| YouTube Channel

ऋतं (RtaM)

 
Hindi
Hindi
सच
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ऋतं,
क्ली,
 (ऋ + क्त ।) उञ्छशिलम् । (यथा, मनुः ।४ । ४ -- ५ ॥
“ऋतामृताभ्यां जीवेत्तु मृतेन प्रमृतेन वा ।सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥
ऋतमुञ्छशिलं ज्ञेयममृतं स्यादयाचितम् ।मृतन्तु याचितं भैक्षं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम्” ॥
)जलम् । (यथा, ऋग्वेदे । ७ । १०१ । ६ । “तन्मऋतं पातु शतशारदाय” । “ऋतमुदकम्” । इतिभाष्यम् ॥
) सत्यं इति मेदिनी ॥
(यथा, मनुः ।८ । ८२ ।“साक्ष्येऽनृतं वदन् पाशैर्बध्यते वारुणैर्भृशम् ।“विवशः शतमाजातीस्तस्मात् साक्ष्यं वदेदृतम्” ॥
कर्म्मफलं । यथा, “ऋतं पिवन्तौ सुकृतस्य लोके” ।इति श्रुतिः ॥
विष्णुः ॥
यथा, महाभारते । १ ।१ । २५३ ।“भगवान् वासुदेवश्च कीर्त्त्यतेऽत्र सनातनः ।स हि सत्यमृतञ्चैव पतित्रं पुण्यमेव च ।शाश्वतं ब्रह्म परमं धुवं ज्योतिः सनातनम्” ॥
पुं,
 सूर्य्यः । यथा, शतपथब्राह्मणे । “ब्रह्म वाऋतं ब्रह्म हि मित्रो ब्रह्म ऋतं ब्रह्म एवायुः” ॥
परब्रह्म । यथा, श्रुतिः । “ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म” ॥
सत्याचारः । यथा, ऋग्वेदे । १ । १३७ । २ ।“सुतो मित्राय वरुणाय पीतये चारूरृतायपीतये” ॥
“ऋताय सत्याचाराय” । इति दया-नन्दभाष्यम् ॥
रुद्रः । यथा, सामगानां सन्ध्यामन्त्रेरुद्रोपस्थाने । “ऋतमित्यस्य कालाग्नी रुद्र ऋषि-रनुष्टुप्छन्दो रुद्रो देवता रुद्रोपस्थाने विनि-योगः” ॥
देवमेदः । यथा, ऋग्वेदे । ४ । २३ । ८ ।“ऋतस्य हि सुरुषः सन्ति पूर्व्वीरृतस्य धीति-र्वृजिनानि हन्ति” । “ऋतस्य ऋतदेवस्य” । इतिभाष्यम् ॥
यज्ञः । यथा, ऋग्वेदे । १ । १४५ । ५ ।“ऋतचिद्धि सत्यम्” । “ऋतस्य यज्ञस्य जलस्यवा चित् ज्ञाता” । इति भाष्यम् ॥
अग्नेरृषि-भेदः । यथा, यजुषि । १७ । ८२ । “ऋतश्चसत्यश्च” । इति ॥
)