैव कश्यपश्च्यवनस्तथा । उ-तथ्यो वामदेवश्च अगस्त्यः कौशिकस्तथा । कर्द्दमो बाल-खिल्याश्च विश्रवाः शक्तिवर्चसः । इत्येते ऋषयः प्रोक्ता-स्तपसा ऋषितां गताः” । किन्तु मरीच्यादीनामेव ऋषित्वंभूरि प्रसिद्धम् । तएव भोगसमाप्तौ नक्षत्ररूपेण गगनम-ण्डले उत्तरस्यां सारुन्धतीकाः स्थिताबभ्रंम्यन्ते तेषां चगति कालसहितचारादि निरूपितं वृह० सं० यथा“सैकावलीव राजति ससितोत्पलमालिनी सहासेव ।नाथवतीव च दिग्यैः कौबेरी सप्तभिर्मुनिभिः । ध्रुव-नायकोपदेशान्नरिनर्त्तीवोत्तरा भ्रमद्भिश्च । यैश्चारमहंतेषां कथयिष्ये वृद्धगर्गमतात् । आसन्मघासु मुनयः शासतिपृथ्वीं युधिष्ठिरे नृपतौ । षड्द्विकपञ्चद्वियुतः (२५२६)शककालस्तस्य राज्ञश्च । एकैकस्मिन्नृक्षे शतं शतं ते च-रन्ति वर्षाणाम् । प्रागुत्तरतश्चैते सदोदयन्ते ससाध्वीकाः ।पूर्वे भागे भगवान् मरीचिरपरे स्थितो वसिष्ठोऽस्मात् ।तस्याङ्गिरास्ततोऽत्रिस्तस्यासन्नः पुलस्त्यश्च । पुलहः क्रतु-रिति भगवानासन्नानुक्रमेण पूर्वाद्याः । तत्र वसिष्ठं मु-निवरमुपाश्रितारुन्धती साध्वी । उल्काशनिधूमाद्यैर्हताविवर्णा विरश्मयो ह्रस्वाः । हन्युः स्वं स्वं वर्गं विपुलाःस्निग्धाश्च तद्वृद्ध्यै । गन्धर्वदेवदानवमन्त्रौषधिसिद्धय-क्षनागानाम् । पीडाकरो मरीचिर्ज्ञेयो विद्याधराणां च ।शकयवनदरदपारतकाम्बोजांस्तापसान् वतोपेतान् । हन्तिवसिष्ठोऽभिहतो विवृद्धिदो रश्मिसम्पन्नः । अङ्गिरसोज्ञानयुता धीमन्तो ब्राह्मणाश्च निर्दिष्टाः । अत्रेः का-जारभवा जलजान्यम्भोनिधिः सरितः । रक्षःपिशा-वदानवदैत्यभुजङ्गाः स्मृताः पुलस्त्यस्य । पुलहस्य तुमूलफलम् क्रतोस्तु यज्ञाः सयज्ञभृतः” ।एते च स्वायम्मुव मन्वन्तरे सप्तर्षय आसन् ततोऽधिकार-समाप्तौ नक्षत्ररूपेण नभोमण्डले स्थिताः । मन्वन्तरभेदे तुअन्ये एव सप्तर्षयोभवन्ति यथाह हरि० ।१ “मरीचिरत्रिर्भगवानङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्चवशिष्ठश्च सप्तैते ब्रह्मणः सुताः । उत्तरस्यां दिशि तथाराजन् । सप्तर्षयः स्मृताः । नाभा नाम तथा देवास्त्वासन्स्वायम्भुवेऽन्तरे” ।२ और्वो वशिष्ठपुत्रश्च स्तम्बः काश्यप एव च । प्राणो-वृहस्पतिश्चैव दत्तोनिश्च्यवनस्तथा । एते महर्षयस्तात!वायुप्रोक्ता महाव्रताः ।३ वसिष्ठपुत्राः सप्तासन् वासिष्ठा इति विश्रुताः । हि-रण्यगर्भस्य सुता ऊर्ज्जानाम सुतेजसः । ऋषयोऽत्र मयाप्रोक्ताः कीर्त्त्यमानान्निबाध तान् ।४ काव्यः पृयुस्तथैवाग्निर्जन्तुर्धामा च भारत । कपीवानकपीवांश्च तत्र सप्तर्षयोऽपरे ।५ वेदबाहुर्य्यदुध्रश्च मुनिर्वेदशिरास्तथा । हिरण्यरोभा-पर्जन्य ऊर्द्धबाहुश्च सोमजः । सत्यनेत्रस्तथाऽत्रेय एतेसप्तर्षयोऽपरे६ भृगुर्नभो विवस्वांश्च सुधामा विरजस्तथा । अतिनामासहिष्णुश्च सप्तैते तु महर्षयुः । चाक्षुषस्यान्तरे तात!मनोर्द्देवानिमान् शृणु७ अत्रिर्वशिष्ठो भगवान् कश्यपश्च महानृषिः गौतमश्चभरद्दाजोविश्वामित्रस्तथैव च । तथैव पुत्रो भगवानृचीकस्यमहात्मनः । सप्तमोजमदग्निश्च ऋषयः साम्प्रत्रं दिवि ।मन्वन्तरे व्यतिक्रान्ते चत्वारः सप्तका गणाः । कृत्वा कमदिवं यान्ति ब्रह्मलोकमनामयम् । ततोऽन्ये तपसा युक्ताःस्थानं तत्पूरयन्त्युत । अतीतावर्त्तमानाश्च क्रमेणैतेनभारत! । एतान्युक्तानि कौरव्य! सप्तातीतानि भारत!८ रामो व्यासस्तथात्रेयो दीप्तिमानिति विश्रुतः । भा-रद्वाजस्तयाद्रोणिरश्वत्थामा महाद्युतिः । गौतमस्यात्मज-श्चैव शरद्वान्नाम गौतमः । कौशिको गालवश्चैव रुरुः का-श्यप एव च । एते श्चप्त महात्मानोभविष्या मुनिसत्तमाः ।ब्रह्मणः सदृशाश्चैते धन्याः सप्तर्षयः स्मृताः ।९ मेधातिधिस्तु पौलस्त्वोवसुः काश्यप एव च । ज्योति-ष्मान् भार्गवश्चैव द्युतिमानङ्गिरास्तथा । सवनंश्चैव वा-शिष्ठ आत्रेयो हव्यवाहनः । पौलहः सत्यः इत्येतेमुनयो रौहितेऽन्तरे१० दशमे त्वथ पर्य्याये द्वितीयस्यान्तरे मनोः । हविष्मानपौलहश्चैव सुकृतिश्चैव भार्गवः । आपोमूर्त्तिस्तथात्रेयोवाशिष्ठश्चाष्टकः स्मृतः । पौलस्त्यः प्रमतिश्चैव नभोगश्चैवकश्यपः । अङ्गिरानभसः सत्यः सप्तैव परमर्षयः ।११ एकादशे तु पर्य्याये तृतीयस्पान्तरे मनोः । तस्य सप्तऋर्षीश्चापि कीर्त्त्य मानान्निबाध मे । हविष्मान् काश्यपश्चापिहविष्मान् यश्चं भार्गवः । तरुणश्च तथात्रेयोवासिष्ठ स्तनय-स्तथा । अङ्गिराश्चोदधिष्ण्यश्च पौलस्त्योनिश्चरस्तथा । पु-लहश्चाग्नितेजाश्च भव्याः भप्त महर्षयः ।१२ चतुर्थस्याथ सावर्ण ऋषीन् सप्तशृणुष्व मे । द्युतिर्व-शिष्ठ पुत्रश्च आत्रेयः सुतपास्तथा । अङ्गिरास्तपसोमूर्त्तिस्तपस्वी काश्यपस्तथा । तपोधनश्च पौलस्त्यः पौलहश्चतपोरविः । भार्गवःसप्तमस्तेषाम्”१३ त्रयोदशेऽथ पर्याये भव्ये मन्वन्तरे मनोः । अङ्गिरा-श्चैव धृतिमान् पौलस्त्यो हव्यपस्तु यः । पौलहस्तत्त्वदर्शीच भार्गवश्च निरुत्सुकः । निष्प्रकम्पस्तथात्रेयो निर्म्मोहःकाश्यपस्तथा । वेतपाश्चैव वासिष्ठः सप्तैते तु महर्षयः ।१४ चतुर्द्दशेऽथ पर्य्याये भौत्यस्यैवान्तरे मनोः । अग्नीध्रःकाश्यपश्चैव पौलस्त्यो भार्गवस्तथा । भार्गवोह्यतिबाहुश्चशुचिराङ्गिरसस्तथा । युक्तश्चैव तथात्रेयः शुक्रोवाशिष्ठएवच । अजितः पौलहश्चैव अन्त्याः सप्तर्षयश्च ते ।सप्तर्षीणां उत्तराह्युदयश्च” शत० ब्रा० २,  १,  २,  १ । उक्तःयथा “सप्तर्षीनुह स्म वै पुरर्क्षा इत्याचक्षते अमीह्युत्त-राहि सप्तर्षय उद्यन्ति” ।विश्वामित्रसृष्टाः सप्तर्षयस्तु दक्षिणस्यां नभोमण्डले स्थिताःतदुक्तं “ततो ब्रह्मतपोयोगात् प्रजापतिरिवापरः । स-सर्ज दक्षिणे भागे सप्तर्षीनपरान् पुनः” । “मनुमेकाग्र-मासीनमभिगम्य महर्षयः” । “ऋषयो दीर्घसन्ध्यत्वाद्दीर्घ-मायुरवाप्नुयुः” । “ऋषयःसंयतात्मानः इति च” मनुः ।“वसन्नृ षिकुलेषु सः” “आकीर्ण्णमृषिपत्नीनाम्” रघुः ।“ऋषीन् ज्योतिर्मयान् सप्त” “सप्तर्षिहस्तावचितावशेषा-ण्यधो विवस्वान् परिवर्त्तमानः” कुमा० । वेदमन्त्रस्यप्रथमं १४ द्रष्टरि च । “थेन यदृषिणा दृष्टं सिद्धिःप्राप्ता च येन वै । मन्त्रेण,  तस्य तत् प्रोक्तमृषि-भावः स उच्यते” योगि या० । येन ऋषिणा कल्पादौ यो-मन्त्रोदृष्टस्तस्य मन्त्रस्य स ऋषिः । तज्ज्ञानावश्यकत्वमार्ष-शब्दे दर्शितम् तत्र वैदिकमन्त्राणामृषिनिरूपणञ्च सर्वानु-क्रमणिकादौ दृश्यं संक्षेपेण तत्रोक्तमत्रोच्यते । “सर्व-माग्नेयं” गायत्रं गौतमीयम्,  सर्वं सावित्रमौष्णिहंभारद्वाजीयम्,  सर्वं सौम्यमानुष्टुभमाथर्व्वणिकम् । सर्वंवार्हस्पत्यं वार्हतमाङ्गिरसम्,  सर्वं वारुणं पाङ्क्तमालम्बाय-नीयम्,  सर्वमैन्द्रं त्रैष्टुभं याज्ञवल्कीयं,  सर्वमादित्यदैवतंजागतम् कौत्सम् । ज्योतिष्टोमे दीक्षाप्रभृति वक्ष्यमाणदीक्षायां भृगुरग्नाविष्णूगायत्री । प्रायणीये,  आङ्गिरसो-ऽदितिरुष्णिक्,  क्रये विश्वामित्रः सोमोऽनुष्टुप् । आतिथ्यैवसिष्ठो विष्णुर्वृहती,  प्रवर्ग्ये कश्यप आदित्यः पङ्क्तिः ।उपसत्स्वात्रेय उपसद्देवता त्रिष्टुप् । अग्नीषोमीयेऽग-स्त्योऽग्नीषोमौ जगती । प्रायणीयेऽतिरात्र आग्निवेश्योऽ-होरात्रे अतिजगती,  चतुर्विंशत्यहे सौकरायणः संवत्सरःशक्वरी । अतिप्लवे षडहे सावर्णोऽर्द्धमासा मासाश्चेतिशक्वरी,  पृष्ठ्ये षडहे सावकायन ऋतवोऽष्टिः,  अभिजिति, प्रियव्रतोऽग्निरत्यष्टिः,  स्वरसामसु सरस्वत्यापि धृतिः,  विषुवतिरौहिणायण आदित्योऽतिधृतिः,  विश्वजिति सौभर इन्द्रनिरृतिः कृतिः,  गो आयुषोर्वार्क्कलिर्मित्रावरुणौ प्रकृतिः, दशरात्र आचार्यो विश्वेदेवा आकृतिः,  दशरात्रिके पृष्ट्येषडहे मावेयो दिशो विकृतिः,  छन्दोगेषु श्वौल्वायन इमेलोकाः संकृतिः,  दशमेऽहनि पराशरः संवतसरोऽतिकृतिः, महाव्रते शैलिनः प्रजापतिरुत्कृतिः,  उदयनीयेऽतिरात्रेभौवनायनो वायुश्छन्दांसि सर्वाणि,  ऋषिभिरुपलक्षितंवाक्यमृषयः” । अधिकं हेमा० व्रत० दृश्यम् । भावे कि ।१५ दर्शने १६ ज्ञाने च । ऋषिकृत् ऋषिमनाः । १७ त-न्त्रोक्तमन्त्रस्य प्रथमोपासानेन सिद्धे ऋष्यादिशब्दे पु०
  उदा० ।

Capeller

German

 ऋ॑षि m.
  Sänger,  Weiser,  Heiliger,  Einsiedler, 
ein Rishi
 Pl. die sieben Sterne
des großen Bären. 

Grassman

German

 ṛ́ṣi,  m.,  der Sänger,  als der Lieder ergiessende [von ṛṣ = arṣ],  wie z. B. arṣ mit abhí und dem Objecte suṣṭutím ({354, 10}
 {774, 3}
 {778, 22}
 {979, 7}) vorkommt. Der Uebergang der Bedeutung ist ganz der entsprechende,  wie ihn z. B. arc zeigt,  was ursprünglich „abschiessen“,  dann „Lieder ergiessen,  singen“,  dann „Strahlen schiessen,  strahlen“ bedeutet. Die letztere,  „Strahlen ergiessen“,  ist vielleicht da anzunehmen,  wo die saptaṛṣáyas [s. saptarṣí] die sieben Hauptsterne des grossen Bären bezeichnen. Insbesondere 2〉 die saptá‿ṛ́ṣayas,  die sieben Sänger,  als göttliche Wesen gefasst
 auch werden die Angirasen als ṛ́sayas deváputrās,  vírūpāsas,  sómaśitās,  (sādhiā́s) dargestellt
 s. saptaṛṣí.
-e {406, 13}. _{406, 14}
 {413, 8}
 {643, 24}
 {646, 10}
 {826, 2}
 {856, 10}.
-is {31, 1}
 {66, 4}
 {106, 6}
 {179, 6}
 {255, 3}
 {287, 9}
 {322, 1}
 {332, 6}
 {383, 1}
 {429, 1}
 {455, 2}
 {457, 14}
 {623, 14}
 {624, 20}
 {626, 41}
 {628, 8}
 {629, 7}. _{629, 10}
 {636, 7}
 {643, 16}
 {688, 1}
 {747, 4}
 {778, 20}
 {799, 3}
 {808, 6}
 {819, 7}
 {852, 5}
 {859, 4}
 {907, 1}
 {924, 5}
 {1020, 2}.
-im {10, 11}
 {117, 3}. _{117, 4}
 {277, 5}
 {408, 7}. _{408, 14}
 {604, 4}
 {766, 1}
 {839, 4}
 {906, 4}
 {933, 6}
 {951, 5}.
-aye {432, 6}
 {853, 22}
 {899, 7}. [Page293]
-es rāyás samváranasia‿ 〰 {387, 10}
 sakhyā́ {849, 7} (vimadásya).
-ayas [V.] {287, 10}. — 2〉 devaputrās {888, 4}.
-ayas [N.] {48, 14}
 {162, 7}
 {164, 15}
 {346, 1}
 {538, 9}
 {626, 12}
 {628, 6}
 {798, 4}
 {880, 3}
 {899, 11}
 {906, 5}
 {908, 4}
 {924, 9}
 {941, 9}
 {956, 5}. _{956, 6}
 {976, 4} (an den drei letzten Stellen mit manuṣyā̀s). — 2〉 saptá {338, 8}
 {804, 2}
 vírūpāsas {888, 5}
 sómaśitās {934, 8}
 víprās {934, 11}
 sādhiā́s {916, 7}.
-īn {980, 5}.
-ibhis {1, 2}
 {23, 24}
 {189, 8}
 {316, 5}
 {623, 4}
 {679, 14}
 {779, 31}. _{779, 32}
 {780, 7}
 {871, 12}.
-ibhyas {1028, 6}. — 2〉 pūrvajébhyas {840, 15}.
-īṇām stutáyas {475, 1}
 gīrbhís {485, 13}
 bráhma {544, 2}
 bráhmāṇi {586, 5}
 {915, 16}
 yogiā́ {586, 4}
 sumatím {974, 3}
 áśṛṇos {545, 4}. — 2〉 dhītíbhis {774, 17}
 vā́ṇīs {815, 3}.
-īṇaam śrava(s)eṣé {420, 5}
 pári khyata {419, 6}.
-iṣu {897, 3}.

 ṛ́ṣi:
-is {628, 15}
-im {549, 13}
-ayas [N.] 2〉 {956, 7}
-ibhyas in {1028, 6} steht ṛṣíbhyas
-īṇām stutī́s {84, 2}
-īṇaam kṣáye {848, 1}
*-ivát {892, 14}.

Burnouf

French

 ऋषि ऋषि m.
  chantre sacré,  saint personnage védique [il
y en a 7 ordres: les ब्रह्मर्षिस्,  les देवर्षिस्,  les
राजर्षिस् les महर्षिस्,  les परमर्षिस्,  les
कन्दर्षिस् et les श्रुतर्षिस्].
		 Saint,  en général.
		 Rayon
de lumière. -- Au f.
  ऋषी,  l'épouse d'un Ṛṣi.
ऋषिकुल्या f.
  (कुल्या) rivière,  m à m.
  canal des
ṛṣis.
ऋषिजाङ्गलिकी f.
  (जाङ्गलिक) convolvulus
argenteus,  bot.
ऋषिपतन n.
  np. d'un lieu célèbre nommé
Descente-des-Rishis,  Bd.
ऋषिप्रोक्ता f.
  (प्र
 वच्) cf.  माषपर्णी।

Stchoupak

French

 ऋषि-
 m.
  sage,  chantre-auteur des hymnes védiques 
 ascète,  ermite 
pl.
  les étoiles de la Grande Ourse 
 -त्व- nt. état de Ṛṣi.
°कुल्या- f.
  Sarasvatī 
 n.
  d'une autre rivière.
°यज्ञ- m.
  sacrifice aux Ṛṣi.
°लोक- m.
  monde des Ṛṣi.
°वाट- m.
  assemblée de Ṛṣi.
°ष्टुत- a. v. loué par les Ṛṣi.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.