| YouTube Channel

ऋ (R)

 
शब्दसागरः
English
ऋ The seventh vowel of the Sanskrit alphabet, and peculiar to it. It
corresponds in sound with RI, in merrily.
ऋ
f.
 (आ) A name of ADITI, the mother of the gods. ind.
1. An expres-
sion of abuse.
2. An articulate sound.
3. An expression of laugh-
ter.
4. A sound inarticulate or reiterated as in stammering.
ऋ r. 1st cl. (ऋच्छति)
1. To go, to approach.
2. To gain, to acquire
(the radical is changed to ऋछ before an initial mute श.) r. 3rd cl.
(ईयर्त्ति) To go
(some confine this root to the Vedas.) r. 5th cl.
(ऋणोति) To kill, to injure
also रि.
Capeller Eng
English
ऋ इ॑यर्ति ऋणो॑ति ऋणुते॑ ऋण्व॑ति ऋच्छ॑ति ऋच्छ॑°ते
अर्च्छति अ॑र्ति pp ऋत॑ (q.v. ) move (tr. ), raise, excite
move
(intr. ), rise, hasten, meet with, get at, reach, attain.
C.
 अर्प॑यति
hurl, throw, pierce, send, put, place, fasten or fix in, turn, direct
(eyes or mind)
offer, deliver, give back, restore. — अनु
M.
 rise
after (acc. ). अप open, unlock. अभि hasten towards, approach,
assail. आ put in, insert, get, procure, reach, fall into (acc. ),
afflict, distress. उद् rise, raise.
C.
 make to rise or thrive. उप
approach, assist
go against, offend, transgress. नि put down, set in
succumb, perish. निस् put asunder, dissolve
be deprived of (abl. or
gen.
 ). प्र go forth, advance, also =
C.
 set in motion, stir up.
प्रति insert.
C.
 throw against, fasten, fix, put on
deliver, give
back, restore. वि open (tr. &
intr.
 ). सम् put together, get done
come together, meet (instr. ), run together to (acc. or
loc.
 ).
C.
 hurl at
(acc. ) strike, hit
put on, insert, fasten
deliver, restore. — Cf.
आ॑र्त.
Yates
English
ऋ The seventh vowel of the San-
scrit alphabet, as
r in
merry.
ऋ (आ) 4.
f.
 A name of Aditī mo-
ther of the gods. An interjection
of abuse, laughter, &c.
ऋ ऋच्छति 1.
a. To go
to gain.
(लि, र) ईयर्त्ति 3.
a. To go. (न, र)
ऋणोति 5.
a. To injure, to kill.
Wilson
English
ऋ The seventh vowel of the Sanscrit alphabet, and peculiar to it. It
corresponds in sound with RI, in merrily.
ऋ
f.
 (आ) A name of ADITI, the mother of the gods. ind.
1 An expression of abuse.
2 An articulate sound.
3 An expression of laughter.
4 A sound inarticulate or reiterated as in stammering.
ऋ r. 1st cl. (ऋच्छति)
1 To go, to approach.
2 To gain, to acquire
(the radical is changed to ऋछ before an initial
mute श.) r. 3rd cl. (ईयर्त्ति) To go
(some confine this root to the
Vedas.) r. 5th cl. (ऋणोति) To kill, to injure
also रि.
Apte
English
ऋ [ṛ],
ind.
 An interjection of (1) calling
(2) ridicule
(3) censure or abuse
(4) used at the beginning of a sentence. -ऋः
cf.
 ऋनि- र्ऋतिर्नलो नाकः खगराडथ वासुकिः । शालः पितृस्वसुः पुत्रो$दितिर्दितिरुमा रमा ॥ Ek.
ऋ [ṛ], I. 1
P.
 [ऋच्छति, आर, आर्षीत्, अरिष्यति, ऋत
caus. अर्पयति
desid.
 अरिरिषति
अरार्यते reduplicative (अत्यर्थमृच्छति)
cf.
 किमभीरुररार्यसे
Bk.*
 4.21.]
To go, move
अम्भच्छा- यामच्छामृच्छति
Śi.*
 4.44. यथाश्मानमृत्वा लोष्ठो विध्वंसेत Bṛi.
Up.*
 1.3.7.
To rise, tend towards. -II. 3
P.
 (इयर्ति, आरत्, ऋत Mostly used in the Veda. )
To go.
To move, shake.
To obtain, gain, acquire, reach, meet with.
To move, excite, raise (as voice, words
&c.
 ) वाचमियर्ति.
To display. -III. 5
P.
 (ऋणोति, ऋण)
To injure, hurt.
To attack.
Caus.
 (अर्पयति, आर्पिपत्, अर्पित)
To throw, cast, fling
fix or implant in
हृदि शल्यमर्पितम्
R.*
 8.87.
To put or place on, fix upon, direct or cast towards (as the eye
&c.
 )
वामत्रकोष्ठार्पितहेमवेत्रः
Ku.*
 3.41
Ś.*
 6.5, 17, 3.26
R.*
 17. 79
Ś.*
 6.8
Bk.*
 5.9
Ku.*
 6.11
R.*
 15.77
Bg.*
 8.7, 12.14
करपल्लवार्पित
Śi.*
 9.54.
To place in, insert, give, set or place
अपथे पदमर्पयन्ति हि
R.*
 9.74, 78
चित्रार्पिताम्
Ś.*
 6.15 drawn in a picture
R.*
 2.31
द्वारदेशे
Amaru.*
 62
V.*
 4.35
Mu.*
 7.6
Bh.*
 3.18
लोकोत्तरं चरितमर्पयति प्रतिष्ठाम् R. G.
To hand or make over
give to, give in charge of, consign, deliver
इति सूतस्याभरणान्यर्पयति
Ś.*
 1, 4. 19
Bk.*
 8.118
Y.*
 2.65.
To give up, sacrifice (as the inherent sense)
अत्र कलिङ्गगङ्गाशब्दौ आत्मानमर्पयतः S. D.* 2.
To give back, restore
अर्पितप्रकृतिकान्तिभिर्मुखैः
R.*
 19.1
Bk.*
 15.16
Amaru.*
 94
Ms.*
 8.191
Y.*
 2. 169.
To pierce through, perforate, penetrate.
Apte 1890
English
ऋ ind. An interjection of(1) calling
(2) ridicule
(3) censure or abuse
(4) used at the beginning of a sentence.
ऋ {vI.v} {c1c} P. (ऋच्छति, आर, आर्षीत्, अरिष्यति, ऋत
caus. अर्पयति
desid. अरिरिषति) 1 To go, move
अंभश्छायामच्छामृच्छति Śi. 4. 44.
2 To rise, tend towards. {vII.v} {c3c} P. (इयर्ति, आरत्, ऋत) (Mostly used in the Veda) 1 To go.
2 To move, shake.
3 To obtain, gain, acquire, reach, meet with.
4 To move, excite, raise (as voice, words &c.) वाचमियर्ति.
5 To display. {vIII.v} {c5c} P. (ऋणोति, ऋण) 1 To injure, hurt.
2 To attack.
Caus. (अर्पयति, आर्पिपत्, अर्पित) 1 To throw, cast, fling
fix or implant in
हृदि शल्यमर्पितं R. 8. 87.
2 To put or place on, fix upon, direct or cast towards (as the eye &c.)
वामप्रकोष्ठार्पितहेमवेत्रः Ku. 3. 41
Ś. 6. 5, 17, 3. 26
R. 17. 79
Ś. 6. 8
Bk. 5. 90
Ku. 6. 11
R. 15. 77
Bg. 8. 7, 12. 14
करपल्लवार्पित Śi. 9. 54.
3 To place in, insert, give, set or place
अपथे पदमर्पयंति हि R. 9. 74, 78
चित्रार्पितां Ś. 6. 15 drawn in a picture
R. 2. 31
द्वारदेशे Amaru. 62
V. 4. 35
Mu. 7. 6
Bh. 3. 18
लोकोत्तरं चरितमर्पयति प्रतिष्ठां R. G.
4 To hand or make over, give to, give in charge of, consign, deliver
इति सूतस्याभरणान्यर्पयति Ś. 1, 4. 19
Bk. 8. 118
Y. 2. 65.
5 To give up, sacrifice (as the inherent sense)
अत्र कलिंगगंगाशब्दौ आत्मानमर्पयतः S. D. 2.
6 To give back, restore
R. 19. 10
Bk. 15. 16
Amaru. 94
Ms. 8. 191
Y. 2. 169.
7 To pierce through, perforate, penetrate.
Monier Williams Cologne
English
1. ऋ the seventh vowel of the Sanskṛt alphabet and peculiar to it (resembling the sound of ri in merrily).
2. ऋ
ind.
 an interjection expressing laughter,
L.
a particle implying abuse,
L.
a sound inarticulate or reiterated as in stammering,
W.
3. ऋ
m.
 heaven,
L.
ऋ
f.
N.
 of Aditi,
L.
4. ऋ
cl.
 1. 3. 5.P. ऋच्छति, इयर्ति, ऋणोति, and ऋण्वति (only
Ved.
 )
आर, अरिष्यति, आरत्, and आर्षीत्, to go, move, rise, tend upwards,
RV.
Nir.
&c.
to go towards, meet with, fall upon or into, reach, obtain,
RV.
AV.
ŚBr.
ChUp.
MBh.
&c.
to fall to one's share, occur, befall (with
acc.
 ),
RV.
AitBr.
ŚBr.
Mn.
&c.
to advance towards a foe, attack, invade,
ŚBr.
MBh.
Mn.
to hurt, offend,
ŚBr.
 vii
to move, excite, erect, raise, (इ॑यर्ति वा॑चम्, he raises his voice,
RV.
 ii, 42, 2
स्तो॑मान् इयर्मि, I sing hymns,
RV.
 i, 116, 1),
RV.
AV.
 vi, 22, 3 :
Caus.
 अर्पयति, to cause to move, throw, cast,
AV.
 x, 9, 1
Ragh.
&c.
to cast through, pierce,
AV.
to put in or upon, place, insert, fix into or upon, fasten,
RV.
Śāk.
Kum.
Bhag.
&c.
to place on, apply,
Kathās.
Ratnāv.
Ragh.
&c.
to direct or turn towards,
R.
Bhag.
&c.
to deliver up, surrender, offer, reach over, present, give,
Yājñ.
Pañcat.
Vikr.
&c.
to give back, restore,
Mn.
 viii, 191
Yājñ.
Śak.
&c.
 :
Ved.
Intens.
 अलर्ति,
RV.
 viii, 48, 8
(2. sg. अलर्षि,
RV.
 viii, 1, 7
Pāṇ.
 vii, 4, 65)
to move or go towards with speed or zeal:
Class.
Intens.
 Ā. अरार्यते (Pāṇ. vii, 4, 30), to wander about, haste towards,
Bhaṭṭ.
Pat.
 ,
Kāś.
ऋ [cf. Gk. ὄρ-νυ-μι, ἐρ-έ-της, ἀρό-ω,
&c.
 : Zend √ ir :
Lat.
 or-ior, re-mus, aro :
Goth.
 ar-gan : Angl.Sax. ār : Old High
Germ.
 ruo-dar, ar-an :
Lith.
 ir-ti, ‘to row’
ar-ti, ‘to plough’.]
Monier Williams 1872
English
ऋ 1. ऋ, the seventh vowel of the Sanskrit
alphabet and peculiar to it, resembling the sound of रि
in मेर्रिल्य्.
—ऋ-कार, अस्, m. the letter or sound ऋ।
ऋ 2. ऋ, ind. an interjection of abuse,
laughter
a sound inarticulate or reiterated as in
stammering.
ऋ 3. ऋ, आ, f. a N. of Aditi.
ऋ 4. ऋ, cl. 1. 9. (Ved. also 3. 4. 5. P.)
ऋच्छति, ऋणाति (Ved. इयर्ति, आर्यते, ऋ-
णोति or ऋण्वति), आर or अराञ्-चकार, अरिष्यति or
अरीष्यति (?), आरत्, अर्तुम्, अरितुम् or अरीतुम् (?),
(Ved. 3rd pl. impf. रन्त), to rise, tend upwards
to go,
move
to meet with, fall upon or into, reach, obtain
to fall to one's share (with acc.)
to move, excite,
raise, raise (in singing, e. g. वाचम् इयर्ति, he raises
his voice
स्तोमान् इयर्ति, he sings hymns)
to dis-
play
to injure, hurt: Caus. अर्पयति, -यितुम्, to
throw, cast
to put, place, insert, fix, fasten
to direct
towards, cast upon
to pierce
to place on, apply
to offer, give, give up, surrender
to give back,
restore: Intens. Ved. 2nd pers. अलर्षि, 3rd pers.
अलर्ति, to move, come
strive, make effort, exert
one's strength: Intens. Class. अरार्यते, to wander
about
to run or fly towards: Desid. अरिरिषति
[cf. Goth. airus, ‘a messenger
’ Hib. ria or rather
do ria, ‘he will come or arrive
’ ria, ‘running,
speed
’ riach, ‘he came
’ riachtaim, ‘I arrive
’
ar, ‘guiding, conducting.’ With the Caus. have
been compared Old Germ. arbjan, ‘to inherit
’ ki-
erpit, ‘possession
’ Goth. arbi, Them. arbja, ‘in-
heritance:’ cf. also Lat. aro
Goth. arja
Old Germ.
erru
Lith. arù
Lith. orjû
Gr. αἴρω Hib. ar,
‘slaughter, destruction, plague, the slain in fight
’
aor, ‘a satire, a course.’]
Macdonell
English
ऋ Ṛ, Ⅵ. P. ṛcchá
V. also Ⅲ. íyar-ti, V. ṛṇó-ti, Ⅱ. ár-ti, move
agitate
raise 🞄(voice)
offer, present
arise
run, flow
fall 🞄on
meet
incur, undergo (with abst. nouns)
🞄attain, obtain, gain, acquire
cs. arpáya, 🞄cast, throw
direct (gaze, thoughts)
put or 🞄place in or on
fasten insert
present
make 🞄over or deliver to
restore. ā, inflict on (ac.)
🞄fall into (misfortune). ud, agitate
raise
🞄call forth
cs. cause to thrive. pra, cs. arouse. 🞄prati, fasten
deliver
restore, give anew. 🞄vi, open. sam, put together
hasten to. 🞄gether to (ac., lc.)
meet with (in. )
cs. P. Ā. 🞄fasten
insert
point
deliver, hand over
🞄restore
despatch.
Benfey
English
ऋ ऋ, i. 1, ऋच्छ (in epic poetry
also अर्च्छ = ἔρχομαι), ii. 3
5
9
Par.
1. To go.
2. To go to.
3. To
undergo. With abstracts (cf. इ): Man.
1, 53, ग्लानिम् ऋच्छति, To become
inert
MBh. 3, 2166, मृत्युम्, To die
अर्छ्, Nal. 7, 4
MBh. 3, 84
Nalod.
2, 10, युद्धरङ्गताम् आर, To become
the field of battle.
4. To rise, ऋ-णु।
5. To meet, Man. 8, 351
to attain,
Nalod. 1, 32
to fall on, Man. 8, 18,
ऋच्छ।
6. To gain, to acquire.
7.
To move, to raise, ved. ii. 3, इयर्मि।
8. To open, ii. 5.
9. To attack, MBh.
4, 1059, ऋच्छ।
10. To hurt
ऋत,
and ऋते, see separately. -- Caus. अर्पय,
1. To cast
अर्पित, thrown, Ragh, 8,
87
turned, Bhag. 8, 7.
2. To fasten,
Śāk. d. 133.
3. To pierce.
4. To put,
Ragh. 9, 74.
5. To deliver, Yājñ. 2,
65
Daśak. in Chr. 183, 24
201, 11.
6. To restore, Man. 8, 191. -- अर्पित।
1. Cut in, Śāk. d. 74.
2. Written,
Ragh. 17, 79.
--
Comp.
चित्र-,
adj.
painted, Śāk. d. 143. -- With the prepos.
अभि अभि, To attack, MBh. 3, 11726,
ऋच्छ, 11875 अर्च्छ। -- With आ
आ।
1. To meet, MBh. 3, 17226.
2. To
adapt (ved.). -- With प्र प्र, To rise,
Chr. 288, 3 = Rigv. i. 49, 3. -- With प्रति
प्रति, Caus.
1. To fasten, Ragh. 6, 28.
2.
To deliver, Ragh. 15, 41.
3. To restore,
Daśak. in Chr. 195, 15
189, 15
192, 16.
-- With वि वि, To open, Chr. 288, 15 =
Rigv. i. 48, 15. -- With सम् सम्, Caus.
1. To cast, MBh. 1, 6978.
2. To deliver,
Pañc. 36, 13.
3. To restore, Hit. 72,
20. -- समर्पित।
1. Fastened, Kumāras.
6, 63.
2. Put together, Daśak. in Chr.
200, 2.
3. Resting, Rām. 1, 77, 25.
4.
Painted, Ragh. 3, 15. -- Cf. ἔρχομαι,
ὄρνυμι, ἄρνυμαι, ἄρος, μισθαρνέω, ἰάλλω, ὄλλυμι
(Lat. abolere), ἄρω, ἀρτίζω
Lat.
orior, adorior, adolesco, adultus
Goth.
alds
A.S. ald
O.H.G. arnên.
Apte Hindi
Hindi
ऋ
अव्य* - -
"बुलाना, परिहास और निन्दा या अपशब्दव्यंजक विस्मयादिबोधक अव्यय"
ऋ
"भ्वा* पर*" - -
"जाना, हिलना-डुलना"
ऋ
"भ्वा* पर*" - -
"उठाना, उन्मुख होना"
ऋ
"जु* पर*" - -
"जाना, "
ऋ
"जु* पर*" - -
"हिलना-डुलना, डगमग होना"
ऋ
"जु* पर*" - -
"प्राप्त करना, अवाप्त करना, अधिगत करना, भेंट होना, "
ऋ
"जु* पर*" - -
"चलायमान करना, उत्तेजित करना"
ऋ
"स्वा* पर*" - -
"चोट पहुँचाना, घायल करना"
ऋ
"स्वा* पर*" - -
आक्रमण करना
ऋ
"स्वा* पर*, प्रेर*" - -
"फेंकना, ढालना, स्थिर करना या जमाना"
ऋ
"स्वा* पर*, प्रेर*" - -
"रखना, स्थापित करना, स्थिर करना, निर्देश देना या फेरना"
ऋ
"स्वा* पर*, प्रेर*" - -
"रखना, सम्मिलित करना, देना, बैठा देना, जमा देना"
ऋ
"स्वा* पर*, प्रेर*" - -
"सौंपना, दे देना, सुपुर्द कर देना, हवाले कर देना"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
ऋ
कन्नडार्थः - > ಋಕಾರ
विस्तारः - > ಇದುವರ್ಣಮಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯ ಅಕ್ಷರ. ಇದು ಆಭ್ಯಂತರವಿವೃತಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಮೂರ್ಧಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಒಂದು ಸ್ವರವರ್ಣ. ಉದಾತ್ತ ಅನುದಾತ್ತ ಮತ್ತು ಸ್ವರಿತಗಳೆಂಬ ೩ ಭೇದಗಳುಳ್ಳ ಈ ಹ್ರಸ್ವ ಋಕಾರವು ಪುನಃ ಅನುನಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಅನನುಸಾಸಿಕಗಳೆಂಬ ಭೇದದಿಂದ ಒಟ್ಟು ೬ ವಿಧವಾಗುವುದು. "विवृतमूष्मणां स्वराणां च । ऋटुरषाणां मूर्धा" - सि० कौ० ।
ऋ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಜ /ಆನೆ
ऋ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶೈಲ /ಬೆಟ್ಟ
ऋ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬುದ್ಧಿಯ ಭೇದ
ऋ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವಭಾವ
ऋ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭಾವಮೈದುನ /ಪತಿಯ ಸಹೋದರ /ಗಂಡನ ಒಡಹುಟ್ಟಿದವನು
ऋ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವರ್ಗಲೋಕ
ऋ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇವತೆಗಳ ಶತ್ರು
ऋ
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನದಿ /ಹೊಳೆ
ऋ
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅದಿತಿ /ದೇವತೆಗಳ ತಾಯಿ
ऋ
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮದ್ಯ /ಹೆಂಡ
विस्तारः - > "ऋकारः कुञ्जरे शैले धीभेदे देवमातरि । भावे देवरिपौ नद्यां सुरायां देवरे दिवि" - नानार्थर० ।
ऋ
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ನಿಂದೆ /ದೂಷಣೆ
ऋ
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ವಾಕ್ಯ
विस्तारः - > "ऋ कुत्सायां च वाक्ये च देवमातर्यनव्ययम्" - हेम० ।
ऋ
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಪರಿಹಾಸ್ಯ /ನೋಡಿ ನಗುವಿಕೆ
ऋ
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಸಂಬೋಧನೆ
ऋ - गतौ प्रापणे च (भ्वा० पर० सक० अनि०)ऋच्छति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹೋಗು /ಹೊಂದು /ತಲುಪು
प्रयोगाः - > "आर्छन् वामं मृगाः कृष्णाः शस्त्राणां व्यस्मरन् भटाः"
उल्लेखाः - > भट्टि० १७-१०
ऋ - गतौ प्रापणे च (भ्वा० पर० सक० अनि०)ऋच्छति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಪಡೆ /ಹೊಂದು /ಸಂಪಾದಿಸು
प्रयोगाः - > "शस्त्रीश्यामैरंशुभिराशु द्रुतमम्भश्छायामच्छामृच्छति नीलीसलिलस्य"
उल्लेखाः - > माघ० ४-४४
ऋ - गतौ (जुहो०पर० सक० अनि०) इयर्ति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹೋಗು /ಚಲಿಸು
ऋ - गतौ (जुहो०पर० सक० अनि०) इयर्ति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ತಲುಪು
L R Vaidya
English
f {% ind. %} An interjection of- (1) calling
(2) ridicule
(3) censure.
f {% (I) vt. 1P (pp. ऋत, caus. अर्पय्
desid. अरिरिष्) (In conjugational tenses the base of this root is ऋच्छ्) %} To go, e.g. नरः पतनमृच्छति.With सम्-, (A) to join.
f {% (II) vt. 3P (pp. ऋत) (mostly used in the Vedas) %} 1. To go
2. to meet
3. to gain, to aoquire.
f {% (III) vt. 5P (pp. ऋण) %} 1. To hurt
2. to attack.
E Bharati Sampat
Sanskrit
वर्णमालायां सप्तमाक्षरम् । ह्रस्ववर्णः उदातानुदात्तस्वरितैः त्रिधा पुनः अनुनासिकाननुनासिकाभ्याम् आहत्य षोढा । विवृतं मूर्धा च अस्य उच्चारणस्थानानि ।
ऋ(गतौ) । आर । १.गमनम् । २.प्राप्तिः।
Bopp
Latin
1. ऋ 1 et e. P. (अरामि, इयर्मि v. gr. 369.
primitiva hujus
radicis forma est अर्, quae syllaba et in hac et in
aliis radicibus, quae apud grammaticos vocalem ऋ con-
tinent, in formis non gunatis corripitur in ऋ, quae
vocalis nusquam est primitiva, sed semper orta ex र्, an-
tecedente vel subsequente quâpiam vocali, ut e. c. शृ-
णोमि a r. श्रु, abjecto उ, quo facto consonans र् vocalis
naturam induit (*) ire, perveire, transl. adipisci (v. r.
इ). NALOD. 1. 32.: ताङ् गाम्…आर ad illam regionem
pervenit
42.: न रिरंसाम् आर non gaudium adepta est.
-- Caus. अर्पय् (gr. 521.) facere ut aliquis eat, perve-
niat
1) movere, dirigere, conjicere. BH. 8. 7. 12. 14.:
मय्य् अर्पितमनोबुद्धि
DR. 5. 19.: शरान् अर्पयितुम्
sagittas mittere.
2) uti aliquâ re, impendere, adhibere.
H. 4. 47. (Goth. airus nuntius mihi ortum esse vide-
tur ex primitivâ hujus radicis formâ अर्, attenuato अ
in इ et anteposito a ex generali euphoniae lege q. v. gr.
comp. 82.
hib. ria vel do ria «he will come, arrive», ria
«running, speed», riach «he came», riachtaim «I ar-
rive», ar «guiding, conducting»
v. r. इल्. Ad for-
mam caus. अर्पय् quae cum सम् composita tradere si-
gnificat, referri possit germ. vet. arbjan hereditare, ki-
erpit possessio, goth. arbi Th. arbja hereditas, quan-
quam ex generali consonantium permutandarum lege
pro sanscr. प् exspectaveris goth. f
amant vero Liqui-
dae conjunctionem cum Mediis. Ad inusitatam, ex tritâ
lege formatam formam caus. आरयामि pertinere videtur
lat. aro, goth. arja, id., germ. vet. erru - per assimil. ex
erju - lith. arù, slav. orjû, ita ut a movendo solo no-
minata sint
cf. Graff I. 402. Etiam gr. ἈΡ, αἴϱω a mo-
vendo nominatum et cum scr. अर् cognatum esse vide-
tur.)
c. सम् caus. tradere. HIT. 7. 14.: तस्य विष्णुशर्मणो…
पुत्रान् समर्पितवान्
40. 12.: स्वामिना” नीय सम-
र्पितव्या
42. 3.: कुलीनां युवतीम् आनीय समर्पय.
(*)) Fusius de vocalium ṛ et ṝ origine disserui in libro meo
„Vocalismus” p. 157. sq.
2. ऋ 5. P. (हिंसायाम्) offendere, ferire, laedere, vexare,
occidere. (Hib. ar «slaughter, destruction, plague
the slain in fight»
fortasse etiam aor «a satire
a
curse».)
Lanman
English
√ṛ (íyarti [643c]
ṛṇóti
ṛccháti [753
end, 608]
ā́ra [783a^2]
ā́rat
ariṣyáti
ṛtá
ṛtvā́
-ṛ́tya
arpáyati [1042d]).
move, as trans. and as intrans.
—1. rise,
73^10
come upon or unto, reach, attain
—2. raise (e. g. dust)
--caus. send
put
fasten
fit in. [w. ṛ-ṇó-ti, cf. ὄρ-νυσι,
‘rouses’
cf. Lat. or-ior, ‘rise, ’ or-tus,
‘risen’
ὦρ-το, ‘rose, ’ = ā́r-ta, 3d sing.
aor. mid.
w. ṛ-cchá-ti, cf. ἔρ-χε-ται,
‘goes, ’ also ἐλ-θεῖν, ‘go’
w. caus., cf.
αῤ-αρίσκω, ‘fit, ’ Lat. ar-tu-s, ‘well-fitted,
close, narrow’
see also ṛtá.]
+ ā,
—1. get into (trouble), 93^15 N.
—2.
(like the American go for, ‘treat harshly
by word or deed’) visit with trouble
ppl.
ā́rta, visited by trouble, distressed.
+ ud, rise
raise.
+ upa, go against, transgress. [for mg,
cf. ṛṇá.]
+ nis, (go forth, i. e.) dissolve connection
with.
+ sam, come together, meet
go along
with, 73^9
--caus. send
deliver to
consign,
entrust.
Kridanta Forms
Sanskrit
ऋ (ऋ॒ गतिप्रापणयोः - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = अरणम्
अनीयर् = अरणीयः - अरणीया
ण्वुल् = आरकः - आरिका
तुमुँन् = अर्तुम्
तव्य = अर्तव्यः - अर्तव्या
तृच् = अर्ता - अर्त्री
क्त्वा = ऋत्वा
ल्यप् = प्रार्त्य
क्तवतुँ = ऋतवान् - ऋतवती
क्त = ऋतः / ऋणः - ऋता / ऋणा
शतृँ = ऋच्छन् - ऋच्छन्ती
ऋ (ऋ॒ गतौ - जुहोत्यादिः - अनिट्)
ल्युट् = अरणम्
अनीयर् = अरणीयः - अरणीया
ण्वुल् = आरकः - आरिका
तुमुँन् = अर्तुम्
तव्य = अर्तव्यः - अर्तव्या
तृच् = अर्ता - अर्त्री
क्त्वा = ऋत्वा
ल्यप् = प्रार्त्य
क्तवतुँ = ऋतवान् - ऋतवती
क्त = ऋतः - ऋता
शतृँ = इय्रत् / इय्रद् - इय्रती
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 ऋ
मूलधातुः:
 ऋ
धात्वर्थः:
 गतिप्रापणयोः
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 ऋच्छति
धातुः:
 ऋ
मूलधातुः:
 ऋ
धात्वर्थः:
 गतौ
गणः:
 जुहोत्यादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 इयर्ति
Abhyankara Grammar
English
ऋ word-form of the ajbhakti or svarabhakti ( a term used in the ancient Prātiśākhya works), where ऋ is looked upon as the consonant र् surrounded by, or followed by the nature of a vowel. ऋ as a vowel is possessed of one mātrā of which in svarabhakti, the con- sonant र् possesses half and the svarabhakti possesses half: cf रेफात् स्वरोपहिताह्यञ्जनोदयाद् ऋकारवर्णा स्वरभाक्तिरूत्तरा R. Pr. VI.13.
धातुप्रदीपः
Sanskrit
ऋ गति, प्रापणयोः
- ऋच्छति । आर । आरतुः । अर्त्ता । अरिष्यति । आरत् (95) । अर्पयति । ''अरित्रं केलिपातकः '' ।। 940 ।।
ऋ
मानकरूपान्तरम् - सृ
सृ गतौ
- इयर्ति इयृतः इय्रति समियृते समिय्राते आर आरतुः आरुः आरत् आरताम् आरन् (7) समारन्त इयृयात् ऐयः ऐयृताम् ऐयरुः ससर्त्ति ससृतः ऋच्छति सरतीति भ्वादिपाठात् 17, 18
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
°ऋ गतौ, Sūryaś. 22a (ऋता = गता, प्राप्ता).
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अट्, चर्, भ्रम्, परिभ्रम्, परिव्रज्, ऋ, प्रतिपद्, प्रध्मा, प्रभ्रम्, प्रया, द्रम्
verb
वृथा अत्र तत्र गमनानुकूलः व्यापारः।
"विद्याभ्यासं विहाय प्रतिदिनं सः इतस्ततः अटति। "
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
ऋ, देवमातृ
ऊमव्ययः प्रकोपोक्तौ प्रश्ने ऋर्देवमातरि ।
verse 1.1.1.6
page 0119
ऋ, कुत्सा, वचन
अव्यय ऋ तु कुत्सायां वचनेऽपि तथैव च ॥ ६ ॥
verse 1.1.1.6
page 0119
पुराणम्
English
ऋ / Ṛ. This letter means “sound”. (agni purāṇa, Chapter 348).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ऋ, ऋकारः । सप्तमस्वरवर्णः । अस्योच्चारणस्थानंमूर्द्धा । (ऋटुरषाणाम्मूर्द्धा” । इत्युक्तेः । तथाचशिक्षायां “स्युर्मूर्द्धण्या ऋटुरषाः” । तथा चमुग्धबोधे । “ऋत्रयं टठडढणरषा मूर्द्धण्याः” ।इति ।) स तु ह्रस्वो दीर्घः प्लुतश्च भवति ॥
(एवंत्रिधापि उदात्तानुदात्तसरितभेदात् नवविधस्ततःप्रत्येकं अनुनासिकानुनासिकभेदादष्टादशविध-एव ।)“ऋकारं परमेशानि कुण्डली मूर्त्तिमान् स्वयम् ।अत्र ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैव वरानने ॥
सदाशिवयुतं वर्णं सदा ईश्वरसंयुतम् ।पञ्चवर्णमयं वर्णं चतुर्ज्ञानमयं तथा ॥
रक्तविद्युल्लताकारं ऋकारं प्रणमाम्यहम्” ॥
इति कामधेनुतन्त्रम् ॥
(वङ्गीयभाषायाम्) तस्यलेखनप्रकारादि यथा ।“ऊर्द्ध्वाद्दक्षगता वक्रा त्रिकोणा वामतस्ततः ।पुनस्त्वधोदक्षगता मात्रा शक्तिः परा स्मृता ॥
मात्रासु ब्रह्मविष्ट्वीशास्तिष्ठन्ति क्रमतः पराः” ।इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥
* ॥
तस्य नामानि यथा ।“ऋः पूर्दीर्घमुखी रुद्रो देवमाता त्रिविक्रमः ।भावभूतिः क्रिया क्रूरा रेचिका नाशिका धृतः ॥
एकपादशिरो माला मण्डला शान्तिनी जलम् ।कर्णः कामलता मेधो निवृत्तिर्गणनायकः ॥
रोहिणी शिवदूती च पूर्णगिरिश्च सप्तमी” ।इति तन्त्रम् ॥
(मातृकान्यासेऽस्य दक्षिणघ्राणेऽव-स्थितित्वात्तदाख्ययाप्यभिधानम् । यथा, मातृका-न्यासधृतमन्त्रे “ऋं नमो दक्षिणघ्राणे ॠं नमोवामघ्राणे” । इति । अनुबन्धविशेषः । यथा, कविकल्पद्रुमः । “उः क्त्वावेडस्तु वेट्क ऋः ।चङ्य-ह्रस्वः” । एतेन ढौकृङ् गत्यामित्यस्य लुङिअडुढौकदिति सिद्धम् ॥
)
ऋ, प्रापे । गत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वादिं-परं-सकं-अनिट् ।) प्रापः प्राप्तिः । “ऋच्छति धनंकृती” । इति दुर्गादासः ॥
ऋ, इर ल गत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(अदां-परं-सकं-अनिट् ॥
)
ऋ, र लि गत्याम् । (जुहो-पर-सक-अनिट् ।) रवैदिकः । लि इयर्त्ति । शपो लुक्वरणादस्य शतृ-शानयोरेव ऋच्छादेशः । इयृच्छत् समियृच्छानः ।इति दुर्गादासः ॥
ऋ, र न हिंसने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(स्वां-परं-सकं-अनिट् ।) र वैदिकः । न ऋणोति । रेफादि-स्तृतीयस्वरान्तोऽयमिति केचित् । इति दुर्गादासः ॥
ऋ, व्य गर्हणम् । वाक्यम् । देवमातरि स्त्री । इतिमेदिनी ॥
(सम्बोधनम् ।) परिहासः । वाक्यविकारः ।इति शब्दरत्नावली ॥
(पुं, स्वर्गः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
ऋ ऋकारः स्वरवर्ण्णभेदः मूर्द्धन्यः “ऋटुरषाणां मुर्द्धा”इत्युक्तेः । स तु उदात्तानुदात्तस्वरितभेदात् त्रिविधः । अनु-नासिकाननुनासिकभेदात् प्रत्येकं द्विधेति षड्विधः । स चह्रस्वः एकमात्राकालेनोचार्य्यत्वात् । तस्य च रुक्तविद्युल्ल-तारूपेण ध्येयतोक्ता । “रक्तविद्युल्लताकारमृकारं प्रणमाम्यहम्” काम० त० । तस्य च मातृकान्यासे वामनासि-कायां न्यस्यता उक्ता तेन अभेदोपचारात् वामनासादि-शब्दवाच्यता । स्वरूपपरत्वे ततः तकारकारप्रत्ययौ ऋत्ऋकारः तत्कालोचार्य्ये “तपरस्तत्कालस्यैव” पा०उक्तेः । व्यकरणशास्त्रे अननुबन्धः ऋ इत्येतत् अष्टा-दशविधस्य ऋवर्ण्णस्य, द्वादशविधस्य ऌकारस्य संज्ञा भवतितेन “ऋ इति त्रिंशतां संज्ञा” इति सि० कौ० । अधिकंस्वरवर्णादिशब्दसमाप्तौ वक्ष्यते समानवर्ण्णग्रहणद्योतना-र्थम् वर्णशब्दोत्तरः प्रयुज्यते ऋवर्णः त्रिंशतां संज्ञा ।
ऋ गतौ
भ्वा०
पर०
सक०
 अनिट । शिति ऋच्छादेशः । ऋच्छतिआर्च्छत् आरत्--आर्षीत् । आर आरिथ अर्त्ता अर्य्यात्अरिष्यति । आरिष्यन् । ऋच्छन् ऋतः ऋतिः अर्त्तव्यःअरणीयः अर्य्यः यत् वैश्यस्वामिनोः अन्यत्र ण्यत्आर्य्यः । अर्त्ता आरी आरिवान् अर्त्तुम् । सङ्गमा-र्थत्वेनाकर्म्मकात् सम्पूर्व्वकात् ततः आत्म० । समृच्छते ।समारत समार्त्त । “सारमानवरारोहा--वनमार सा” उद्भटः ।ऋ--णिच् अर्पयति ते । सन् अरिरिषति समरिरिषतेगत्यर्थत्वेऽपि कौटिल्ये यङ् । अरार्य्यते “किमभीरुररा-र्य्यसे” भट्टिः । कर्मणि अर्य्यते । आरि ।
ऋ गतौ प्रापणे च जुहो०
पर०
सक०
 अनिट् । लडादौ शपो-लुक्त्वेन शित्परत्वाभावात् न ऋच्छादेशः । शतृशान-चोस्तुतदादेशः । इयर्त्ति इयृतः इय्रति । इयृयात् ।इयर्त्तु इयृहि इयराणि । ऐयः ऐयृताम् ऐयरुः ।आरत्--आर्षीत् सृसाहचर्य्यात् अङ्विधौ भ्वादेरेव ग्रहण-मित्यन्ये तन्मते आर्षीदित्येव । समारत समार्त्त इत्यन्येआर इत्यादि भ्वादिवत् । शित्त्वात् इयृच्छन् समृच्छा-न इति भेदः । अयं वैदिक एवेति बहवः “बहुलं छन्द-सीति” पा० सिद्धेः “अर्त्तिपिपार्त्त्योश्च” पा० इतीत्त्वविधा-नसामर्थ्यादयं भाषायामपि” सि० कौ० । “शुष्म इयर्त्तिप्रभृतो मे अद्रि” ऋ० १, १६५, ४ । “इयर्त्ति वाचमरितेवनावम्” २, ४२, १ । अनयोर्गत्यर्थत्वात् उपसर्गभेदेनार्थभेदस्तुइणधातुवत् स च तच्छब्दे उक्तः “अभैषुः कपयोऽन्वारत्कुम्भकर्णं मरुत्सुतः” “सीतां जिघांसू सौमित्रेराक्षसावारतां ध्रुवम्” भट्टिः । आ + ऋत आर्त्तः वृद्धिः“तथार्त्तोऽपि क्रियां धर्म्याम्” भट्टिः “उदयर्षि भानुना”ऋ०१०, १४०, २, “समुद्रादूर्मिमुदियर्त्ति वेनः” १०, १२३, ३, “यदा शसा निःशसा भिशसोपारिम जाग्रतो यत्स्वपन्तः” ऋ०१०, १६४, ३, एवं यथायथमुपसर्गपूर्वस्यउदाहरणं दृश्यम् ।
ऋ हिंसायां स्वा०
पर०
सक०
 अनिट् । ऋणोति । ऋणुयातऋणोतु ऋणु आर्णत् । आर्षीत् लिडादौ भ्वादिवत्शतृ--ऋण्वन् क्त ऋणम् इतिभेदः “त्वेषस्तेधूम ऋण्वति”ऋ०६, २, ६, “ऋणं देयमदेयञ्च येन यत्र यथा च यत्”याज्ञ० स्मृतिः । “अपद्वारा मतीनां प्रत्ना ऋण्वन्ति कारवः” ऋ० ९, १०, ६, ऋणोरक्षं न शचीभिः” ऋ० १, ३०, १५, अस्य रिकारादित्वमित्यन्ये रिणोति इत्यादि ।
ऋ
अव्य०
 ऋ--क्विप् बा० न तुक् । १ सम्बोधने २ गर्हले३ वाक्ये च तेदि० ४ परिहासे वाक्यविकारे शब्दरत्ना०५ देवमातरि स्त्री ।
ऋ “ऋःसुदीर्घमुखी रुद्रोदेवमाता त्रिविक्रमः । भारभूतिःक्रिया हारोरेचिका नासिका धृतिः । एकपादः शिरो-माला मण्डना शान्तिनी जलम् । कर्णः कामलता मेघो-निवृत्तिर्गणनायकः । रोहिणी शिवदूवी च पूर्ण्णा गिरिश्चसप्तमी” ।
ऋ “ऋकारं परमेशानि कुण्डलीमूर्त्तिधारकम् । अत्र व्रह्माच विष्णुश्च रुद्रश्चैव वरानने! । सदाशिवमयं वर्णं सदा-ईश्वरसंयुतम् । पञ्चवर्णमय वर्णंचतुर्ज्ञानमयं तथा । रक्तविद्युल्लताकारमूकारं प्रणमाम्यहम् ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
ऋ गति, प्रापणयोः
- ऋछादेशः (द्र0 7378) ऋच्छति समो गम्यृछिप्रछिस्वरत्यर्ति (132 काशिका ) इत्यात्मनेपदम्-समृच्छते गुणोऽर्तिसंयोगाद्योः (7429)अर्यते सूचिसूत्रिमत्र्यट्यर्त्यशूर्णोतीनाम् (3122 वा0 ) यङ्-अरार्यते उपसर्गादृति धातौ (6191) वृद्धिः उपार्छति थलि इडत्यर्तिव्ययतीनाम् (7266) आरिथ सर्तिशास्त्यर्तिभ्यश्च (3156) इत्यङ्- आरत् स्मिपूङ्रञ्ज्वशां सनि (7274) इतीट्-अरिरिषति अर्तिह्रीव्लीरी (7336) इति पुक् अर्पयति, अर्पितः अर्यः स्वामिवैश्ययोः (31103), अर्योऽन्यः अचि (द्र0 31134) आरा भिदादौ (गण0 33104) आरा शस्त्र्याम् ऋणमाधमर्ण्ये (8260), अन्यत्र ऋतम् अर्तिसूधूसूखन (32184) इतीत्रः अरित्रं केनिपातकः (अमरकोष 11013) अर्तेश्चतुः (उ0 172) किच्च-ऋतुः अर्तेः किदिच्च (उ0 251) इतीनच् इरिणं निस्तृणं स्थलम् अर्तिसृधृ (उ0 2102) इत्यरणिः अर्तिपॄवपि (उ0 2117) इत्युस्-अरुर्मर्म अर्तेश्च (उ0 360) इत्युनन्-अरुणः अर्तेर्नित् (दश0 उ0 86) इत्यन्यच्-अरण्यम् अर्तिकमिभ्रमि (उ0 3132) इत्यरन्-अररं कपाटम् उणादौ अच इः (4139) अरिः अर्तिगॄभ्यां भच् (तु0 उ0 3152) अर्भः, अर्भकः अर्तेश्च (उ0 57) इत्यरतिः अरत्निः (द्र0 उ0 42) अर्तेर्भुक्षिणक् (तु0 दश0 उ0 682) ऋभुक्षा इन्द्रः अर्तेःक्युज् उक्च (तु0 उ0 517) उरणो मेषः अर्तेरू च (उ0 446 श्वेत0 ) इति मिः-ऊर्मिः स्नामदिपद्यर्तिपॄशकिभ्यो वनिप् (उ0 4113) अर्वा-अश्वः उषिकुषिगर्तिभ्यस्थन् (उ0 24) अर्थः अर्तेरुच्च (उ0 4195) इत्यसुन्-उरो वक्षः अर्तेर्व्याधौ शुट् च (तु0 उ0 4196) इत्युसुन्-अर्शः उदके नुट् च (उ0 4197) अर्णः अर्तिस्तुसुधुहु (तु0 उ0 1140) इति मन् अर्मोऽक्षिरोगः आरूः पिङ्गलः (द्र0 उ0 185) अर्यमन् (द्र0 उ0 1159) निरृतिः अररुर्मर्कटः ह्वादौ ऋ सृ गतौ (317) इयर्ति 905
ऋ
मानकरूपान्तरम् - सृ
सृ गतौ
- अर्तिपिपर्त्योश्च (7477) इतीत्त्वम्-इयर्ति गुणोर्तिसंयोगाद्योः (7429) अर्यते सर्तिशास्त्यर्त्तिभ्यश्च (3156) इत्यङ्-आरत इडत्त्यर्तिव्ययतीनाम् (7266)-आरिथ स्मिपूङ्रञ्ज्व् (7274) इतीट्-अरिरिषति यङि च (7430) इति गुणः-अरार्यते, दीर्घोऽकितः (7484) इति अकित्त्वाद् दीर्घः भ्वादौ (1668) ऋच्छति सिसर्ति सर्तिशास्त्यर्तिभ्यश्च (3156) इत्यङ्-असरत् भ्वादौ (1667) सरति तत्रैव ग्रहणान्युक्तानि चुरादौ सारयति 16, 17
धातुवृत्तिः
Sanskrit
ऋ (अर्थः) गति, प्रापणयोः
( ऋच्छति ) "पाघ्रा'' इत्यादिना शिति ।ऋच्छादेशः ( आर आरतुः आरिथ आरिव ) लिटीत्यधिकृत्य "यच्छत्यॄताम्'' इति गुणः तत्र हि-ऋ इत्यपि सवर्णदीर्घेणार्त्तिरृकारान्ताश्च निर्देश्यन्ते वृद्धिविषये पूर्वविप्रतिषेधेन वृद्धिः तत्र गुणवृध्योः "द्विर्वचनेचि'' इति स्थानिवत्त्वात् ऋशब्दस्य द्विवचने अभ्यासस्योरदत्वे हलादिशेषे च "अत आदेः'' इति दीर्घे पुनरुत्तरखण्डस्य गुणवृध्योः सवर्णदीर्घः वलादौ च क्रादिनियमादिट्, थलि तु "ऋतो भारद्वाजस्य'' इति नियमं बाधित्वा "इडत्यर्तिव्ययतीनाम्''इति इट् ( अर्ता अरिष्यति ) "ऋद्धनोःस्ये इति इट् (ऋच्छतु आर्च्छत् ऋच्छेत् आशिषि अर्यात्) "गुणोर्तिसंयोगाद्योः" इति गुणः सर्वत्रार्त्तिग्रहणेषु भौवादिकजुहोत्यादिकयोद्वर्ययोरपि ग्रहणमितिस्थितं व्याख्यानेषु, अत एवार्तीत्यविकरणनिर्देशः कृतः भौवादिकग्रहणे ऋच्छतीति वक्तव्यं, जौहोत्यादिकस्य तु शपः श्लौ इयर्त्तीति "अत्तिपिपर्त्त्योश्च'' इति अत्र "श्लौ'' इत्यधिकारात् भौवादिकस्य न सम्भवः "सर्त्तिशास्त्यर्तिभ्यश्च'' इत्यङ्विधावपि शासिना अविद्यमानशपा साहचर्यात् सर्त्यर्ती अप्यविद्यमानशापौ गृह्येते इति ह्युक्तं, तेनास्य लुङि ( आर्षीत् आर्ष्टात् ) इत्यादि भवति ( अरिरिषति ) "स्मिपूङ्रञ्ज्वशां सनि'' इति इट् अत्र ऋ इति भौवादिकजौहोत्यादिकयोरपि ग्रहणम् ''ऋच्छत्यॄताम्" इति द्विर्वचनात् पूर्वं गुणे रपरत्वे "अजादेर्द्वितीयस्य" इति रिशब्दस्य द्विर्वचनं, "द्विर्वचनेऽचि'' इति नात्र स्थानिवत्त्वम् "सन्यङोः'' इत्यस्य षष्ठ्यन्तत्वात् न च कार्यो निमित्तत्वेनाश्रीयते अत्र हरदत्तः यत्र सप्तम्या निमित्तं श्रुतं तन्निमित्तं न तु तद्भावितामात्रमिति ( अरार्यते ) "सूचिसूत्रि'' इत्यादिना यङि "यडि च''इति "गुणे नन्द्रा''इति निषेधस्य यकारपररेफस्य प्रतिषेध इति बाधात् रेफादेर्द्विर्वचने "दीर्घोऽकितः'' इति दीर्घः ( अरर्त्ति अरियर्त्ति ) ऋशब्दस्य द्विर्वचने अभ्यासस्योरदत्वे हलादिशेषे "ऋतश्च'' इति रुग्रीग्रिकः उत्तरखण्डस्य गुणः अत्र रीग्रिकोर्न रूपभेदः उभयत्रापि "अभ्यासस्यासवर्णे'' इतीयङा भाव्यत्वात् ईट्पक्षे ( अरर्तीति ) तसादौ ङित्त्वादुत्तरखण्डस्य न गुण इति ( अरृतः अरियृतः) इत्यादि झौऋशब्दस्य द्विर्वचने अभ्यासस्य कार्थे रुकिच "अदभ्यस्तात्''इति झेरद्भावे परखण्डस्य यणि"रोरि'' इति रेफस्य लोपे "ढ्रलोपे'' इति दीर्घे आरतीति भवति "पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत्'' इति निषेधात्"रोरि'' इति लोपे'' अचः परस्मिन्''इति न यणःस्थानिवद्भावः रिग्रीकोरृकारमाश्रित्य इत्ययङिपश्चाद्भावमाश्रित्यतस्य यणि अरिय्रति इति भवतिन च"लोपो व्योर्वलि''इति यलोपप्रसङ्गः "अचः परस्मिन्'' इति यणःस्थानिवत्त्वात्न चास्ति यलोपं प्रति न स्थानिवदिति [ स्वरदीर्घयलोपेषुलोपाजादेशो न स्थानिवत् ] इति वचनात् ( अरर्षि अरियर्षि अरर्मि अरियर्मि अरृवः अरृमः अर्युवः अर्युमः अररांचकार अरियरांचकार अररिता अरियरिताअररिष्यति अरियरिष्यति अरर्त्तु अरियर्त्तु अरृहि अरियृहि ) ङित्वान्नगुणः ( अरराव अरियराव ) आटि पित्त्वात् गुणः लङि अभ्यासस्य रुकि परस्य गुणे तिप्सिपोर्हल्ङ्यादिलोपे रेफस्य विसर्जनीये अङ्गस्याटि आटः रिग्रीकोरियङि ( आरियः आरृताम् आरियृताम् ) बहुवचने "जुसि च' इति गुणे ( आररुः आरियरुः ) लिङि अरृयात् अरियृयात् आशिषि आरियात् ) "रिङ् शयग्लिङक्षु'' इति रिङादेशे "रो रि''इति लोपे ढ्रलोपदीर्घः रिग्रीकोरियङि परस्य रिङादेशे तस्य स्थानिवत्त्वात् यलोपाभावे ( अरिय्रियात् ) यलोपविधिं प्रति न स्थानिवदिति तु न भवति तस्य लोपाजादेशविषयत्वात् "गुणोर्ति'' इति गुणः श्तिपा निर्देशात् न भवति लुङि ( आरारीत् आरियारीत् ) इत्यादि ( अर्पयति, ) "अर्त्तिह्रि'' इति पुक् "पुगन्तलघूपधस्य'' इति गुणः ( मा भवानर्पिपत् ) "उरृत्'' इति पक्षे ऋकारो गुणापवादःणिलोपस्य "द्विर्वचनेऽचि'' इति स्थानिवत्त्वात् पिशब्दस्य द्विर्वचनम् ऋकाराभावपक्षे गुणे "न न्द्राः'' इति रेफस्य द्विर्वचननिषेधात् (पिशब्दद्विर्वचने ( मा भवानर्पिपदिति भवति ) श्तिपा निर्देशाद्यङ्लुकि पुगभावात् ( अरारयतीति भवति रिक्रीक्पक्षे अरियारयतीति उपार्च्छति ) "उपसर्गादृति धातौ'' इति ऋवर्णान्तादुपसर्गात ऋकारादौ धातौ परे पूर्वपरयोर्वृद्धिः सा च ऋवर्णस्थानिका इति रपरत्वम् अर्यः "अर्यः स्वामिवैश्ययोः'' इति यति निपात्यते स्वामिवैश्याभ्यामन्यत्र "ऋहलोर्ण्यत्'' इति ण्यत् ( आर्यः ) स्त्रियाम् ( आर्या आर्याणी ) "आर्यक्षत्रियाभ्यां वा'' इति ङीषानुकौ पक्षे विना पुंयोगं स्वार्थ एवायं विधिरिति वृत्तिः, तेन पुंयोगेन नित्यं ङीष् भवति आरी अरित्रम् ) "अर्त्तिलू'' इति करणे इत्रः ( आरा ) प्रतोदः ( आरा ) शस्त्रिकायामिति भदादिपाठात् अङ् वृद्धिश्च ( अन्यत्रार्त्तिः ) "उपसर्गात्'' इति वृद्धिः ( ऋणम् ) "ऋणमाधमर्ण्ये' इति निष्ठानत्वं निपात्यते अधमऋणे ( अधमर्णः ) अत एव निर्देशात् सप्तम्यन्तेन समासः अधममृणमस्येति बहुव्रीहिर्वा, निष्ठान्तस्य परनिपातः अत एव निर्देशत् ण्यभावआधमर्ण्यम् इदं च कालान्तरदेयविनिमयोपलक्षणार्थं, तेन ( उत्तमर्णः) इत्यपि भवतीति वृत्तिः "धारेरुत्तमर्ण'' इति निपातनात् वा पूर्ववत् समासः प्रगतं द्रवृद्धं वा ऋणं ( प्रार्णं ) "प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया'' इति समासः प्रगतं प्रवृद्धा वा ऋणं ( प्रार्णं ) "प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया'' इति समासः "प्रवत्सतरकम्बलवसनार्णदशानामृणे'' इति वृद्धिः ( ऋणार्णम् ) ऋणापाकरणार्थं यदुपादीयते तदुच्यते षष्ठीसमासः ( दशार्णो ) देशो नदी च विशेषणसमासः यथा कथञ्चित् व्युत्पाद्य ऋणदशभ्यां वृद्धिः दशार्णमपहाय सर्वे बहुव्रीहयो वा, लिङ्गन्तु विशेषणायत्तं द्रष्टव्यम् ( वत्सतरार्णं कम्बलार्णम्, ) आधमर्ण्यादन्यत्र ऋतः ( सुखेन ऋतः सुखार्तः ) "ऋते च तृतीयासमासे' इति वृद्धिः अन्यत्र ( परमर्त्तः, आर्त्त ) इत्यत्राङ्ग्युपपदे "उपसर्गादृति'' इति वृद्धिः आत्रेयस्तु सौत्राद्धतिरिचि प्रज्ञाद्यणि व्युत्पादयति अन्ययापि सिद्धे कोऽयं यत्न इति न जानीमः ( अरुः ) अर्तीण्वपियजितनिधनितृपिभ्यो निदित्युसिप्रत्ययः ( अरूरोति ) "अरुर्मनः'' इति च्विप्रत्यये सलोपः "च्चौ च'' इति दीर्घः ( अर्शः ) अर्तेर्गुणः "शुड् च'' इत्यसुन्प्रत्ययः शुडागमश्च, अर्शोऽस्यास्तीति ( अर्शसः ) "अर्शआदिभ्योऽच्'' इति अच् मत्वर्थे ( अररुः ) असुरविशेषः अर्त्तेररुरित्यरुः (अर्भो बालः) "अर्त्तिदृभ्यां भन्'' इति भन् ( अर्भकः ) स्वार्थे कन् ( अर्थः )"उषिकुषिगर्त्तिभ्यस्थन्'' इति थन् ( ऊर्मिः ) "अर्त्तेरु च'' इति मिन्प्रत्ययः उकारश्चान्तादेशः ( अर्वा ) "स्नामदिपद्यर्त्तिपृशकिभ्यो वनिप्'' इति वनिप् ( अर्वन्तौ ) ( सूत्रम्) अर्वणस्त्रसावनञः (इति सूत्रम्) इति असौ तृ इत्यादेशः, ऋदित्त्वात् "उगिदचाम्'' इति नुम् अर्वन्तीत्यत्र ङीब् भवति, अनञिति वचनात् अनर्वाणावित्यत्र नायमादेशः ( निरृथः साम ) अर्त्तोर्निरीत्नि निर्युपपदे थन् प्रत्ययः अरणिः "अर्त्तिसृधृसमि' इत्यादिना अनिप्रत्ययः ( अरुणः)"अर्त्तेश्च'' इति उनन्प्रत्ययः ( ऋतुः ) "अर्त्तेश्च'' इति तुन्प्रत्ययः किदिति तत्रानुवृत्तेर्नगुणः ऋतुः प्राप्तोऽस्य ( आर्त्तवं पुष्पम् ) "ऋतोरण्'' इति "तदस्य प्राप्तम्'' इत्यस्मिन्विषये अण् प्रत्ययः ऋतुर्देवतास्य ( ऋतव्यम् ) "वाय्वृतुपित्रुषसो यत्'' इति "सास्य देवता''इति विषये यत्, "ओर्गुणः'' "अवान्तो यि प्रत्यये'' इत्यवादेशः (अररं कवाटम् "अर्त्तिकमि'' इत्यादिना अरप्रत्ययः ( हरिणम् उषरम्, ) अर्त्तेः किदिनश्चेतीन् प्रत्ययः किद्वचनान्नगुणः धातोरिकारादेशश्च अर्णंः अर्तेर्नुडित्यसुन्प्रत्ययः नुडागमश्च ( अर्णवः ) "अर्णसो लोपश्च'' इति मत्वर्थीये वप्रत्यये सलोपः 918
ऋ
मानकरूपान्तरम् - सृ
सृ (अर्थः) गतौ
इयर्ति, इयृतः इयृति, इयर्षि, इयर्मि, इयृवः ) "अर्तिपिपर्त्योश्च'' इति श्लावभ्यासस्येत्वे "अभ्यासस्यासवर्णे'' इती यङि पिति गुणः अन्यत्राजादौ यणादेशः ( आर, आरतुः, अरिथ, आरिव) णिति वृद्धिः, अन्यत्र "ऋच्छत्यॄताम्'' इति गुणः उभयोः स्थानिवत्त्वात् ऋशब्दस्य द्विर्वचनोरदत्वहलादिशेषेषु "अत आदेः'' इत्यभ्यासस्य दीर्घे सवर्णदीर्घंः थलि "इडत्यर्तिव्ययतीनाम्'' इति भारद्वाजनिसयमं बाधित्वा नित्यमिट्'' ( इयर्तु, इयृतात्, इयृताम्, इयृतु, इयृहि, इयृतात्, इयराणि ऐयः, एयृताम्, ऐयरुः, ऐयः, ऐयरम्, ऐयृव, ) पूर्ववदाभ्यासस्येत्वेयङोराटि वृद्धिः हल्ङ्यादिना तिस्योर्लोपः जुसि गुणः ( इयृयात्, इयृयाताम्, इयृयुः, इयृयाः, इयृयाम् ) आशिषि ( अर्यात्, अर्यास्ताम्, ) "गुणोर्तिसंयोगाद्योः'' इति गुणः ( आरत्., आरताम्, आरः, आरम्, आराव, ) "सर्तिशास्त्यर्तिभ्यश्च'' इत्यङ् "ऋदृशोऽङि'' इति गुणः ( समियृते, समिर्याते, समियृषे, समिर्ये समारे, समारिषे, समारिवहे समर्ता समरिष्यते समियृतां, समिय्रातां, समियृष्व, समियरै, ) आटि गुणः ( समैयृत, समैय्रातां, समैयृथाः, समय्रि, समैयृवहि समिय्रीत, समिय्रीयातां, समिय्रीथाः, समिप्यीय) आशिषि ( समृषीष्ट, समृषीयास्ताम् समारत, समारन्त, समारथाः, समारे, समारावहि ) "सर्तिशास्ति''इत्यत्र परस्मैपदानुवृत्तिरुत्तरार्थेत्यात्मनेपदेऽपि वृत्तावङुक्तः तथा च भट्टिः "समारन्त ममाभीष्टा' इति "समो गमृच्छि''इत्यादिनाऽकर्मकात्सर्वत्र तङ् यस्त्वत्र भाष्ये मासमृत मासमृषातामिति सिचः प्रयोगः स भौवादिकस्य अङ्विधौ तस्य ग्रहणं नेति तत्रैवोक्तम् (इय्रति) इत्यादौ"अचःपरस्मिन्'' इति यणः स्थानिवत्त्वान्न वलि लोपः "यलोपविधिं प्रति न स्थानिवत्' इत्येतत्तु लोपाजादेशविषयम् शेषं भौवादिकवत् सप्तर्तोत्यादियथादर्शनं छन्दसि ऋच्छति सतीति शपि घृप्रभृतय उदात्तेतोऽनुदात्ताः 16 17
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“ऋ गतिप्रापणयोः”@} 2 ‘तत्रेयर्त्यृच्छतीत्यर्तेः, शिन गतौ स्याद् ऋणाति तु।’ 3 इति देवः।
4 आरकः-रिका, 5 अर्पकः-र्पिका, 6 अरिरिषकः-षिका, 7 अरारकः-रिका
अर्ता-र्त्री, अर्पयिता-त्री, अरिरिषिता-त्री, अरारिता-त्री
8 ऋच्छन्-न्ती, अर्पयन्-न्ती, अरिरिषन्-न्ती
-- 9 अरिष्यन्-न्ती-ती, अर्पयिष्यन्-न्ती-ती, अरिरिषिष्यन्-न्ती-ती
10 समृच्छमानः, अर्पयमाणः, 11 समरिरिषमाणः, अरार्यमाणः
समरिष्यमाणः, अर्पयिष्यमाणः, समरिरिषिष्यमाणः, अरारिष्यमाणः
12 समृत्-समृतौ-समृतः
-- -- -- 13 ऋतम्- 14 ऋतः-ऋतवान्, 15 सुखार्तः, 16 ऋणम्, 17 प्रार्णम्-वत्सतरार्णम्- कम्बलार्णम्-वसनार्णम्-दशार्णः 18-दशार्णा 19-ऋणार्णम्, 20 उत्तमर्णः- 21 अधमर्णः, अर्पितम्-तः, अरिरिषितं-तः, अरारितः-तवान्
अरः, 22 आरिवान्, 23 अर्वा, 24 अरित्रम्, अर्पः, अरिरिषुः, अर्पिपयिषुः
अरारः
अर्तव्यम्, अर्पयितव्यम्, अरिरिषितव्यम्, अरारितव्यम्
अरणीयम्, अर्पणीयम्, अरिरिषणीयम्, अरारणीयम्
25 26 अर्यः-अर्यी-अर्या-अर्याणी, 27 आर्यः-आर्या, अर्प्यम्, अरिरिष्यम्, अरार्यम्
ईषदरः-दुररः-स्वरः
-- -- -- 28 अर्यमाणः, अर्प्यमाणः, अरिरिष्यमाणः, अरार्यमाणः
29 आरः, अर्पः, अरिरिषः, अरारः
अर्तुम्, अर्पयितुम्, अरिरिषितुम्, अरारितुम्
ऋतिः, 30 आर्तिः, 31 आरा, अर्पणा, अरिरिषा, अर्पिपयिषा, अरारा
अरणम्, अर्पणम्, अरिरिषणम्, अरारणम्
ऋत्वा, अर्पयित्वा, अरिरिषित्वा, अरारित्वा
समृत्य, समर्प्य, अमरिरिष्य, समरार्य
आरम् २ ऋत्वा २ अर्पम् २ अर्पयित्वा २ अरिरिषम् २ अरिरिषित्वा २ अरारम् २
अरारित्वा २
32 अरुः, 33 अरणिः, 34 अरुणः, 35 अरण्यम्, 36 अर्थः, 37 अर्भकः, 38 इरिणम्, 39 ऋतुः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (११७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९३६। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो-३०)
04
=>
 [[१। ‘अचो ञ्णिति’ (७-२-११५) इति वृद्धौ, ‘उरण् रपरः’ (१-१-५१) इति रपरत्वे रूपम्।]]
05
=>
 [[२। ‘अर्तिह्रीव्ली--’ (७-३-३६) इति णौ पुगागमः। ‘पुगन्तलघूपधस्य च’ (७-१-८६) इति गुणे रूपम्। एवं सर्वत्र ण्यन्ते बोध्यम्।]]
06
=>
 [[३। ‘स्मिपूङ्रज्ज्वशां सनि’ (७-२-७४) इति सन इडागमः। गुणः। ‘अजादे- र्द्वितीयस्य’ (६-१-२) इति ‘रिस्’ इत्यस्य द्वित्वम्। एवं सर्वत्र सन्नन्ते बोध्यम्।]]
07
=>
 [[४। ‘सूचिसूत्रिमूत्र्यट्यर्त्यशूर्णोतिभ्यो यङ् वाच्यः’ (वा। ३-१-२२) इति यङ्। ‘यङि च’ (७-४-३०) इति गुणे, द्वितीयस्यैकाचः ‘र्य’ इत्यस्य ‘सन्यङोः’ (६-१-९) इति द्वित्वे ‘हलादिःशेषे’ (७-४-६०), ‘दीर्घोऽकितः’ (७-४-८३) इत्यभ्यासस्य दीर्घे च रूपम्। ‘न न्द्राः--’ (६-१-३) इति रेफस्य द्वित्वनिषेधस्तु न भवति-- ‘अरार्यते’ इति भाष्योदाहरणात्। एवं सर्वत्र यङन्ते बोध्यम्।]]
08
=>
 [[५। शपि ‘पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्ति--’ (७-३-७८) इत्यादिना ऋच्छादेशः।]]
09
=>
 [[६। ‘ऋद्धनोः स्ये’ (७-२-२०) इति स्यप्रत्ययस्येडागमः।]]
10
=>
 [[७। अस्याकर्मकत्वे ‘समो गम्यृच्छिभ्याम्’ (१-३-२९) इति शानच् प्रत्ययो भवति।]]
11
=>
 [[८। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति सन्नन्तात् शानच्।]]
12
=>
 [[९। ‘हस्वस्य पिति कृति--’ (६-१-७१) इति तुगागमः।]]
13
=>
 [पृष्ठम्०११७+ ३०]
14
=>
 [[१। धातोर्गत्यर्थकत्वात् ‘गत्यर्थाकर्मक--’ (३-४-७२) इति, ‘क्तोऽधिकरणे च--’ (३-४-७६) इति च कर्तरि अधिकरणे कर्मणि च क्तप्रत्ययः।]]
15
=>
 [[२। ‘ऋते च तृतीयासमासे’ (वा। ६-१-८९) इति वृद्धिः।]]
16
=>
 [[३। ‘ऋणमाधमर्ण्ये’ (८-२-६०) इति निष्ठातकारस्य नत्वम् आधमर्ण्यव्यवहारे निपात्यते। ‘ऋणं नाम अन्यदीयं द्रव्यं गृहीतं इयता कालेन इयत्या वृद्ध्या प्रतिदीयते--इति संविद्रूपम्।’ इति बालमनोरमा। अन्यत्र ऋतम्। सत्यमित्यर्थः।]]
17
=>
 [[४। ‘प्रवत्सतरकम्बलवसनदशार्णानाम् ऋणे’ (वा। ६-१-८९) इति वृद्धौ साधु। एवं वत्सतरार्णमित्यादिकम्।]]
18
=>
 (देशः)
19
=>
 (नदी)
20
=>
 [[आ। ‘स्वमुत्तमर्णाय यथाऽधमर्णः तस्मै कुमारान् बत धारयामः।’ वा। वि-३-२९।]]
21
=>
 [[आ। ‘स्वमुत्तमर्णाय यथाऽधमर्णः तस्मै कुमारान् बत धारयामः।’ वा। वि-३-२९।]]
22
=>
 [[५। लिटः क्वस्वादेशे द्वित्वे ‘वस्वेकाजाद्घसाम्’ (७-२-६७) इति इडागमे च रूपम्।]]
23
=>
 [[६। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति वनिप्। अर्वा = सूर्योऽश्वश्च।]]
24
=>
 [[७। ‘अर्तिलूधू--’ (३-२-१८४) इत्यनेन करणे इत्रप्रत्ययः। ‘अरित्रं केनिपातकः’ इत्यमरः। ऋच्छत्यनेनेत्यरित्रम् = नौकाचालनदण्डविशषः।]]
25
=>
 [[B। ‘तेन वह्येन हन्तासि त्वमर्यं पुरुषाशिनाम्। राक्षसं क्रूरकर्माणं शक्रारिं दूरवासिनम्।।’ भ। का। ६। ५१।]]
26
=>
 [[८। ‘अर्यः स्वामिवैश्ययोः’ (३-१-१०३) इति ण्यदपवादो यत् प्रत्ययः। ‘अर्यक्ष- त्रियाभ्यां वा स्वार्थे’ (वा। ४-१-४०) इति आनुक् डीषा सह विकल्पितः। तदानीं अर्याणी-अर्या इति रूपद्वयम्। अर्यी इति तु पुंयोगे ज्ञेयम्। स्वामिवैश्या- भ्यामन्यत्र आर्यः इति भवति। पूज्य इत्यर्थः। ‘अर्याणी स्वयमर्या स्यात् स्यादर्यी क्षत्रियी तथा’ इत्यमरः।]]
27
=>
 [[C। ‘तेन सङ्गतमार्येण रामाजर्यं कुरु द्रुतम्। लङ्कां प्राप्य ततः पापं दशग्रीवं हनिष्यसि।।’ भ। का। ६। ५३।]]
28
=>
 [[९। ‘गुणोऽर्तिसंयोगाद्योः’ (७-४-२९) इति यकि गुणः।]]
29
=>
 [पृष्ठम्०११८+ २९]
30
=>
 [[१। आङः ऋतिशब्देन समासे ‘उपसर्गादृति धातोः’ (६-१-९१) इति वृद्धिः।]]
31
=>
 [[२। ‘आरा शस्त्र्याम्’ (गणसूत्रम् भिदादौ ३-३-१०४) इति पाठात् वृद्धिः अङ् च।]]
32
=>
 [[३। औणादिके (द। उ। ९-३९) उसिप्रत्यये गुणः। अरुः = प्राणः आदित्यो वा।]]
33
=>
 [[४। औणादिके (द। उ। १-२) अनिप्रत्यये गुणः। अरणिः = अग्नियोनिः काष्ठविशेषः।]]
34
=>
 [[५। औणादिकः (द। उ-५-५९) उनन् प्रत्ययः। अरुणः = वैनतेयः अनूरुः सूर्यसारथिः।]]
35
=>
 [[६। कर्मणि औणादिकः (द। उ-८-६) अन्यप्रत्ययः। अरण्यं = निर्जनस्थानम्।]]
36
=>
 [[७। औणादिकः (द। उ-६-२९) थन् प्रत्ययः। ‘अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु’ इत्यमरः।]]
37
=>
 [[८। औणादिके (द। उ। ३-५०) अकप्रत्यये भुगागमः वयसि वाच्ये। अर्थकः बालः।]]
38
=>
 [[९। औणादिकः (द। उ। ५-१७) इनन् प्रत्ययः। तत्सन्नियोगेन प्रकृतेः इः आदेशः। ‘उरण् रपरः’ (१-१-५१) इति रपरत्वम्। इरिणम् = अल्पोदकतृणस्थानम्।]]
39
=>
 [[१०। औणादिकः (द। उ। १-१२४) तुः प्रत्ययः। तस्य च कित्त्वम्। तेन न गुणः। ऋतुः = वसन्तादिः कालविशेषः, स्त्रीणां पुष्पकालश्च।]]
1 {@“ऋ गतौ”@} 2 इत्येव इत्त्वे सिद्धे, अर्तेः पृथगित्त्वविधानसामर्थ्यादवसीयते’ इति, ‘अर्तिपिपर्त्योश्च’ 3 इत्यत्र भाष्ये स्थितम्।।’ इति पुरुषकारे 4 लीलाशुकेनोक्तम्।]] ‘तत्रेयत्यृच्छतीत्यर्तेः, श्नि गतौ स्याद् ऋणाति तु।’ 5 इति देवः।
आरकः-रिका, 6 अर्पकः-र्पिका
अरिरिषकः-षिका, अरारकः-रिका
7 अर्ता-र्त्री, ईषदरः, दुररः, स्वरः, अर्यमाणः
8 इय्रत्-ती, आरः
अरिष्यन्-न्ती-ती, अर्तुम्
समृत्-समृतौ-समृतः, आरा-ऋतिः, 9 आर्तिः
ऋतम्-तः-तवान्, अरणम्
अरः, ऋत्वा
अर्तव्यम्, समृत्य
अरणीयम्, आरम् २ ऋत्वा २
अर्यः, आर्यः, इति शुद्धाद्धातोः रूपाणि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (११८)
02
=>
 (३--जुहोत्यादिः-१०९८। सक। अनि। पर। [[[अ]। ‘अस्य च अर्तेः घृप्रमृतित्वेऽपि, भाषायामपि प्रयोग इष्यते। तच्च ‘बहुलं छन्दसि’ (७-४-७८)
03
=>
 (७-४-७७)
04
=>
 (पु। ३४।)
05
=>
 (श्लो-३०)
06
=>
 [[११। ण्यन्तात्-सन्नन्तात्-यङन्ताच्च सर्वाणि रूपाणि (११७) ऋधातुवत् बोध्यानि।]]
07
=>
 [पृष्ठम्०११९+ २७]
08
=>
 [[१। जुहोत्यादित्वात् ‘श्लौ’ (६-१-१०) इति द्वित्वम्। ‘अर्तिपिपर्त्योश्च’ (७-४-७७) इत्यभ्यासस्येत्त्वम्। ‘अभ्यासस्यासवर्णे’ (६-४-७८) इतीयङ्। ‘इको यणचि’ (६-१-७७) इति यण्। ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ (७-१-७८) इति नुम्निषेधः।]]
09
=>
 [[२। आरा शस्त्रे। अन्यत्र क्तिन्। ‘उपसर्गादृति--’ (६-१-९१) इति वृद्धिः।]]
1 {@“ऋ गतौ”@} 2 ‘तत्रेयर्त्यृच्छतीत्यर्तेः, श्नि गतौ स्याद् ऋणाति तु।।’ 3 इति देवः।
आरकः-रिका, आरकः-रिका, 4 अरिरीषकः-अरिरिषकः- 5 ईर्षिषकः-षिका
6 अरीता-अरिता-त्री, आरयिता-त्री, अरिरीषिता-अरिरिषिता-ईर्षिषिता-त्री
7 ऋणन्-ती, आरयन्-न्ती, अरिरीषन्-अरिरिषन्-ईर्षिषन्-न्ती
अरीष्यन्-अरिष्यन्-न्ती-ती, आरयिष्यन्-न्ती-ती, अरिरीषिष्यन्-अरिरिषिष्यन्-ईर्षिषिष्यन्-न्ती-ती
-- आरयमाणः, आरयिष्यमाणः
-- -- 8 ईः-इरौ-इरः
-- -- -- -- 9 समीर्णम्-र्णः-र्णवान्, आरितम्-तः, अरिरीषितः-अरिरिषितः-ईर्षिषितः-तवान्
10 अरः, आरः, अरिरीषुः-अरिरिषुः-ईर्षिषुः, आरिरयिषुः
अरीतव्यम्-अरितव्यम्, आरयितव्यम्, अरिरीषितव्यम्-अरिरिषितव्यम्-ईर्षिषितव्यम्
अरणीयम्, आरणीयम्, अरिरीषणीयम्-अरिरिषणीयम्-ईर्षिषणीयम्
11 आर्यम्, आर्यम्, अरिरीष्यम्-अरिरिष्यम्-ईर्षिष्यम्
ईषदरः-दुररः-स्वरः
-- -- -- 12 ईर्यमाणः, आर्यमाणः, अरिरीष्यमाणः-अरिरिष्यमाणः-ईर्षिष्यमाणः
अरः, आरः, अरिरीषः-अरिरिषः-ईर्षिषः
अरीतुम्-अरितुम्, आरयितुम्, अरिरीषितुम्-अरिरिषितुम्-ईर्षिषितुम्
13 ईर्णिः, आरणा, अरिरीषा-अरिरिषा-ईर्षिषा, आरिरयिषा
अरणम्, आरणम्, अरिरीषणम्-अरिरिषणम्-ईर्षिषणम्
ईर्त्वा, आरयित्वा, अरिरीषित्वा-अरिरिषित्वा-ईर्षिषित्वा
समीर्य, समार्य, समरीरिष्य-समरिरिष्य-समीर्षिष्य
आरम् २, ईर्त्वा २, आरम् २, आरयित्वा २, अरिरीषम् २, अरिरिषम् २, अरिरीषित्वा २, अरिरिषित्वा २, ईर्षिषम् २
ईर्षिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३०)
02
=>
 (९-क्र्यादिः-१४९७। सक। सेट्। पर। प्वादिः।)
03
=>
 (श्लो-३०)
04
=>
 [[३। अस्य धातोः सनि, ‘इट् सनि वा’ (७-२-४१) इतीड्विकल्पः। इट्पक्षे द्विती- यस्यैकाचो द्विर्वचने ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इति दीर्घविकल्पः। एवं सर्वत्र सन्नन्ते इट्पक्षे बोध्यम्।]]
05
=>
 [[४। इडभावपक्षे ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वाद् गुणाभावेन, ‘ॠत इद्धातोः’ (७-१-१००) इति इत्त्वे रपरत्वे, ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घे च रूपम्। एवं सन्नन्ते इडभावपक्षे सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[५। ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इतीटो दीर्घविकल्पः।]]
07
=>
 [[६। ‘क्र्यादिभ्यः श्ना’ (३-१-८१) इति श्ना विकरणप्रत्ययः। ‘प्वादीनां ह्रस्वः’ (७-३-८०) इति ह्रस्वे, ‘श्नाभ्यस्तयोरातः’ (६-४-११२) इति आकारलोपे नुमि च रूपम्।]]
08
=>
 [[७। धातोः इत्वे रपरत्वे, ‘र्वोरुपधायाः--’ (८-२-७६) इति दीर्घे च रूपम्।]]
09
=>
 [[८। सनि वैकल्पिकेट्त्वात् ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति, ‘श्र्युकः किति’ (७-२-११) इति वा इण्णिषेधः। ‘ल्वादिभ्यः’ (८-२-४४) इति निष्ठानत्वे णत्वम्।]]
10
=>
 [पृष्ठम्०१३३+ २१]
11
=>
 [[१। ‘ऋहलोर्ण्यत्’ (३-१-१२४) इति ण्यत्।]]
12
=>
 [[२। यकि धातोरित्वे रपरत्वे, ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घः। एवं क्त्वायां, ल्यपि च ज्ञेयम्।]]
13
=>
 [[३। ‘ऋल्वादिभ्यः क्तिन् निष्ठावद्वाच्यः’ (वा। ८-२-४४) इति क्तिनस्तकारस्य नत्वे, णत्वे च रूपम्।]]
Capeller
German
ऋ s. अर्.
Grassman
German
√ar, √ṛ, „in Bewegung setzen“ (gr. ὀρ, ἐρ, Cu. 〔500〕. 〔492〕), und zwar sowol in fortschreitende, wie der Ruderer das Schiff ({233, 1}
{807, 2}) oder der Wind die Wolken ({116, 1}), als auch in innere, wirbelnde, wie die Kämpfenden den Staub ({338, 5}
{56, 4}
{313, 13}) oder das Feuer den Rauch ({871, 7}
{518, 1}) oder der Wind das Meer ({796, 4}), so auch intransitiv „sich in Bewegung setzen“. Ferner „durch Bewegung an ein festes Ziel bringen“, namentlich „hineinfügen“, wie die Achse in die Räder ({30, 14}. _{30, 15} mit ā́) [gr. ἀρ, Cu. 〔488〕], daher auch „treffen, andringen, verwunden“. Ueber die Entwickelung einer dritten Bedeutung „leuchten“ (aruṇá, aruṣá) siehe bei arc. Also 1〉 in Bewegung setzen (Schiff, Wolke, Welle, Wasser, Lied, Stimme, A.)
[Page99] 2〉 für jemand [D.] in Bewegung setzen, ihm bringen, senden (Lied, Gaben, A.)
3〉 aufwirbeln (Staub, Rauch, A.)
4〉 erregen (Luftkreis, Kraft, A.)
5〉 anregen (Menschen, Welten, A.)
6〉 sich in Bewegung setzen, sich bewegen (Schall)
7〉 eilend kommen (Götter, Wind)
8〉 sich wirbelnd erheben (Rauch)
9〉 sich erregen, sich regen (Kämpfer, Zorn, Kraft u. s. w.)
10〉 etwaetwas [A.] worin [L.] hineinstecken, hineinsetzen, einfügen
11〉 gegen jemand [A.] andringen, ihn treffen, verletzen, verwunden.
Mit ánu, nach jemand [A.] sich in Bewegung setzen.
ápa, aufschliessen (Stall, Thüren, A.).
ábhi, hineilen zu [A.].
áva s. ávarti.
ā́, 1〉 erregen [A.]
2〉 herbeibringen [A.]
3〉 kommen zu [A.]
4〉 gerathen in (Unglück u. s. w., A.)
5〉 herbeieilen
6〉 die Achse [A.] in die Räder [L.] einfügen
7〉 besetzen, füllen [A.] mit [I.].
úd, 1〉 in Bewegung setzen (Wolke, Welle, Lied, Gabe, A.)
2〉 erregen (Meer, Welt, Kraft, A.)
3〉 sich erheben, sich in Bewegung setzen (von wo, Ab.)
4〉 Caus. emporbringen, gedeihen lassen.
úpa 1〉 hingehen zu [A.]
2〉 zu Hülfe eilen, unterstützen [A.]
3〉 anstossen, d. h. Unrecht thun, Fehler begehen {990, 3}.
ní 1〉 niedersinken
2〉 etwas [A.] niederlegen, einfügen in [L.]
3〉 Caus., niederwerfen [A.].
nís 1〉 einer Sache [Ab., G.] verlustig gehen
2〉 auflösen, hinfällig machen [A.].
prá 1〉 erregen [A.]
2〉 etwas [A.] jemandem [D.] senden, zutreiben
3〉 vordringen
4〉 Caus., anregen, in Bewegung setzen [A.].
ví 1〉 aufschliessen (Stall, Thür u. s. w., A.)
2〉 erschliessen (Schätze, A.)
3〉 sich öffnen (Stall).
sám 1〉 zusammentreffen
2〉 zusammen hineilen zu [A., L.]
3〉 zusammentreffen mit [I.]
4〉 durch Zusammenfügen zu Stande bringen [A.]
5〉 sich zusammenfügen (die Gelenke)
6〉 zu Stande kommen durch [I.].
abhí sám, treffen, ergreifen [A.].
Stamm I. íyar:
-rmi 1〉 stómān {891, 3}. — 3〉 reṇúm {338, 5}. — prá 2〉 vā́cam amṛ́tāya {268, 2}.
-rṣi ud 2〉 jágat {863, 4} (AufrechtText iyárṣi).
-rti 1〉 vā́cam nā́vam iva {233, 1}
{807, 2}
vā́cam {317, 5}
{390, 4}
{780, 8}
vagnúm {742, 2}
ūrmím {800, 5}. — 3〉 reṇúm {56, 4}
{313, 13}
dhūmám {871, 7}. — 4〉 śúṣmam {313, 12}. — ubhé (ródasī) {856, 9}. — prá 1〉 ródasī {396, 14}.
-rta [-rtā] ā́ 2〉 rayím {627, 13}.
iyar:
-rmi 1〉 stómān abhríyā ‿iva {116, 1}. — 2〉 te dhíyam {633, 26}
pītím vṛ́ṣṇe {930, 3}. — prá 2〉 índrāgníbhyām suvacasyā́m nā́vam iva {942, 9}
suṣṭutím {1014, 2}
te mánma {830, 1}.
-rṣi úd 3〉 {966, 2}.
-rti 1〉 vagnúm {726, 6}
dákṣiṇām {478, 4}. — 2〉 te suṣṭutím {632, 9}{632, 31}. [Page100] — 5〉 kṛṣṭī́s {7, 8}. — 9〉 śúṣmas {165, 4}. — úd 1〉 vācás {113, 17}
vā́cam {242, 5}
{488, 3}
rā́dhāṃsi abhrā́ṇi‿ iva {485, 12}
ūrmím {949, 2} (samudrā́t)
bandhánās {798, 41}. — 2〉 samudrám _{796, 4}. 31}
víprāya vā́jān {851, 11}
te púraṃdhim {938, 5}. — 4〉 rájas 780, {780, 9} (vāyúbhis)
śúṣmam {901, 3}. — 3〉 bhānús {341, 1}. — prá 2〉 vām mánmāni {577, 2}. — 3〉 ráthas {584, 3}.
Stamm II. ṛṇu, ṛṇó:
-omi ā́ 7〉 tvā gīrbhís, góbhis iva vrajám {644, 6}.
-oti abhí diā́m {35, 9}.
-ós 1〉 apás siirā́s ná {174, 9}
{461, 12}
apás {174, 2}. — ápa vrajám {814, 8}. — ā́ 6〉 ákṣam ná cakríos {30, 14}. _{30, 15}. — vi 1〉 dúras {459, 5}.
-van ní 2〉 agním áste {517, 2}
tué asuryàm {521, 6}. — ví 1〉 dúras {69, 10}.
-ávas 11〉 mṛ́dhas {138, 2}. — ví 1〉 dvā́rau {48, 15}.
-avas 4〉 svadhā́m {524, 3}.
-ve [3. s. med.] ā́ 1〉 kā́mam {428, 5}.
-vire [3. pl.] ví 1〉 vrajám {851, 5}.
-utá [3. s. Co.] ápa vrajám {399, 6}.
Stamm III. ṛṇvá:
-ati 2〉 sukṛ́te vā́ram {128, 6}. — 8〉 dhūmás {443, 6}. — ā́ 5〉 (agnís) {144, 5}. — ví 1〉 dvā́rā {128, 6}. — 2〉 vā́riā {58, 3}
havyám vā́ram ná {370, 2}. — sám 4〉 rátham {236, 1}. — 6〉 agnís {245, 2} (dhiyā́).
-athas 1〉 vā́ram {151, 5}. — ví 1〉 nā́kam {139, 4}.
-ánti 1〉 īm (sómam) {719, 5}.
-anti ápa dvā́rā {722, 6}.
Stamm IV. ra:
-ante ā́ 5〉 vā́tasya ityā́s {552, 3}.
-anta 9〉 devā́s átra {555, 3}.
Perf. ā́r (betont nur {200, 3}):
-ritha [-rithā, 2. s.] ud 3〉 agne {200, 3} (yónes).
-ra [3. s.] ví 3〉 vrajás {264, 10}.
-rathus úpa 2〉 bhujyúm {866, 7}.
-rimá upa 3〉 yád {990, 3}.
-rús prá 3〉 yé {241, 1} (dhāsés).
-rus abhí śíśum {235, 4} (áśvās).
Aor. ār:
-rta úd bhānús {550, 7} (śúṣmāt). — prá 3〉 śárdhas {297, 12}.
-rata [3. pl.] sám 2〉 kṣoṇī́s {54, 1}.
ar:
-rta 6〉 svānás {379, 8} (divás). — ánu enān {406, 6} (bhānús). — úd 3〉 bhānús {297, 17}. — ní 1〉 dásyus {312, 9}.
-rīta [3. s. Opt.] abhí sám tā́n {791, 3} (tṛ́ṣṇā).
Aor. ā́ra (betont nur {145, 4}):
-at úd 3〉 ūrmís samudrā́t {354, 1}.
-ata [2. pl.] nís 1〉 anyátas cid {4, 5}. — prá 3〉 marutas {39, 5}.
-an prá 3〉 úṣas {49, 3}.
-ata [3. s. med.] sam 6〉 agnís {145, 4}.
ára (betont nur {541, 1}
{385, 8}):
-am úd 3〉 {311, 7}. — nís 1〉 mā́ dhenós {476, 5}.
-atam úpa 1〉 mā́ anyā́n {625, 13}.
-atām ā́ 4〉 mā́ śū́nam {267, 13}.
-āma nís 1〉 mā́ vas dātrā́t {572, 21}
mā́ [Page101] te rā́dhasas {641, 16}.
-an ā́ 4〉 mā́ énas {125, 7}
mā́ áṃhas {385, 13}.
-anta úd 3〉 gárbhās prapitvā́t {899, 2}. — sam 1〉 sénās {541, 1}. — sám 2〉 vām {385, 8} (devā́s)
ṛtásya yónau {785, 1}. — 5〉 párva {315, 9}.
Stamm d. Intens. álar:
-rṣi 9〉 yudhma {621, 7}.
-rti 9〉 dákṣas, manyús {668, 8}.
Stamm d. Caus. arpaya:
-a úd 4〉 vīrā́n bheṣajébhis {224, 4}.
-atam ní 3〉 tamovṛ́dhas {620, 1}.
Part. ṛṇvát (vom Stamm II oder III):
-án 3〉 dhūmám {518, 1}.
Part. Perf. ārivás, schwach ārús:
-úṣī 11〉 bhrūṇā́ni {981, 2}.
ārāṇá:
-é [du. f.] sam 1〉 {267, 2} (die zwei Ströme).
Part. Aor. arāṇá:
-ás sam 3〉 śubhānaís {165, 3}.
Part. II. ṛta (ṛtá als selbständiges Nomen s. d.).
-as sám 4〉 skambhás {309, 5}.
-am nír 2〉 vándanam {119, 7}.
-eṣu sám 1〉 dhvajéṣu {929, 11}.
Part. II. d. Caus. arpitá:
-ā́s 10〉 ná śaṅkávas tásmin (cakré) {164, 48}.
árpita:
-as 10〉 pūṣā́ bhúvane {499, 2}
(sómas) bhúvaneṣu {798, 14}. _{798, 39}. _{798, 45}.
-am 10〉 vicakṣaṇám saptácakre {164, 12}
gárbham nā́bhau ádhi {908, 6}
jyótis dhárman {996, 2}.
-ā [n.] 10〉 tásmin (sū́rie) bhúvanāni {164, 14} (wo ā́rpitā steht).
-ā [f.] 10〉 devéṣu hótrā {142, 9}.
Absolutiv d. Caus. árpya:
-ya pra‿ 4〉 jágat {113, 4}.
√ṛ siehe ar.
99, 9: etwas st. etwa
99, 11 v. u.: Text st. Aufrecht
100, 1.a: 31 st. 9
100, 3.b: {780, 9} st. 780
100, 1.b:31
Burnouf
French
ऋ ऋ, 7ᵉ lettre de l'alphabet, ou 4ᵉ voyelle brève
elle est propre à l'alphabet sanscrit. Elle égale र् entre 2
voyelles brèves, selon les gramm. védiques
et devient soit syllabe
consonnante [अर्, इर्, उर्, etc.], soit purement semi-voyelle [र्],
dans le développement grammatical des mots. Dans les autres langues
âryennes, elle est ordinairement représentée par अर्, एर्, इर्,
ओर्
qqf. par एरे (zd.) ou par र, रे, रि
qqf. aussi
l'articulation र् de la voyelle ऋ y est suppléée par ल्।
*ऋ ऋ। 1° [ऋच्छामि 1. de ऋच्छ्]
p.
आर, आरिथ, आरुस्
f1. अर्तास्मि, ou अरितास्मि, ou
अरीतास्मि
f2. अरिष्यामि
a2. आरम्
o. अर्याम्
a1. आरिषम्। -- 2° Vd.: इयर्मि 2
आर्ये 4
ऋणोमि 5, 3p. pl. ऋण्वति। -- 3° ऋणामि 9. --
Aller
aller vers, ac.
s'avancer.
Se mouvoir: इयर्ति रेणुस्
la poussière s'élève, Vd.
Parvenir à, obtenir: शान्तिम्
ऋच्छति il atteint la béatitude
दोषम् ऋच्छामि je
commets une faute.
Arriver, survenir: माम् आरत् सम्पद् un
bonheur m'est échu.
*ऋ ऋ. ऋणोमि 5
frapper, blesser, tuer.
Vd. périr.
Cf. रि।
Stchoupak
French
ऋ
ऋच्छति -ते (अर्छति v. s. v.)
{%āra
arpayati
ṛta- %}
अर्पित- (अर्ण-) -- participer à, atteindre, obtenir
se produire
attaquer
caus., lancer, fixer, mettre sur, diriger vers
offrir
rendre,
restituer.