| YouTube Channel

ऋतपर्ण्ण (RtaparNNa)

 
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
ऋतपर्ण्ण सूर्य्यवंश्ये नृपभेदे । “भगीरथसुतो राजा” इत्युप-क्रम्य “अयुताजित्सुतस्यासीदृतपर्ण्णो महायशाः । दि-व्याक्षहृदयज्ञोऽयं राजा नलसखो बली । ऋतपर्ण्णसुत-श्चासीदार्त्त पर्ण्णिर्बहीपतिः” हरिवं० १६ अ० । तस्य चनलेन सख्यमक्षहृदयज्ञत्वञ्च भा० व० ७२ अ० दर्शितं यथा“एवमुक्तो नलेनाथ तदा भाङ्गासुरिर्नृपः । आससाद वनेराजन्! फलवन्तं विभीतकम् । तं दृष्ट्वा वाहुकं राजात्वरमाणोऽभ्यभाषत । ममामि सूत! पश्य त्वं सङ्ख्यानेपरमं बलम् । सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन ।नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्वचित् । वृक्षेऽस्मिन्यानि पर्णानि फलान्यपि च वाहुक! । पतितान्यपियान्यत्र तत्रैकमधिकं शतम् । एकमत्राधिकं पत्रं फल-मेकञ्च वाहुक । पञ्चकोट्योऽथ पत्राणां द्वयोरपि च शा-खयोः । प्रचिनुह्यस्य शास्वे द्वे याश्चायन्याः प्रशाखिवाः ।आभ्यां फलसहस्रे द्वे पञ्चोनं शतमेव च । ततो रथमव-स्थाप्य राजान वाहुकोऽब्रवीत् । परोक्षमिव मे राजन्!कत्थसे शत्रुकर्षण! । प्रत्यक्षमेतत् कर्त्तास्मि शातयित्वाविभीतकम् । अथत्र गणिते राजन्! विद्यते न परोक्षता ।प्रत्यक्षं ते महाराज! शातयिष्ये विभीतकम् । अहं हिनाभिजानामि भवेदेवं न वेति वा । सङ्ख्यास्यामिफलान्यस्य पश्यतस्ते जनाधिप! । मुहूर्त्तमपि वार्ष्णेयोरश्मीन् यच्छतु वाजिनाम् । तमब्रवीन्नृपः सूतं नायंकालो विलम्बितुम् । वाहुकस्त्वब्रवीदेनं परं यत्नं समा-स्थितः । प्रतीक्षस्व मुहूर्त्तं त्वमथ वा त्वरते भवान् ।एष याति शिवः पन्था याहि वाष्णर्ये! सारथिः । अब्र-वीदृतुपर्णस्तु सान्त्वयन् कुरुनन्दन! । त्वमेव यन्ता नान्यो-ऽस्ति पृथिव्यामपि वाहुक! । त्वत्कृते यातुमिच्छामिब्दिर्भा हयकोविद! । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि न विघ्नंकर्त्तुमर्हसि । कामञ्च ते करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसिवाहुक! । विदर्भां यदि यात्वाद्य सूर्य्यं दर्शयितासि मे ।अथाब्रवीद्वाहुकस्तं संख्याय च विभीतकम् । ततो वि-दर्भां यास्यामि कुरुष्वैवं वचो मम । अकाम इव तंराजा गणयस्वेत्युवाच ह । सोऽवतीर्य्य रथात्तूर्ण्णं शात-यामास तं द्रुमम् । ततः स विस्मयाविष्टो राजानमिद-मब्रवीत् । गणयित्वा ययोक्तानि तावन्त्येव फलानि च ।अत्यद्भुतमिदं राजन्! दृष्टवानस्मि ते बलम् । श्रोतुमि-च्छामि ते विद्यां ययैतज् ज्ञायते नृप! । तमुवाच ततोराजा त्वरितो गमने नृपः । विद्ध्यक्षहृदयज्ञं मां सङ्ख्यानेच विशारदम् । वाहुकस्तमुवाचाथ देहि विद्यामिमांमम । मत्तोऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुषर्षभ । ऋतुप-र्ण्णस्ततो राजा वाहुकं कार्य्यगौरवात् । हयज्ञानस्य लोभाच्चतं तथेत्यब्रवीद्वचः । यथोक्तं त्वं गृहाणेदमक्षाणांहृदयं परम् । निक्षेपो मेऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु वाहु-क!” । नलस्य वाहुकच्छद्मरूपतामुपवर्ण्य अन्त, उक्तं यथा“ऋतुपर्ण्णोऽपि शुश्राव वाहुकच्छद्मिनं नलम् । दमयन्त्यासमायुक्तं जहृषे च नराधिपः । तमानाय्य नलं राजाक्षमयामास पार्थिवम् । स च त क्षमयामास हेतुभिर्बु-द्धिसम्मतः! । स सत्कृतो महीपालो नैषधं विस्मिता-ननः । उवाच वाक्यं तत्त्वज्ञो नैषधं वदतां वरः । दिष्ट्यासमेतो दारैः स्वैर्भवानित्यभ्यनन्दत । कच्चित्तु नाप-राधं ते कृतवानस्मिनैषध! । अज्ञातवासं वसतो मद्-गृहे वसुधाधिप! । यदि वा बुद्धिपूर्वाणि यद्यबुद्ध्यापिकानिचित् । मया कृतान्यकार्य्याकि तानि त्वं क्षन्तुमम-र्हसि । नल उवाच । न मेऽपराधं कृतवांस्त्वं स्वल्पमपिपार्थिव! । कृतेऽपि च न मे कोपः क्षन्तव्यं हि मयातव । पूर्वं ह्यपि सखा मेऽसि सम्बन्धी च जनाधिप! । अतऊर्द्धन्तु भूयस्त्वं प्रीतिमाहर्त्तुमर्हसि । सर्वकामैः सुवि-हितैः सुखमस्म्युषितस्त्वयि । न तथा स्वगृहे राजन्! यथातव गृहे सदा । इदञ्चैव हयज्ञानं त्वदीयं मयि तिष्ठति ।तदुपाहर्त्तुमिच्छामि मन्यसे यदि पार्थिव! । एवमुक्त्वाददौ विद्यामृतपर्ण्णाय नैषधः । स च तां प्रतिजग्राहविधिदृष्टेन कर्म्मणा । गृहीत्वा चाश्वहृदयं राजन्!भाङ्गासुरिर्नृपः! । निषधाधिपतेश्चापि दत्त्वाक्षहृदयंनृप!” । भा० व० ७५ अ० । “कर्कोटस्य नागस्य दम-यन्त्या नलस्य च । ऋतपर्णस्य राजर्षेः कीर्त्तनं कलि-नाशनम्” भा० “ऋतपर्ण्णमादृतम्” नैष० ।