| YouTube Channel

ऋग्विधान (RgvidhAna)

 
Capeller Eng
English
ऋग्विधान
n.
 the application of the Ric,
N.
 of a book.
Spoken Sanskrit
English
ऋग्विधान RgvidhAna
n.
 employing Rc verses
Monier Williams Cologne
English
ऋग्—विधान
n.
 employing Ṛc verses,
AgP.
N.
 of wk.
Apte Hindi
Hindi
ऋग्विधानम्
नपुं*
 ऋच्-विधानम् -
ऋग्वेद के मंत्रों का पाठ करके कुछ संस्कारों का अनुष्ठान
Shabdartha Kaustubha
Kannada
ऋग्विधान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಋಗ್ವೇದ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಾಚರಣೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸುವ ಗ್ರಂಥ
व्युत्पत्तिः - > ऋचा ऋग्वेदेन कर्मणो विधानं यत्र
L R Vaidya
English
fc-viDAna {% n. %} the performance of certain rites by reciting verses of the Ṛigveda.
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
ऋग्विधान attributed to Śaunaka. IO. 1732. W. p. 31.
32 (Jyeṣṭha). Oxf. 382^a. L. 1519. Khn. 8. K. 6.
B. 1, 160 (and C.). Ben. 5. Bik. 144. 145. NP.
VII, 2. X, 6. Oppert 1662. II, 6745. 8013. Peters.
2, 168. Quoted by Ṣaḍguruśiṣya, in Viṣṇu-
dharmottara as stated in Halāyudha's Brāhmaṇa-
sarvasva.
--contained in another recension in Agnipurāṇa. Oxf. 7^b.
Bṛhadṛgvidhāna. L. 1518. Bik. 168. Bh. 7.
Jyeṣṭha, Kaniṣṭha, Bṛhat. Burnell 5^a.
Ṛgvidhānakārikā. Haug 31.
Ṛgvidhāne Gāyatrībrahmakalpaḥ. L. 900.
ऋग्विधान {% read %} Oppert 1663.
ऋग्विधान Cs. 31--34. CU. add. 907. Rgb. 70. Stein 3.
Bṛhadṛgvidhāna. Lund IV.
ऋग्विधान Ulwar 36.
ऋग्विधान BC 390. Bd. 86. Peters. 6, 64.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
ऋग्विधान
न०
 ऋचा ऋग्वेदेन कर्मविशेषस्य विधानम् ।ऋग्वेदोक्तमन्त्रभेदेन कर्मविशेषविधाने तच्च हेमाद्रौ व्रत-खण्डे विस्तरेणोक्तम् । वह्निपुराणोक्तमत्र दर्श्यते“अग्निरुवाच प्रतिवेदन्तु कर्म्माणि काम्यानि प्रवदामिते । प्रथमं ऋग्विधानं वै शृणु त्वं भुक्तिमुक्तिदम् ।अन्तर्जले तथा होमे जपतो मनसेप्सितम् । कामं करोतिगायत्री प्राणायामाद्विशेषतः । गायत्र्यादशसाहस्रो जपो-नक्ताशनोद्विजः । आश्रमाद्बहिः स्नातश्च सर्व्वकल्मषना-शनः । दशायुतानि जप्त्वाथ हविष्याशी स मुक्तिभाक् ।प्रणवोहि परं ब्रह्म तज्जपः स च पापहा । ओङ्कारशतजप्तस्तु नाभिमात्रोदक्रे स्थितः । जलं पिवेत् स सर्व्वैस्तुपापैर्विप्रः प्रमुच्यते । मात्रात्रयं त्रयोवेदास्त्रयोदेवास्त्र-योऽग्नयः । महाव्याहृतयःसप्त लोकाहोमोमला-पहः । अन्तर्जले तथा राम! प्रोक्तश्चैवाघमर्षणः । अग्नि-मीले पुरोहितं सूक्तोऽयं वह्निदैवतः । शिरसा धारयन्वह्निं योजपेत् परिवत्सरम् । होमं त्रिषवणं भैक्ष्यमन-ग्निज्वलन चरेत् । अतःपरमृचां सप्त आद्याद्या याः प्रको-र्त्तिताः । भोजयन् प्रयतोनित्यमिष्टान् कामान् समश्नुते ।मेधाकामोजपेन्नित्यं सदसस्पतिमित्यृचम् । अम्ब य-जन्ति याः प्रोक्ता नवर्च्चो मृत्थुनाशनः । शुनःशेफमृषिंवद्धः सन्निरुद्धोऽथ वा जपेत् । मुच्यते सर्व्वपापेभ्यो गदीचाप्यगदी भवेत् । यैच्छेत् शाश्वतं कामं मित्रं प्राज्ञंपुरन्दरम् । ऋग्भिः षोडशभिः कुर्य्यादिन्द्रस्येति दिने-दिने । हिरण्यस्तु समिह्येतत् जपन् शत्रून् प्रवाधते ।क्षेमी भवति चाध्माने ये ते पन्था जपन्नरः । रौद्रीतिषद्भिरीशानं स्तूयाद्योवै दिने दिने । चरुं वा कल्पयेद्रौद्रंतस्य शान्तिः परा भवेत् । उद्यद्युदितमादित्यमुपतिष्ठन्दिनेदिने । क्षिपेज्जलाञ्जलीन् सप्त मनोदुःखविना-शनः । द्विषन्तमित्यथर्व्वेदं यद्विष्यान्तं जपन् स्मरेत् ।आगम्यो सप्तरात्रेण विद्वेषमधिगच्छति । आरोग्य-कामोयोधी च प्रज्ञश्चाम्यात्तमञ्जपेत् । उत्तमस्तस्यचार्द्धाधोजपेद्वैरिविनाशने । उदयस्यायुरक्षय्यं तेजो म-ध्यंदिने जपेत् । अस्तं प्रतिगते सूर्य्ये द्विषन्तं प्रतिबा-धने । तव यश्चेति सूक्तानि जपन् शत्रून्नियच्छति । एक-देशं सुवर्ण्णस्य सर्व्वकामान् विनिर्द्दिशेत् । आध्या-त्मिका क इत्येता जपन्मोक्षमवाप्नुयात् । आ नोभद्रा इ-त्यनेन दीर्घमायुरवाप्नुयात् । त्वा सोमेति च सूक्तेननवं पश्यन्निशाकरम् । उपतिष्ठेत् समित्पाणिर्व्वासां-स्याप्नोत्यसंशयम् । आयुरायूंषि समिति कोषसृक्कन्तदा-जपेत् । अपानः शीशुचदिति स्तुत्वा मध्ये दिवाकरम् ।यथा मुञ्चति चेषोकान्तथा पापं प्रमुञ्चति । जातवेदसइत्येतज्जपेत् स्वस्त्ययनं पथि । भयैर्विमुच्यते सर्व्वैः स्वस्ति-मानाप्नुयाद् गृहम् । व्युष्टायाञ्च तशा रात्र्यामेतद्दुःस्वप्तनाशनम् । प्रमन्दिनेति भूयत्यां जपेद्गर्भविमोच-नम् । जपन्निन्द्रमिति स्नातो वैश्यदेवं तु सप्तकम् । मु-ञ्चत्येभ्यस्तथा जुह्वत् सकलं किल्विषं नरः । इमामितिजपन् शश्वत् कामानाप्नोत्यभीप्सितान् । मा नस्तोक इतिद्वाभ्यां त्रिरात्रोपोषितः शुचिः । औडुम्बरीश्च जुहुयात्समिधश्चाज्यसंभृताः । छित्वा सर्व्वान् मृत्युपाशान् जी-वेद्रोगविवर्ज्जितः । ऊर्द्ध्वबाहुरनेनैव स्तुत्वा शम्भुंतथैव च । मा नस्तोकेति च ऋचा शिखाबन्धे कृते नरः ।अधृष्यः सर्व्वभूतानां जायते संशयं विना । चित्रमि-त्युपतिष्ठेत त्रिसन्ध्यं भास्करं तथा । समित्पाणिर्न-रोनित्यमीप्सितं धनमाप्नुयात् । दुःस्वप्नं नुदते कृत्स्नंभोजनं चाप्नुयाच्छिवम् । हतेषणामीति तथा रक्षोघ्नःपरिकीर्त्तितः । यदि वासा इत्यृचेन जपन् कामानवाप्नुयात् । नमोयवन्निति जपन् सुप्रगे तापनः शुचिः ।कयान इति च जपन् जातिश्रैष्ठ्यमवाप्नुयात् । इमन्ते-सोममित्येतत् सर्वान् कामानवाप्नुयात् । पितुरृक्षूपतिष्ठेतनित्यमन्नमुपस्थितम् । अग्नेतत् पतिसूक्तेन स्निग्धमाप्नो-त्यनुत्तमम् । योमेराजन्नित्यपान्तु दुःस्वप्रथमनीमृचम् ।अध्वनि प्रस्थितो यस्तु पश्येच्छुभमथाशुभम् । अप्रशस्तंप्रशस्तं वा कनिक्रदमिमं जपेत् । द्वाविंशकं जपन् सूक्तमाध्यात्मिकमनुत्तमम् । पूर्व्वं सुप्रयतोनित्यमिष्टान् कामान्समश्नुते । कृणुष्वेति जपेन्मन्त्रं जुह्वदाज्यं समाहितः ।अरातीनां हरेत् प्राणं रक्षांस्यपि च नाशयेत् । उपति-ष्ठेत् स्वयं वह्निं परीत्यृचं दिने दिने । सुरक्षति स्ययंवह्निर्विश्वतो विश्वतोमुखः । हंसं शुचिषदित्येत् शुचिर्वीक्षेत्दिवाकरम् । ऋषिं प्रपद्यमानन्तु स्थालीपाकं यथाविधि ।जुहुयात् क्षेत्रमध्ये तु स्थालीपाकांस्तु पञ्चभिः । इन्द्रयममरुत्सूर्य्यपर्ज्जन्याय भगाय च । यथालिङ्गं तुविहरे लाङ्गलन्तु कृषीवलः । प्रोक्तोधान्याय सीतायै सु-नासीरमथोत्तरम् । गन्धमाल्यनमस्कारैर्जपेदेताश्च दे-वताः । प्रवापने प्रलवने खले स्थापनहारयोः । अमोघंकर्म्म भवति वर्द्धते सर्व्वदा कृषिः । समुद्रादिति सू-क्तेन कामानाप्नोति पावकात् । वैश्वानर इति द्वाभ्यांय ऋग्भ्यां वह्निमर्हति । स तरत्यापदः सर्वा यशःप्राप्नोति चाक्षयम् । विपुलां श्रियमाप्नोति जयं प्राप्नोत्य-नुत्तमम् । अग्ने त्वमिति च स्तुत्वा धनमाप्नोति चोच्छ्रितम् ।प्रजाकामोजपेन्नित्यमरुणादेवमित्यृचम् दत्तात्रेयं जपेत्प्रातः सदा स्वस्त्ययनं महत् । स्वस्ति पन्था इति प्रोच्य स्व-स्तिमान् व्रजतेऽध्वनि । विजिगीषुर्वनस्पते शत्रूणांव्याधिदम्भवेत् । स्त्रियागर्भप्रसूताया गर्भमोक्षणमुत्त-मम् । आ बद्धादिति सूक्तञ्च वृष्टिकामः प्रयोजयेत् । नि-राहारः क्लिन्नवासो नचिरेण प्रवर्षति । मनसः काम-मित्येतां पशुकामो नरोजपेत् । कर्द्दमन इति स्नायात्प्रजाकामः शुचिव्रतः । अग्रे पूर्व्वामिति स्नायाद्राज्यका-मस्तु मानवः । लोहिते चर्मणि स्नायात् ब्राह्मणस्तु यथाविधि । क्षत्रश्चर्मणि वै व्याघ्रे छागे वैश्यस्तथैव च । दशसाह-स्रिकोहोमः प्रत्येकं परिकीर्त्तितः । आ गा वहेति सूक्तेनगोष्ठे गां लोकमातरम् । उपतिष्टेज्जपेच्चैव यदीच्छेत्ताःसदाऽक्षयाः । उपेते तिसृभीराज्ञो द्वन्दुभिं चाभिमन्त्रयेत् ।तेजोबलञ्च प्राप्नोति शत्रूंश्चैव नियच्छति । तृणपाणि-र्जपेत् सूक्तं रक्षोघ्नं दस्युभिर्वृतः । ये केचिन्नेत्यृचंजप्त्वा दीर्घमायुरवाप्नुयात् । जीमूतस्येति सूक्तेन लाङ्ग-लान्यभिमन्त्रयेत् । यथा छिद्रं ततो राजा विनिहन्तिरणे रिपून् । अमीवेतित्रिभिः सूक्तैर्धनमाप्नोति चाक्षयम् ।अमीवहेति सूक्तेन भूतानि स्नापयेन्निशि । संबाधे विषमेदुर्गे बद्धो वा निगडैः क्वचित् । पलायन् वा गृहीतो वासूक्तमेतत्तदा जपेत् । त्रिरात्रमपि चोपोष्य श्रपयेत् पायसंचरुम् । तेनाहुतिशतं पूर्णं जुहुयात् त्र्यम्बकेत्यृचा । समुद्दिश्यमहादेवं जीवेदव्दे शतं सुखम् । तच्चक्षुरित्यृचा स्नातउपतिष्ठेद्दिवाकरम् । उद्यन्तं मध्यमं चैव दीर्घमायुर्जि-जीविषुः । सूक्ताभ्यां परभागाभ्यां भूताभ्यां भूतिमाप्नु-यात् । इन्द्रा सोमेति सूक्तन्तु कथितं शत्रुनाशनम् । यस्यलुप्तं व्रतं मोहादश्रौतैः संसृजेत वा । उपोष्याज्यंस जुहुयादग्ने व्रतपते इति । आदित्य वृक्षसाम्राज्यंजप्त्वा वादे जयी भवेत् । नदीतीति चतुष्केण मुच्यते महतोभयात् । ऋचं जप्त्वा यदित्येतत् सर्वान् कामानवाप्नुयात् ।द्वाचत्वारिंशकं चैन्द्रं जप्त्वा ना शयते रिपून् । रायस्महीतिजप्त्वा च प्राप्नोत्यारोग्यमेव च । शन्नोभवेति द्वाभ्यान्तुभुक्त्वान्नं प्रयतः शुचिः । हृदयं पाणिना स्पृष्ट्वा व्याधिभि-र्न्नाभिभूयते । उत्तमेदमिति स्नातो भूत्वा शत्रुं प्रमापयेत् ।त्वन्नो अग्नेति सूक्तेनं हुतेनान्नमवाप्नुयात् । कन्या-वा मिति सूक्तेन दिग्दोषात् विप्रमुच्यते । यदभ्य कच्चेत्यु-दिते जप्तुर्वश्यं जगद्भवेत् । यद्वागिति च जप्तेनवाणी भवति शाश्वती । वाचोविदमितीत्येता जपन् वाचंसमश्नुते । पवित्राणां पवित्रन्तु पावमान्य ऋचां मताः ।वैखानसा ऋचस्त्रिंशत् पवित्राः परमा मताः । ऋचोद्वि-षष्टिः प्रोक्ताश्च यवश्चेत्यृषिसत्तम! । सर्वकल्मषनाशाय परिणामशिवाय च । स्वादिष्ठयेति सूक्तानां सप्तषष्टिरुदा-हृता । दशोत्तराण्युपास्यैवाः पावमानीः शतानि षट् ।एतज्जपंश्च जुह्वच्च घोरं मृत्युभयं जयेत् । आपोहिष्ठेतिचारिष्टौ जपेत् पापभयार्द्दने । प्रवेदनेति नियतेजपेच्च मरुधन्नसु । प्राणान्तिके भये प्राप्ते क्षिप्रं प्राणांस्तुविन्दति । व्युष्टायामुदिते सूर्य्येये चेति जयमाप्नुयात् ।आयुर्द्दामेति मूढश्च पन्थानं पथि विन्दति । क्षोणे युवतिमन्त्रेण यं कञ्चिद्धृदयप्रियम् । यत्तेयमेति सुस्नातस्तस्यमूर्द्धानमालभेत् । सहस्रकृत्वः पञ्चाहं तेनायुर्विन्दतेमहत् । इदं मेध्ये ति जुहुयाद् घृतं प्राज्ञः सहस्रशः ।पशुकामो गवाङ्गोष्ठे अर्थकामश्चतुष्पथे । वयः सुवर्णइत्येतां जपन्ना विन्दते प्रियम् । हविष्यन्तीं समभ्यस्य सर्व-पापैः प्रमुच्यते । तस्य रोगा विनश्यन्ति कायाग्निर्वर्द्धतेसदा । त्यक्तामयः स्वस्त्ययनं सर्वव्याधिविनाशनम् । वृहस्पतेअकीत्येतद्वृष्टिकामः प्रयोजयेत् । सर्वं त्वेति परा शान्ति-र्जयाप्रतिरथस्तथा । मृतासं कश्यपन्नित्यं प्रजाकाम-स्य कीर्त्तितम् । अहं रुद्रेभिरित्येतद्वाग्मी भवति मा-नदः । न योनौ जायते विद्वान् जपंस्तिसृषु रात्रिषु ।रात्रिसूक्तं जपन् रात्रौ रात्रिं क्षेमां नयेन्नरः । आकम्प-यन्तीति जपेन्नित्यं कृत्याविनाशनम् । आयुष्यञ्चैव स-र्वस्य सूक्तं दाक्षायणं महत् । उत देवा इति जपेदास्वा-पान्तं धृतव्रतः । अपमार्गे तु जनिते जपेदग्निभये सति ।अरण्यानीत्यरण्येषु जपेत्तद्भयनाशनम् । ब्राह्मीमासाद्यसूक्ते द्वे वरां ब्राह्मीं शतावरीम् । पृथगद्भिर्घृतेनाथ मेधांलक्ष्मीञ्च विन्दति । मास इत्यसपत्नघ्नं संग्रामं विजि-गीषतः । ब्रह्मणोऽग्निं संविदानं गर्भमृत्युनिवारणम् ।अपैहीति जपेत् सूक्तं शुचिर्दुःखस्वप्ननाशनम् । येनेद-मिति वै जप्त्वा समाधिं विन्दते परम्! मयोभूर्वात इ-त्येता जपेत् स्वस्त्ययनं परम् । शामरीमिन्द्रजननम्बाधामेतेन वारयेत् । महित्रीणामवोस्त्विति पथि स्वस्त्ययनंजपेत् । अग्नये द्विषद्वेषं जपेच्च रिपुनाशनम् । वास्तोष्प-तेति मन्त्रेण जपेच्च गृहदेवताः । जपस्यैष विधिः प्रोक्तो-हुतौ ज्ञेयो विशेषतः । होमान्ते दक्षिणा देया पाप-शान्तिकृतेन तु । हुतं शस्यति चान्नेन अन्नहोमप्रदा-नतः । विप्राशिषस्त्वमोधाः स्युर्ब्बहिः स्नातं च सर्व्वतः ।सिद्धार्थका यवा धान्यं पयोगव्यघृतं तथा । क्षीरवृक्षात्त-थेधन्तु होमा वै सर्व्वकामदाः । समित् कण्टकिनश्चैवराजिका रुधिरं विषम् । अभिचारे तथा शैलुमसनंशक्तवः पयः । दधि भैक्ष्यंफलं मूलमृग्विधानमुदाहृतम्” ।
Capeller
German
ऋग्विधान
n.
 die Verwendung der Ric
(Titel eines Buches).