ऋणलेख्य (RNalekhya)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Spoken Sanskrit
Englishऋणलेख्य - RNalekhya - - note of hand
ऋणलेख्य - RNalekhya - - bond
Apte Hindi
Hindiऋणलेख्यम्
ऋणम्-लेख्यम् -
ऋण-बन्धपत्र' तमस्सुक जिसमें ऋण की स्वीकृति दर्ज हो
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
वाचस्पत्यम्
Sanskritऋणलेख्य ऋणसूचकं लेख्यं लेखपत्रम् । ऋणग्रहण-सूचके व्यवहारोपयोगिनि (स्वत) (तमःसुक) इत्यादिप्रसिद्धे पत्रभेदे । तल्लेखनप्रकारादि मिता० दर्शितंयथा “तत्र लेख्यं द्विबिधं शासनं जानपदं चेति । शा-सनं निरूपितं जानपदमभिधीयते । तच्च द्विविधम्स्वहस्तकृतमन्यकृतं चेति । तत्र स्वहस्तकृतमसाक्षिकम्, अन्यकृत ससाक्षिकम् । अनयोश्च देशाचारानुसारेणप्रामाण्यम् यदाह नारदः । “लेख्यन्तु द्विविधंज्ञेयं स्वहस्तान्यकृतं तथा । असाक्षिमत्साक्षिमच्च सिद्धि-र्द्देशस्थितेस्तयोरिति” तत्रान्यकृतमाह । “यः कश्चिद-र्थोनिष्णातः स्वरुच्या तु परस्परम् । लेख्यन्तु साक्षिमत्कार्यं तस्मिन् धनिकपूर्वकम्” या० । धनिकाधमर्णयोर्योऽर्थोहिरण्यादिः परस्परं स्वरुच्या इयता कालेनैतावद्देयमि-तीयती च प्रतिमासं वृद्धिरिति निष्णातो व्यवस्थितः त-स्मिन्नर्थे कालान्तरे विप्रतिपत्तौ वस्तुतत्त्वनिर्णयार्थं लेख्यम्साक्षिमदुक्तलक्षणसाक्षियुक्तम् धनिकं पूर्वो यस्मिन्तद्धनिकपूर्वकम् धनिकनामलेखनपूर्वकमिति यावत्कार्यं कर्त्तव्यम् । उक्तलक्षणाः साक्षिणो वा कर्त्तव्याः“कर्त्रा तु यत्कृतं कार्यं सिद्ध्यर्थन्तस्य साक्षिणः । प्रवर्त्तन्तेविवादेषु स्वकृतं वाप्यलेखकमिति” स्मरणात् । अपि च“समामासतदर्द्धाहर्नामजातिस्वगोत्रकैः । सब्रह्मचारिका-त्मीयपितृनामादिचिह्नितम्” या० समा संवत्सरः मासःचैत्रादिस्तदर्द्धः पक्षः शुक्लः कृष्णी वा अहस्तिथिः प्रति-पदादिः । नाम धनिकाधमर्णयोः । जातिः ब्राह्मणादिःस्वगोत्रं वाशिष्ठादिगोत्रमेतैः समादिभिश्चिह्नितम् । तथासब्रह्मचारिकं बह्वृचादिशाखाप्रयुक्तं गुणनाम बह्वृचःकठ इति । आत्मीयपितृनाम धनिकर्णिकपितृनाम ।आदिग्रहणाद्द्रव्य जाति संख्याचारादेर्ग्रहणम् । एतेश्चि-ह्नितं लेख्यं कार्यमिति गतेन सम्बन्धः । किञ्च “समाप्तेऽर्थेऋणी नाम स्वहस्तेन निवेशयेत् । मतं मेऽसुकपुत्रस्य यद-त्रोपरि लेखितम्” या० धनिकाधमर्णयोर्योऽर्थः स्वरुच्याव्यवस्थितः तस्मिन्नर्थे समाप्ते लिखिते ऋणी अधमर्णोना-मात्मीयं स्वहस्तेनास्मिँल्लेख्ये यदुपरि लेखितं तन्ममामुक-पुत्रस्य मतमभिप्रेतमिति निवेशयेत् पत्रे विलिखेत् ।तथा “साक्षिणश्च स्वहस्तेन पितृनामकपूर्वकम् । अत्राहम-मुकः साक्षी लिखेयुरिति ते समाः” या० । तस्मिन् लेख्ये येसाक्षिणो लिखिताः तेऽप्यात्मीयपितृनामलेखनपूर्वकमस्मि-न्नर्थे अहममुको देवदत्तः साक्षीति स्वहस्तेनैकैकशो लि-खेयुस्ते च समाः संख्यातो गुणतश्च कर्त्तव्याः । यद्यधमर्णःसाक्षी वा लिपिज्ञो न भवति तदाऽधमर्णोऽन्येन साक्षी चसाक्ष्यन्तरेण सर्वसाक्षिसन्निधौ स्वमतं लेखयेत् । यथा-ह नारदः “अलिपिज्ञ ऋणी यः स्यात् स्वमतं तु सलेखयेत् । साक्षी वा साक्षिणान्येन सर्वसाक्षिसमीपतः”इति अपि च “उभयाभ्यर्थितेनैतन्मयाह्यमुकसूनुना ।लिखितं ह्यमुकेनेति लेखकोऽन्ते ततो लिखेत्” या० । ततोलेखको धनिकाधमर्णिकाभ्यामुभाभ्यां प्रार्थितेन मयाऽ-मुकेन देवदत्तेन विष्णुमित्रसूनुना एतल्लेख्यं लिखित-मित्यन्ते लिखेत्” साम्प्रतं स्वकृतं लेख्यमाह । “विनापिसाक्षिभिर्ल्लेख्यं स्वहस्तलिखितं तु यत् । तत्प्रमाणं स्मृतंलेख्यं बलोपधिकृतादृते” या० । यल्लेख्यं स्वहस्तेन लिखितंअधमर्णेन तत् साक्षिभिर्विनापि प्रमाणं स्मृतं मन्वा-दिभिः । बलोपधिकृतादृते । बलेन बलात्कारेण, उप-धिना छललोभक्तोधभयमदादिलक्षणेन यत्कृतं तस्माद्वि-ना । नारदोऽप्याह “मत्ताभियुक्तस्त्रीबालबलात्कार-कृतं च यत् । तदप्रमाणं लिखितं भयोपधिकृतन्तथेति” ।तच्चैतत् स्वहस्तकृतं परहस्तकृतञ्च यल्लेख्यं देशाचारानु-सारेण सबन्धकव्यवहारे बन्धकव्यवहारयुक्तमर्थक्रमापरि-लोपेन लिप्यक्षरापरिलोपेन च लेख्यमित्येतावन्न पुनःसाधुशब्दैरेव प्रातिस्विकदेशभाषयापि लेखनीयम् यथा-ह नारदः “देशाचाराविरुद्धं यद्व्यक्ताधिविधिलक्ष-णम् । तत्प्रमाणं स्मृतं लेख्यमविलुप्तक्रमाक्षरमिति” ।विधानं विधिराधेर्विधिराधीकरणन्तस्य लक्षणम् गो-प्याधिभोग्याधिकालकृतमित्यादि तद्व्यक्तं विस्पष्ट य-स्मिंस्तद्व्यक्ताधिविधिलक्षणम् । अविलुप्तक्र माक्षरम्अर्थानां क्रमः क्रमश्चाक्षराणि च क्रमाक्षराणि अविलुप्ता-नि क्रमाक्षराणि यस्मिंस्तटविलुप्तक्रमाक्षरम् । तदेवंभूतं लिखितं प्रमाणम् । राजशासंनवन्न साधुशब्दनिय-मोऽत्रेत्यभिप्रायः । लेख्यप्रसङ्गेन लेख्यारूढमप्यृणं त्रिभि-रेव देयमित्याह “ऋणं लेख्यकृतं देयं पुरुषैस्त्रिभिरेव तु ।यथा साक्ष्यादिकृतमृणं त्रिभिरेव देयम् तथा लेख्यकृ-तमप्याहर्तृपुत्रतत्पुत्रैस्त्रिभिरेव देयम् । न चतुर्थादि-भिरिति नियम्यते । ननु पुत्रपौत्रैरृणन्देयमित्यविशे-षेणर्ण्णमात्रं त्रिभिरेव देयमिति नियतमेव । बाढम-स्यैवोत्सर्गस्य पत्रारूढर्णविषये स्मृत्यन्तरप्रभबामपवादशङ्कामपनेतुमिदं वचनमारब्धम् । तथा हि पत्रलक्षण-मभिधाय कात्यायनेनाभिहितम् “एवं कालमतिक्रान्तंपितॄणां दाप्यते ऋणमिति” । इत्थं पत्रारूढमतिक्रान्त-कालमपि पितॄणां सम्बन्धि दाप्यते । अत्र पितॄणा-मिति बहुवचननिदशात् कालमतिक्रान्तमिति वचना-च्चतुर्थादिर्दाप्यत इति प्रतीयते । तथा हारीतेनापि“लेख्यं यस्य भवेद्धस्ते लाभन्तस्य विनिर्दिशेदिति” । अत्रापियस्य हस्ते पत्रमस्ति तस्यर्ण्णलाभ इति साभान्येन चतुर्था-दिभ्योप्यृणलाभोऽस्तीति प्रतीयते । अतश्चैतदाशङ्कानिवृत्त्यर्थम् एतद्वचनमिति युक्तम् । वचनद्वयन्तु योगीश्वरवच-नानुसारेण योजनीयम् । अस्यापवादमाह “आधिस्तुभुज्यते तावद्यावत्तन्न प्रदीयते” । सबन्धकेऽपि पत्रारूढेऋणे त्रिभिरेव देयमिति नियमादृणापकरणानधिकारेणा-ऽऽध्याहरणेऽप्यनधिकारप्राप्ताविदमुच्यते । यावच्चतुर्थेनपञ्चमेन वा ऋणं न दीयते तावदेवाधिर्भुज्यत इति वदतासबन्धकर्ण्णापाकरणे चतुर्थादेरप्यधिकारो दर्शितः । नन्वे-तदप्ययुक्तमेव । “फलभोग्यो न नश्यतीति” सत्थम् । तदप्येतस्मिन्नसत्यपवादवचने पुरुषत्रयविषयमेव स्यादितिसर्वमनवद्यम् । प्रसिङ्गिकं परिसमाप्य प्रकृतमेवानुसरति ।“देशान्तरस्थे दुर्ल्लेख्ये नष्टोन्मृष्टे हृते तथा । भिन्ने दग्धे-ऽथवा छिन्नेलेख्यमन्यत्तु कारयेत्” या० । व्यवहाराक्षमे पत्रेपत्रान्तरं कुर्यादिति विधीयते । व्यवहाराक्षमत्वं चा-त्यन्तव्यवहितदेशान्तरस्थे पत्रे दुर्ल्लेख्ये दुष्टानि सन्दि-ह्यमानानि अवाचकानि वा लेख्यानि लिप्यक्षराणिपदानि वा यस्मिंस्तस्मिन् दुर्ल्लेख्ये नष्टे कालवशेन, उन्मृष्टेमसीदौर्बल्यादिना, मृदिते लिप्यक्षरे, हृते तस्करादिभिः, भिन्ने विदलिते, दग्धे अग्निना, छिन्ने द्विधाभूते सति द्वि-र्भवति । एतच्चार्थिप्रत्यर्थिनोः परस्परानुमतौ सत्यां विमत्या-न्तु व्यवहारप्राप्तौ देशान्तरस्थपत्रानयनाध्वापेक्षयाकालोदातव्यः दुर्देशावस्थिते नष्टे वा पत्रे साक्षिभि-रेव व्यवहारनिर्ण्णयः कार्यः । यथा ह नारदः “लेख्येदेशान्तरन्यस्ते शीर्ण्णेदुर्ल्लिखिते हृते । सतस्तत्कालक-रणमसतोद्रष्टृदर्शनमिति” । सतो विद्यमानपत्रस्य देशान्तर-स्थस्यानयनाय कालकरणं कालावधिर्दातव्यः असतःपुनरविद्यमानस्य पत्रस्य पूर्वं ये द्रष्टारः साक्षिणस्तैर्दर्शनंव्यवहारपरिसमापनं कार्यम् । यदा तु साक्षिणो नसन्ति तदा दिव्येन निर्ण्णयः कार्यः । “अलेख्यसाक्षिकेदैवीं व्यवहारे विनिर्दिशेदिति” स्मरणात् । एतच्च जान-पदं व्यवस्थापत्रं सन्दिग्धं चेत् स्वहस्तलिखितादिभिः शोध-नीयम् “सन्दिग्धलेख्यशुद्धिः स्यात् स्वहस्तलिखितादिभिःक्तिप्राप्तिक्रियाचिह्न संबन्धागमहेतुभिः” या० उक्तेः ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.