| YouTube Channel

ऋतुसेव्य (Rtusevya)

 
Monier Williams Cologne
English
ऋतु—सेव्य
mfn.
 to be taken or applied at certain seasons (as particular medicines or food
&c.
 ),
T.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
ऋतुसेव्य
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಆಯಾ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಹಿತವಾದ ಆಹಾರ
व्युत्पत्तिः - > ऋतुभेदे सेव्यम्
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
ऋतुसेव्य
त्रि०
 ऋतुभेदे सेव्यं वैद्यकोक्तगुणयुतमाहारादि ।सुश्रुतोक्ते ऋतुभेदे सेवनीये पथ्यरूपे वस्तुभेदे तच्च सुश्रु० दर्शितंयथा । “यस्मिन्यस्मिन्नृतौ ये ये दोषाः कुप्यन्ति देहि-नाम् । तेषु तेषु प्रदातव्याः रसास्त्वेते विजानता ।प्रक्लिन्नत्वाच्छरीराणां वर्षासु खलु देहिनाम् । मन्देऽग्नौकोपमायान्ति संहर्षान्मारुतादयः । तस्मात् क्लेदविशुद्ध्यर्थंदोषसंहरणाय च । कषायतिक्तकटुकै रसैर्युक्तमथाऽद्रवम् ।नातिस्निग्धं नातिरूक्षमुष्णं दीपनमेब च । देयमन्नंनृपतये यज्जलं चोक्तमादितः । तप्तावरतमम्भोवा पिबे-न्मधुसमायुतम् । अह्नि मेघानिलाबिष्टेऽत्यर्थशीताम्बु स-ङ्कुले । तरुणत्वाद्विदाहञ्च गच्छन्त्योषधयस्तदा । मति-मांस्तन्निमित्तञ्च नैव व्यायाममाचरेत् । अत्यम्बुपानाव-श्यायग्राम्यधर्मातपांस्तथा । भूवाष्पपरिहारार्थं शयीत चविहायसि । शीते साग्नौ निवाते च गुरुप्रावरणे गृहे ।यायान्नागबधूभिश्च प्रशस्तागुरुभूषितः । दिवास्वप्नमजी-र्णञ्च वर्ज्जयेत्तत्र यत्नतः” । वर्षासेव्यासेव्ये ।“सेव्याः शरदि यत्नेन कषायस्वादुतिक्तकाः । क्षीरेक्षुविकृति-क्षौद्रशालिमुद्गादिजाङ्गलाः । सलिलञ्च प्रसन्नत्वात् सर्व्वमेवतदा हितम् । सरःस्वाप्लवनञ्चैव कमलोत्पलशालिषु । प्रदोषेशशिनः पादाश्चन्दनञ्चानुवासनम् । तिक्तस्य सर्पिषः पानै-रसृक्स्रावैश्च युक्तितः । वर्षासूपचितं पित्तं हरेच्चापि विरे-चनैः । नोपेयात्तीक्ष्णमम्लोष्णं क्षारं स्वप्नं दिवाऽऽतपम् ।रात्रिजागरणञ्चैव मैथुनञ्चापि वर्जयेत् । स्वादु शीतजलंमद्यं शुचिस्फटिकनिर्मलम् । शरञ्चन्द्रांशुनिर्द्धौतमगस्त्यो-दयनिर्विषम् । प्रसन्नत्वाच्च सलिलं सर्व्वमेव तदा हितम् ।सचन्दनं वा कर्पूरं वासश्चामलिनं लघु । भजेच्च शारदंमाल्यं सीधोः पानञ्च युक्तितः । पित्तप्रशमनं यच्च तच्चसर्व्वं समाचरेत्” । शरदि सेव्यासेव्ये“हेमन्तः शीतलो रूक्षो मन्दसूर्थ्योऽनिलाकुलः । ततस्तु शी-तमासाद्यः वायुस्तत्र प्रकुप्यति । कोष्ठस्यः शीतसंस्पर्शादन्तः-पिण्डीकृतोऽनलः । ररुमुच्छोषयत्याशु तस्मात् स्निग्धं तदाहितम् । हेमन्ते लवणक्षारतिक्ताम्लकटुकोत्कटम् । ससर्पि-स्तैलमहिममशनं हितमुच्यते । तीक्ष्णान्यपि च पानानिपिबेदगुरुभूषितः । तैलाभ्यक्तः सुखोष्णे च वारिकोष्ठेऽव-गाहयेत् । साङ्गारधने महति कौशेयास्तरणास्तृते । शयीतशयने वापि वृते गर्भगृहोदरे । स्त्रीःश्लिष्ट्वागुरुधूपाढ्याःपीनोरुजघनस्तनीः । प्रकामञ्च निषेवेत मैथुनं तर्पितो नृपः ।मधुरं तिक्तकटुकमभ्लं लवणमेव च । अन्नपानं तिलान्माषान् शाकानि च दधीनि च । तथेक्षुविकृतीः शा-लीन् सुगन्धांश्च नवानपि । प्रसह्यानूपमांसानि क्रव्याद-बिलशायिनाम् । औदकानां प्लवानाञ्च पादिनाञ्चोप-जायते । मद्यानि च प्रसन्नानि यच्च किञ्चिद्बलप्रदम् ।कामतस्तन्निषेवेत पुष्टिमिच्छन् हिमागमे” हेमन्तसेव्यादि“एष एव विधिः कार्यः शिशिरे समुदाहृतः” ।“हेमन्ते निचितः श्लेष्मा शैत्याच्छीतशरीरिणाम् ।औष्ण्याद्वसन्ते कुपितः कुरुते च गदान् बहून् । ततोऽम्लमधुरस्निग्धलवणानि गुरूणि च । वर्जयेद्वमनादीनिकर्म्माण्यपि च कारयेत् । षष्टिकान्नं यवान् शोतान्मुद्गान् नीवारकोद्रवान् । लावादिविष्किररसैर्दद्याद्यूषैश्चयुक्तितः । पटोलनिम्बवार्त्ताकुतिक्तकैश्च हिमात्यये । सेवे-तं माधवेऽरिष्टान् सीधु माध्वीकमासवान् । व्यायाममञ्जनंधूमं तीक्ष्णञ्च कवलग्रहम् । सुखाम्बु ना च सर्वार्थान्सेवेत कुसुमागमे । तीक्षणरूक्षकटुक्षारकषायं कोष्णम-द्रवम् । यवमुद्गमधुप्रायं वसन्ते भोजनं हितम् । व्या-यामोऽत्र नियुद्ध्वाध्वशिलानिर्घातजो हितः । उत्सादनंतथा स्नानं वनिताः काननानि च । सेवेत निर्हरेच्चापिहेमन्तोपचितं कफम् । शिरोविरेकवमननिरूहकवलादि-भिः । वर्ज्जयेन्मधुरस्निग्धदिवास्वप्नगुरुद्रवान्” वसन्तसे०“व्यायाममुष्णमायासं मैथुनञ्चातिशोषि च । रसां-श्चाग्निगुणोद्रिक्तान् निदाघे परिवर्जयेत् । सरांसिमरितोवापि वनानि रुचिराणि च । चन्दनानि परा-र्ध्यानि स्रजः सकमलोत्पलाः । तालवृन्तानिलाहारां-स्तथा शीतगृहाणि च । घर्मकाले निषेवेत वासांसिसुलघूनि च । शर्कराखण्डदिग्धानि सुगन्धीनि हिमा-नि च । षानकानि च सेवेत मन्थांश्चापि सशर्करान् ।भोजनं च हितं शीतं सघृतं मधुरद्रवम् । शृतेन पयसारात्रौ शर्करामधुरेण च । प्रत्यग्रकुसुमाकीर्णशयने हर्म्य-संस्थिते । शयीत चन्दनार्द्राङ्गःस्पृश्यमानोऽनिलैः सुखैः”ग्रीष्मसेव्यादि ।“तापात्यये हिता नित्यं रसा ये गुरवस्तथा । पयो-मांसरसाः कोष्णास्तैलानि च घृतानि च । वृंहणञ्चापियत्किञ्चिदभिष्यन्दि तथैव च । निदाघोपचितञ्चैव प्रकु-प्यन्तं समीरणम् । निहन्यादनिलघ्नेन विधिना विधि-कोविदः । नदीजलं रूक्षमुष्णमुदमन्थं तथाऽऽतपम् । व्या-यामञ्च दिवास्वप्नं व्यवायञ्चात्र वर्ज्जयेत् । यवषष्टि-कगोधूमान् शालींश्चाप्यनवांस्तथा । हर्भ्यमध्ये निवातेच भजेच्छष्यां मृदूत्तराम् । सविषप्राणिविण्मूत्रलाला-निष्ठीवनादिभिः । समाप्लुतं तदा तोयमान्तरीक्षं विषोप-मम् । वायुना विषदुष्टेन प्रावृष्येण च दूषितम् । तद्धिसर्वोपयोगेषु तस्मित्काले विवर्जयेत् । निरूहैर्वस्तिभि-श्चान्यैस्तथान्यैर्मारुताग्रहैः । कुपितं शमयेद्वायुं वार्षिकं वाचरेद्विधिम् । ऋतावृतौ य एतेन विधिना वर्त्तते नरः ।घोरानृतुकृतान् रोगान्नाप्नोति स कदाचन” प्रावृट्से०