ऋषभः (RSabhaH)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Apte
Englishऋषभः [ṛṣabhḥ], [ऋष्-अभक्
3.123]
A bull.
(With names of other animals) the male animal, as अजर्षभः a goat.
The best or most excellent (as the last member of a )
as पुरुषर्षभः, भरतर्षभः
The second of the seven notes of the gamut
(said to be uttered by cows
गावस्त्वृषभभाषिणः)
श्रुतिसमधिकमुच्चैः पञ्चमं पीडयन्तः सततमृषभहीनं भिन्नकीकृत्य षड्जम् 11.1
ऋषभो$त्र गीयत इति Āryā 141.
The hollow of the ear.
A boar's tail.
A crocodile's tail.
A dried plant, one of the 8 principal medicaments. (Mar. बैलघाटी, काकडशिंगी)
of an antidote.
An incarnation of Viṣṇu
नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनुः 2.7.1.
A sacrifice (to be performed by kings).-भाः The inhabitants of क्रौञ्चद्वीप
5.2.22.
भी A woman with masculine features (as a beard ).
A cow.
A widow.
The plant Carpopogon Pruriens (शूकशिंबी)
also another plant (शिराला) (Mar. कुयली) -कूटः of a mountain. -दीपः, पम् of a country. -ध्वजः of Śiva.
Apte 1890
Englishऋषभः [ऋस्-अभक् Uṇ. 3. 123] 1 A bull.
2 (With names of other animals) the male animal
as अजर्षभः a goat.
3 The best or most excellent (as the last member of a comp.)
as पुरुषर्षभः, भरतर्षभः &c.
4 The second of the seven notes of the gamut
(said to be uttered by cows
गावस्त्वृषभभाषिणः)
Śi. 11. 1
ऋषभोऽत्र गीयत इति Āryā S. 141.
5 The hollow of the ear.
6 A boar's tail.
7 A crocodile's tail.
8 A dried plant, one of the 8 principal medicaments.
9 N. of an antidote.
10 An incarnation of Viṣṇu.
11 A sacrifice (to be performed by kings).
भी 1 A woman with masculine features (as a beard &c.).
2 A cow.
3 A widow.
4 The plant Carpopogon Pruriens (शूकशिंबी)
also another plant (शिराला).
Comp.
कूटः N. of a mountain.
दीपः,
पं N. of a country.
ध्वजः N. of Śiva.
Apte Hindi
Hindiऋषभः
- ऋशष्-अभक्
साँड़
ऋषभः
- -
"श्रेष्ठ, सर्वश्रेष्ठ"
ऋषभः
- -
संगीत के सात स्वरों मे से दूसरा
ऋषभः
- -
सूअर की पूँछ
ऋषभः
- -
मगरमच्छ की पूँछ
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
E Bharati Sampat
Sanskrit(पुं) ऋषी(गतौ)+अभच् । उ०३.१२३। १.वृषभः। ‘ऋषभैकसहस्रा गा दद्यात् क्षत्रवधे पुमान्’ याज्ञ०३.२६६। २.मूलिकाविशेषः। ‘शृङ्गी तु ऋषभो वृषः’ अमरः। ३.आदिजिनदेवः। ४.वराहपुच्छः। ५.मकरपुच्छः। ६.कर्णरन्ध्रः। ७.वीणारन्ध्रोद्गमस्वरः। ऋषति हृदयं प्रविशति । ऋषी(गतौ)+अभच् । उ०३.१२३।
Wordnet
Sanskrit ऋषभः
वैदिकः ऋषिविशेषः।
"ऋषभस्य वर्णनं ऋग्वेदे अस्ति।"
ऋषभः
रामस्य सेनायाम् एकः वानरः।
"ऋषभस्य वर्णनं रामायणे वर्तते।"
कण्डूरा, आत्मगुप्ता, जहा, अव्यण्डा, प्रावृषायणी, ऋष्यप्रोक्ता, शूकशिम्बिः, कपिकच्छुः, मर्कटी, अजहा, शूकशिम्बी, शूकशिम्बा, ऋषभः, स्वगुप्ता
लताविशेषः यस्य बीजगुप्तिः शिम्बीसदृशा अस्ति।
"शुकशिम्बा बहु वर्धिता।"
ऋषभः
इन्द्रस्य एकः पुत्रः।
"ऋषभस्य वर्णनं पुराणेषु दृश्यते।"
ऋषभः
सङ्गीतस्य सप्तसुरेषु द्वितीयः स्वरः।
"गायकः ऋषभं गायति।"
वृषभः, ऋषभः, वृषः, पुङ्गवः, बलीवर्दः, उक्षा, सौरभेयः, गोनाथः, ककुद्मान्, भद्रः, उस्रः
नरजातीयः गौः यं कृषकः यानादिभिः युनक्ति।
"वृषभः कृषकस्य कृते अतीव उपयुक्तः अस्ति।"
इन्द्रः, देवराजः, जयन्तः, ऋषभः, मीढ्वान्, मरुत्वान्, मघवा, विडोजा, पाकशासनः, वृद्धश्रवाः, सुनासीरः, पुरुहूतः, पुरन्दरः, जिष्णुः, लेखर्षभः, शक्रः, शतमन्युः, दिवस्पतिः, सुत्रामा, गोत्रभित्, वज्री, वासवः, वृत्रहा, वृषा, वास्तोस्पतिः, सुरपतिः, बलारातिः, शचीपतिः, जम्भभेदी, हरिहयः, स्वाराट्, नमुचिसूदनः, संक्रन्दनः, दुश्च्यवनः, तुराषाट्, मेघवाहनः, आखण्डलः, सहस्त्राक्षः, ऋभुक्षा, महेन्द्रः, कोशिकः, पूतक्रतुः, विश्वम्भरः, हरिः, पुरुदंशा, शतधृतिः, पृतनाषाड्, अहिद्विषः, वज्रपाणिः, देवराजः, पर्वतारिः, पर्यण्यः, देवताधिपः, नाकनाथः, पूर्वदिक्कपतिः, पुलोमारिः, अर्हः, प्रचीनवर्हिः, तपस्तक्षः, बिडौजाः, अर्कः, उलूकः, कविः, कौशिकः, जिष्णुः
सा देवता या स्वर्गस्य अधिपतिः इति मन्यते।
"वेदेषु इन्द्रस्य सूक्तानि सन्ति।"
ऋषभः
एका जातिः ।
"ऋषभानां वर्णनं पुराणे वर्तते"
ऋषभः
पुरुषस्य नामविशेषः ।
"ऋषभः जलम् आनयति"
ऋषभः
पुरुषनामविशेषः ।
"ऋषभः इति नामकानां नैकेषां पुरुषाणाम् उल्लेखः कोषे अस्ति"
ऋषभः
एकः नागः ।
"ऋषभस्य उल्लेखः कोषे अस्ति"
ऋषभः
एकं तीर्थम् ।
"ऋषभस्य उल्लेखः कोषे अस्ति"
ऋषभः
एकः जनसमुदायः ।
"ऋषभानाम् उल्लेखः वराहमिहिरस्य बृहत्संहितायाम् अस्ति"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritऋषभः, (ऋष् + “ऋषिवृषिभ्यां कित्” । इतिउणादिसूत्रेण ३ । १२३ । अभच् । किच्च ।) वृषः ।(यथा, ऋग्वेदे ६ । २८ । ८ । “उप ऋषभस्यरेतस्युपेन्द्र तव वीर्य्ये” ॥
) कर्णरन्ध्रम् । कुम्भीर-पुच्छः । उत्तरपदे श्रेष्ठः । इति मेदिनी ॥
(“स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुङ्गवर्षभकुञ्जराः ।सिंहशार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थवाचकाः” ॥
इत्यमरवाक्यात् । यथा पुरुषर्षभः पुरुषश्रेष्ठःइत्यर्थः । असमस्तेऽप्ययं श्रेष्ठार्थवाचकः । यथा, भागवते २ । ४ । २२ ॥
“स्वलक्षणा प्रादुरभूत् किलास्यतःस मे ऋषीणामृषभः प्रसीदताम्” ॥
“ऋषीणां ज्ञानप्रदानां ऋषभः श्रेष्ठः” । इतितट्टीका ॥
गणविशेषः । आकृतिगणोऽयम् । यथापाणिनिः तत्पुरुषसमासप्रकरणे २ । १ । ५६ ॥
“उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे” ॥
व्या-घ्रादिराकृतिगणः । “व्याध्र-सिंह-ऋक्ष-ऋषभ-चन्दन-वृक-वृष-वराह-हस्तिन्-तरु-कुञ्जर-रुरु-पृ-षत्-पुण्डरीक-पलाश-कितवाः” । इत्येते व्याघ्रा-दयः ॥
) पर्ब्बतविशेषः । इति धरणी ॥
वराहपुच्छः ।आदिजिनः । इति हेमचन्द्रः ॥
भगवदवतारवि-शेषः । (यथा, भागवते ५ । ६ । ७ । “तस्य ह वा एवंमुक्तलिङ्गस्य भगवत ऋषभस्य योगमायावासनयादेह इमां जगतीमभिमानाभासेन चंक्रममाणः” ।)स तु सत्ययुगे अग्नीध्रसुतनाभिराजपुत्त्रत्वेन जातः ।तस्य पुत्त्रः जडमरतः । इति श्रीभागवतं ।(तथा, मार्कण्डेये ५३ । ३८ ।“अग्नीध्रसूनोर्नाभेस्तु ऋषभोऽभूत् सुतो द्विज ! ।ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्त्रशताद्वरः” ॥
स्वारोचिषे मन्वन्तरे ऋषिभेदः । यथा, मार्कण्डेये६७ । ४ ।“उर्जस्तम्बस्तथा प्राणो दत्तोलिरृषभस्तथा” ॥
ऋषभसहस्रदक्षिण एकाहनिष्पाद्यो यागभेदः ।यथाह गर्गः “पूर्व्व ऋषभसंज्ञो राजञः” ॥
स्वनाम-ख्यातः यज्ञतुरपुत्त्रो नृपभेदः । यथा, शतपथ-ब्राह्मणे १३ । ५ । ४ । १५ । “एकविंशस्तोमेनऋषभो याज्ञतुर ईजे शिक्नानां राजांतदेतद्गाथ-याऽभिगीतम्” ॥
) अष्टवर्गान्तर्गतौषधविशेषः ।तत्पर्य्यायः । वृषः १ ऋषभकः २ वीरः ३ । इतिरत्नमाला ॥
गोपतिः ४ धीरः ५ विषाणी ६ दुर्द्धरः७ ककुद्मान् ८ पुङ्गवः ९ वोढा १० शृङ्गी ११ धूर्य्यः१२ भूपतिः १३ कामी १४ रूक्षप्रियः १५ उक्षा१६ लाङ्गूली १७ गौः १८ बन्धुरः १९ गोरक्षः २०वनवासी २१ । अस्य गुणाः । मधुरत्वम् । शीतत्वम् ।रक्तपित्तविरेकनाशित्वम् । शुक्रश्लेष्मकारित्वम् ।दाहक्षयज्वरहरत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
(“जीवकर्षभकौ ज्ञेयौ हिमाद्रिशिखरोद्भवौ ।रसोनकन्दवत्कन्दौ निःसारौ सूक्ष्मपत्रकौ” ॥
“ऋषभो वृषशृङ्गवत्” ॥
“ऋषभो वृषभो धीरो विषाणी द्राक्षैत्यपि” ॥
अनयोर्गुणा यथा ॥
“जीवकर्षभकौ बल्यौ शीतौ शुककफप्रदौ ।मधुरौ पित्तदाहास्रकार्श्यवातक्षयापहौ” ॥
इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
) सप्त-स्वरान्तर्गतद्वितीयस्वरः । (अयं स्वरः त्रिश्रुतिः ।अस्यः तिस्रः श्रुतयो यथा, (१) दयावती, (२)रञ्जनी, (३) रतिका । तिस्रश्च श्रुतिजातयो यथा, (१) करुणा, (२) मध्या, (३) मृदुः । अयञ्च ऋषि-वंशीयः, क्षत्त्रियजातिः, पिञ्जरवर्णश्च । अस्योत्पत्तिः शाकद्वीपे । अस्य ऋषिः देवता च ब्रह्मा
छन्दो गायत्री । यथा सङ्गीतरत्नाकारे, --“ऋषभस्त्रिश्रुतिस्ततः … … … ।दयावती रञ्जनी च रतिका चर्षभे स्थिता ॥
दीप्तायता मृदुर्मध्या षड्जे स्यात् ऋषभे पुनः ।संस्थिता करुणा मध्या मृदुः … … ॥
पञ्चमः पितृवंशस्थो रि-धावृषिकुलोद्भवौ ।ऋधौ तु क्षत्रियौ ज्ञेयौ वैश्यजाती निगौ मतौ” ॥
रि धौ ऋषभधैवतौ इत्यर्थः । इत्यादि ।)स तु गोस्वरतुल्यस्वरः । चातकस्वरतुल्यस्वर इतिकेचित् । नारदमते गावः ऋषभस्वरं वदन्तियथा, --“षड्जं रौति मयूरो हि गावो नर्द्दन्ति चर्षभम्” ।इति नारदसंहितायाम् । दपणरत्नाकरादिमतेतु चातकः ऋषभं वदति । यथा सङ्गोतदर्पणे, --“स्वरमृषभं चातको ब्रूते” ।) अस्योत्पत्तिः ।“नाभिमूलाद्यदा वर्ण उत्थितः कुरुते ध्वनिम् ।वृषभस्येव निर्याति हेलया ऋषभः स्मृतः” ॥
इति सङ्गीतदामोदरः ॥
(“नाभेः समुदितो वायुः कण्ठशीर्षसमाहतः ।ऋषभस्येव नादं यत् तस्मादृषभईरितः” ॥
इति च सङ्गीतसमयसारे । अस्योत्पत्तिः ऋग्वे-दात् । यथा रत्नावल्यां, --“ऋग्वेदात् षड्ज-ऋषभौ यजुषो मध्यधैवतौ ।सामवेदात् समूद्भूतौ तथा गान्धारपञ्चमौ” ॥
इति ॥
)
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.