| YouTube Channel

ऋणोद्ग्राहणं (RNodgrAhaNaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ऋणोद्ग्राहणं,
क्ली,
 (ऋणस्य उद्ग्राहणं ।) अधमर्ण-गृहीतर्णग्रहणं । यत्र ऋणं प्रार्थनकाले प्रार्थितो-ऽपि ऋणी न ददाति तत्र धनिकेन यत् कर्त्तव्यंतदाह मनुः । ८ । ४८ -- ४९ ।“यैर्यैरुपायैरर्थं स्वं प्राप्नुयादुत्तमर्णिकः ।तैस्तैरुपायैः संगृह्य साधयेदधमर्णिकम्” ॥
धर्म्मेण व्यवहारेण छलेनाचरितेन च ।प्रयुक्तं साधयेदर्थं पञ्चमेन बलेन च” ॥
अयमर्थः । पूर्व्वपूर्व्वसामर्थ्याभावे उत्तरोत्तरम्संगृह्य वशीकृत्य । धर्म्मे वृहस्पतिराह ।“सुहृत्सम्बन्धिसन्दिष्टैः सामोक्तानुगमेन च ।प्रायेण वा ऋणी दाप्यो धर्म्म एष उदाहृतः” ॥
अस्यार्थः । ऋणिकस्य ये सुहृत्सम्बन्धिनस्तेषुसन्देशो यो यच्च साभवचनं यच्चानुगमनं प्रायोप-वेशनं वा धनिकस्य सधर्म्म ऋणोद्ग्राहणोपायः ॥
व्यवहारे कात्यायनः ।“धार्य्योऽवरुद्ध ऋणिकः प्रकाशं जनसंसदि ।यावन्न दद्याद्देयञ्च देशाचारस्थितिर्यथा” ॥
अस्यार्थः । यावद्दानं जनसंसदि ऋणिकस्य धनि-केन धारणं व्यवहारः ॥
छलाचरितबलात्कारेषुवृहस्पतिः ।“छद्मना याचयित्वार्थमानीय ऋणिकादृणी ।अन्नाहितादि वाहृत्यं दाप्यते यत्र सोपधिः” ॥
अस्यार्थः । ऋणिकस्य धनमन्नाहितादि वा छद्मनाआहृत्य वा यत्र दाप्यते तत्र साधनोपायःसोपधिः सच्छलमुच्यते ॥
“पुत्त्रदारपशून् रुद्ध्वा कृत्वा द्वारोपवेशनम् ।यत्रर्णी दाप्यतेऽर्थं स्वं तदाचरितमुच्यते ॥
बद्ध्वा स्वगृहमानीय ताडनाद्यैरुपक्रमैः ।ऋणिको दाप्यते यत्र बलात्कारः स उच्यते” ॥
अनयोरर्थः । पुत्त्रदारपशुरोधो द्वारोपवेशनञ्चय उद्ग्राहणोपायस्तदाचरितमुच्यते । स्वगृहमा-नीय ताडनादिलक्षण उद्ग्राहणोपायो बला-त्कार उच्यते ॥
* ॥
कोऽधमर्णः केनोपायेनसाध्यस्तदाह कात्यायनः ।“राजानं स्वामिनं विप्रं सान्त्वेनैव प्रसाधयेत् ।ऋक्थिनं दुर्हृदं वापि च्छलेनैव प्रसाधयेत्” ॥
ऋक्थिनं दायादम् ॥
तथा“बणिजः कर्षकांश्चैव शिल्पिनश्चाब्रवीद् भृगुः ।देशाचारेण दाप्याः स्युर्दुष्टान् संपीड्य दापयेत् ॥
* ॥
यत्र धनं न लभ्यते तत्राह वृहस्पतिः ।“निर्धनं ऋणिकं कर्म्म गृहमानीय कारयेत् ।शौण्डिकाद्यं ब्राह्मणस्तु दापनीयः शनैः शनैः” ॥
याज्ञवल्क्यः, --“हीनजातिं परिक्षीणमृणार्थं कर्म्म कारयेत् ।ब्राह्मणस्तु परिक्षीणः शनैर्दाप्यो यथोदयम् ॥
यथोदयं यथा धनोत्पत्तिरित्यर्थः ॥
* ॥
व्यापार-द्वारा न ब्राह्मणस्य ऋणशोधनमाह कात्यायनः ।“कर्म्मणाक्षत्त्रविट्शूद्रान् समहीनांस्तु दापयेत्” ॥
*ऋणशोधनाय निन्दितं कर्म्म कारयितुरुत्तमर्णस्यदण्डमाह कात्यायनः ।“यदि ह्यादावनादिष्टमशुभं कर्म्म कारयेत् ।प्राप्नुयात् साहसं पूर्व्वमृणान्मुच्येत चर्णिकः ॥
* ।यदि परमवृद्धिप्राप्तं धनमृणिको दातुं न शक्नोतितदा चक्रवृद्ध्या स्वेच्छया धारयेत् । यथा वृहस्पतिः ।“पूर्णावधौ शान्तलाभमृणमुद्ग्राहयेद्धनी ।कारयेद्वा धनी लेख्यं चक्रवृद्धिव्यवस्थया” ॥
तथा च वृहस्पतिः ।“हिरण्ये द्विगुणीभूते मृते नष्टेऽधमर्णिके ।द्रव्यं तदीयं संगृह्य विक्रीणीत ससाक्षिकम् ॥
रक्षेद्वा कृतमूल्यन्तु दशाहं जनसंसदि ।ऋणानुरूपं परतो गृह्णीतान्यत्तु वर्जयेत् ॥
स्वधनञ्च स्थिरीकृत्य गणनाकुशलैर्नरैः ।तद्बन्धुज्ञातिविदितं प्रगृह्णन्नापराध्नुयात्” ॥
* ॥
यथाविषयं धर्म्मादीन् धनसाधनोपायान् प्रयुञ्जानोन राज्ञा निवर्त्तनीय इत्याह मनुः ।“यः स्वयं साधयेदर्थमुत्तमर्णोऽधमर्णिकात् ।स राज्ञा नाभियोक्तव्यः स्वकं संसाधयन् धनम्” ॥
* ॥
धनवता ऋणिकेनादत्ते ऋणे राजा स्वयं विंशति-तमभागं गृहीत्वा उत्तमर्णाय दापयेत् इत्याहनारदः ॥
“ऋणिकः सधनो यस्तु दौरात्म्यान्न प्रयच्छति ।राज्ञा दापयितव्यः स्यातगृहीत्वांशन्तु विंशकम्” ॥
* ॥
यदा अधमर्णिकः सकलमृणं दातुमसमर्थः शक्त्यनु-सारेण दत्त्वा पूर्व्वकृतस्य लेख्यस्य पृष्ठेऽभिलिखेत्एतावद्दत्तं उत्तमर्णेन उपगतं प्राप्तमिति धनीतस्यैव लेख्यस्य पृष्ठे दद्यादभिलिखेत् इत्याहयाज्ञवल्क्यः ।“लेख्यस्य पृष्ठेऽभिलिखेत् दत्त्वा दत्त्वाधनं ऋणी ।धनी चोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितम्” ॥
इति विवादार्णवसेतुः ॥