उष्ण (uSNa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Capeller Eng

English

 उष्ण॑ f.
  आ (ई) hot,  warm,  n.
  heat,  warmth,  the hot
season. 

Yates

English

 उष्ण (ष्णः)
a. Hot,  pungent,  sharp, 
active.
m.
  The hot season. 
f.
  ष्णा
Consumption
 bile.

Spoken Sanskrit

English

उष्ण 	-	 uSNa 	-	 adj.
  	-	 warm
ईषदुत्थापन 	-	 ISadutthApana 	-	 n.
  	-	 warmboot  [ computer ]
कवोष्णोत्थापन 	-	 kavoSNotthApana 	-	 n.
  	-	 warmboot  [ computer ]
उष्णवस्त्र 	-	 uSNavastra 	-	 n.
  	-	 warmclothes
उष्णवस्त्राणि 	-	 uSNavastrANi 	-	 n.
  	-	 warmclothes  [ plural ]
कवोष्ण 	-	 kavoSNa 	-	 adj.
  	-	 slightlywarm
अशीत 	-	  azIta 	-	 adj.
  	-	 warm
आर्द्र 	-	  Ardra 	-	 adj.
  	-	 warm
उष्णक 	-	  uSNaka 	-	 adj.
  	-	 warm
चण्डवत् 	-	  caNDavat 	-	 adj.
  	-	 warm
सान्तपन 	-	  sAntapana 	-	 adj.
  	-	 warm
सोष्मन् 	-	  soSman 	-	 adj.
  	-	 warm
प्रतपति  { प्रतप् } 	-	  pratapati  { pratap } 	-	 verb 	-	 warm
वितापयति  { वितप् } 	-	  vitApayati  { vitap } 	-	 verb caus. 	-	 warm
सम्प्रतापयति  { सम्प्रतप् } 	-	  sampratApayati  { sampratap } 	-	 verb caus. 	-	 warm
पक्व 	-	  pakva 	-	 adj.
  	-	 warmed
चण्डता 	-	  caNDatA 	-	 f.
  	-	 warmth
मन्दोष्णता 	-	  mandoSNatA 	-	 f.
  	-	 warmth
सोष्मता 	-	  soSmatA 	-	 f.
  	-	 warmth
उष्ण 	-	  uSNa 	-	 m.
  	-	 warmth

उष्ण 	-	 uSNa 	-	 adj.
  	-	 hot
त्वरयितृकील 	-	 tvarayitRkIla 	-	 n.
  	-	 hotkey  [ computer ]
अत्युष्ण 	-	 atyuSNa 	-	 adj.
  	-	 veryhot
न तावत् उष्णम् 	-	 natAvatuSNam 	-	 phrase 	-	 notsohot
वसतिगृह 	-	 vasatigRha 	-	 n.
  	-	 hotelormotel
घर्मो घर्मः 	-	 gharmogharmaH 	-	 sent.
  	-	 Veryhotindeed.
अन्नं बहु उष्णम् 	-	 annaMbahuuSNam 	-	 sent.
  	-	 Thericeisveryhot.
बहु औष्ण्यं किल? 	-	 bahuauSNyaMkila? 	-	 sent.
  	-	 Itisveryhot, isn'tit?
चण्ड 	-	  caNDa 	-	 adj.
  	-	 hot
प्रचण्ड 	-	  pracaNDa 	-	 adj.
  	-	 hot
दीप्त 	-	  dIpta 	-	 adj.
  	-	 hot
वह्निक 	-	  vahnika 	-	 adj.
  	-	 hot
अग्निवर्ण 	-	  agnivarNa 	-	 adj.
  	-	 hot
अशिशिर 	-	  azizira 	-	 adj.
  	-	 hot
अशीत 	-	  azIta 	-	 adj.
  	-	 hot
अशीतल 	-	  azItala 	-	 adj.
  	-	 hot
उपतप्त 	-	  upatapta 	-	 adj.
  	-	 hot
उष्णक 	-	  uSNaka 	-	 adj.
  	-	 hot
उष्णीकृत 	-	  uSNIkRta 	-	 adj.
  	-	 hot
ऊष्मवत् 	-	  USmavat 	-	 adj.
  	-	 hot

उष्ण 	-	 uSNa 	-	 adj.
  	-	 hot
त्वरयितृकील 	-	 tvarayitRkIla 	-	 n.
  	-	 hotkey  [ computer ]
अत्युष्ण 	-	 atyuSNa 	-	 adj.
  	-	 veryhot
न तावत् उष्णम् 	-	 natAvatuSNam 	-	 phrase 	-	 notsohot
वसतिगृह 	-	 vasatigRha 	-	 n.
  	-	 hotelormotel
घर्मो घर्मः 	-	 gharmogharmaH 	-	 sent.
  	-	 Veryhotindeed.
अन्नं बहु उष्णम् 	-	 annaMbahuuSNam 	-	 sent.
  	-	 Thericeisveryhot.
बहु औष्ण्यं किल? 	-	 bahuauSNyaMkila? 	-	 sent.
  	-	 Itisveryhot, isn'tit?
चण्ड 	-	  caNDa 	-	 adj.
  	-	  hot
प्रचण्ड 	-	  pracaNDa 	-	 adj.
  	-	  hot
दीप्त 	-	  dIpta 	-	 adj.
  	-	  hot
वह्निक 	-	  vahnika 	-	 adj.
  	-	  hot
अग्निवर्ण 	-	  agnivarNa 	-	 adj.
  	-	  hot
अशिशिर 	-	  azizira 	-	 adj.
  	-	  hot
अशीत 	-	  azIta 	-	 adj.
  	-	  hot
अशीतल 	-	  azItala 	-	 adj.
  	-	  hot
उपतप्त 	-	  upatapta 	-	 adj.
  	-	  hot
उष्णक 	-	  uSNaka 	-	 adj.
  	-	  hot
उष्णीकृत 	-	  uSNIkRta 	-	 adj.
  	-	  hot
ऊष्मवत् 	-	  USmavat 	-	 adj.
  	-	  hot

उष्ण 	-	 uSNa 	-	 adj.
  	-	 warm
उष्ण 	-	 uSNa 	-	 adj.
  	-	 hot
उष्ण 	-	 uSNa 	-	 adj.
  	-	  sharp
उष्ण 	-	 uSNa 	-	 adj.
  	-	  passionate
उष्ण 	-	 uSNa 	-	 adj.
  	-	  active
उष्ण 	-	 uSNa 	-	 adj.
  	-	  impetuous
उष्ण 	-	 uSNa 	-	 adj.
  	-	  pungent
उष्ण 	-	 uSNa 	-	 adj.
  	-	  acrid
उष्ण 	-	 uSNa 	-	 adj.
  	-	  ardent
उष्ण 	-	 uSNa 	-	 m.
  	-	  warmth
उष्ण 	-	 uSNa 	-	 m.
  	-	  onion
उष्ण 	-	 uSNa 	-	 m.
  	-	  hot season
उष्ण 	-	 uSNa 	-	 m.
  n.
  	-	  heat
उष्ण 	-	 uSNa 	-	 m.
 , n.
  	-	  consumption
उष्ण 	-	 uSNa 	-	 m.
 , n.
  	-	  any hot object
उष्ण 	-	 uSNa 	-	 m.
 , n.
  	-	  bile
अतीव उष्ण 	-	  atIva uSNa 	-	 adj.
  	-	  very hot
उष्ण-जल-तापन 	-	 uSNa-jala-tApana 	-	 n.
  	-	  hot water bath

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Wilson

English

 उष्ण
mfn.
   (-ष्णः-ष्णा-ष्णं)
1 Hot,  warm. 
2 Pungent,  acrid.
3 Sharp,  active.
4 Impetuous,  warm,  passionate.
m.
  (-ष्णः)
1 The hot season,  (June and July.)
2 Heat,  warmth.
3 Sunshine.
4 An onion. 
5 A sigh.
f.
  (-ष्णा)
1 Consumption. 
2 Bile.
E.
  उष to burn,  णक् aff.
  

Apte

English

उष्ण [uṣṇa],  a.
  [उष्-नक् Uṇ.*
  3.2.]

Hot,  warm
 ˚अंशुः,  ˚करः &c.
 

Sharp,  strict,  active
 आददे नातिशीतोष्णो नभस्वानिव दक्षिणः
 R.*
  4.8 (where उष्ण has sense

also).

Pungent,  acrid (as a रस).

Clever,  sharp.

Choleric,  warm,  passionate.

ष्णः,  ष्णम् Heat,  warmth.

The hot season (ग्रीष्म)
 उष्णे वर्षति शीते वा मारुते वाति वा भृशम् । न कुर्वितात्मनस्त्राणं गोरकृत्वा तु शक्तितः ॥ Ms.*
  11.113.

Sunshine.

A deep or feverish sigh. तप्यमानामिवोष्णेन मृणालीमचिरोद्धृताम् Rām.*
  5.19.17.

Sorrow,  distress (of separation,  bereavement &c.
 )
 उष्णार्दितां (नीलकण्ठीमिव) Rām.*
  5.5.25. -ष्णः An onion. 

ष्णा Warmth,  heat.

Consumption. 

Bile. शीतोष्णे चैव वायुश्च त्रयः शारीरजाः गुणाः Mb.
 *  12.16.11. ˚अङ्गत्वम्,  ˚मलत्वम् Bile,  disease.Comp.   -अंशुः,  -करः,  -गुः,  -दीधितिः,  -रश्मिः,  -रुचिः 'hot-rayed',  the sun
 लोकेन चैतन्यमिवोष्णरश्मेः R.*
  5.4. परि- धेर्मुक्त इवोष्णदीधितिः R.*
  8.9
 Ku.*
  3.25. -अभिगमः,  -आगमः,  -उपगमः approach of heat,  hot season.  -असहः the cold season. 

उदकम् warm or hot water.

a body-shampooer (अङ्गमर्दक)
 cf.
   Rām.*
  2.83.14. 'उष्णोदकं समुल्लेखोद्वाहनोद्वर्तनेषु च' -उष्ण a.
  Very hot
 उष्णोष्णशीकरसृजः Śi.*
  5.45.

कालः,  गः the hot season
 चलं हि तव सौभाग्यं नद्याः स्रोत इवोष्णगे Rām.*
  2.7.15.

The rainy season
 गङ्गावेगमिवोष्णगे Mb.
 *  5.139.11 (according to the नीलकण्ठ- भाष्य). -करण a.
  heating. -गन्धा N.
  of a plant (Mar.  कोळिंजन). -गुः The sun
 क्षणेन नाशयामास नैशं तम इवोष्णगुः Bhāg.*
  1.76.17. -नदी the hot river वैतरणी or the river of hell.

बाष्पः tears.

hot vapour. -वारणः,  -णम् an umbrella,  parasol
 यदर्थमम्भोजमिवोष्णवारणम् Ku.*
  5.52. -वीर्यः Delphinus Gangeticus (शफरी मत्स्य).

उष्ण [uṣṇa] उष्णक [uṣṇaka] उष्मन् [uṣman],  उष्णक उष्मन् see under उष्.

Apte 1890

English

 उष्ण a. [उष्-नक् Uṇ. 3. 2] 1 Hot,  warm
 °अंशुः,  °करः &c. 
2 Sharp,  strict,  active
 आददे नातिशीतोष्णो नभस्वानिव दक्षिणः R. 4. 8 (where उष्ण has sense 1 also). 
3 Pungent,  acrid (as a रस). 
4 Clever,  sharp. 
5 Choleric,  warm,  passionate. 
ष्णः,  
ष्णं 1 Heat,  warmth. 
2 The hot season (ग्रीष्म)
 Ms. 11. 114. 
3 Sunshine. 
4 A deep or feverish sigh. 
ष्णः An onion. 
ष्णा 1 Warmth,  heat. 
2 Consumption. 
3 Bile. 
Comp. 
अंशुः,  
करः,  
गुः,  
दीधितिः,  
रश्मिः,  
रुचिः ‘hot-rayed’,  the sun
 R. 5. 4,  8. 30
 Ku. 3. 25. 
अभिगमः,  
आगमः,  
उपगमः approach of heat,  hot season. 
असहः the cold season. 
उदकं warm or hot water. 
कालः,  
गः the hot season. 
करण a. heating. 
नदी the hot river वैतरणी or the river of hell. 
बाष्पः {1} tears. {2} hot vapour. 
वारणः 
णं an umbrella,  parasol
 यदर्थमंभोजमिवोष्णवारणं Ku. 5. 52. 
वीर्यः Delphinus Gangeticus. 

 उष्ण,  उष्णक,  उष्मन् see under उष्. 

Monier Williams Cologne

English

 उष्ण॑ mf(आ,  rarely ई)n.  (Uṇ.  iii,  2) hot,  warm

 ardent,  passionate,  impetuous,  RV.
   x,  4,  2
 AV.
   vi,  68,  1
 viii,  9,  17
 ŚBr.
  
 ChUp.
   
 Suśr.
 
 Mn.
   &c.
  

 pungent,  acrid

 sharp,  active,  L.
 

 उष्ण॑ (अस्),  m.
  onion,  L.
 

 N.
  of a man,  VP.
  

 उष्ण॑ (अस्,  अम्), m.
  n.
  heat,  warmth,  the hot season (June,  July),  Mn.
   xi,  113
 Śak.
 
 Daś.
  &c.
  

 any hot object,  MBh.
  

 N.
  of certain positions in the retrograde motion of the planet Mars,  VarBṛS.
 

 N.
  of a Varṣa,  VP.
  

Monier Williams 1872

English

 उष्ण,  अस्,  आ,  अम् (opposed to शीत),  hot,  warm
pungent,  acrid
 sharp,  active
 impetuous,  warm, 
passionate
 (अस्,  अम्),  m. n. heat,  warmth,  the
hot season (June and July)
 sunshine
 a deep or
feverish sigh
 (अस्),  m. an onion
 N. of a prince
(आ),  f. heat
 consumption
 bile.
—उष्ण-कर,  अस्, 
m. the sun (‘having hot rays’).
—उष्ण-काल,  अस्, 
m. the hot season.
—उष्ण-ग,  अस्,  m. the hot sea-
son.
—उष्ण-गु,  उस्,  m. the sun (‘having hot rays’).
—उष्णङ्-करण,  अस्,  ई,  अम्,  making hot or warm, 
heating.
—उष्ण-ता,  f. or उष्ण-त्व,  अम्,  n. heat, 
warmth.
—उष्ण-दीधिति,  इस्,  m. the sun (‘having
hot rays’).
—उष्ण-नदी,  f. the hot river
 N. of the
Vaitaraṇī or river of hell.
—उष्ण-रश्मि or उष्ण-
रुचि,  इस्,  m. the sun (‘having hot rays’).
—उष्ण-
वारण,  अस्,  अम्,  m. n. an umbrella or parasol,  a
chattar.
—उष्ण-वाष्प,  अस्,  m. hot vapour,  steam
tears.
—उष्ण-वीर्य,  अस्,  m. Delphinus Gangeticus.
—उष्ण-वेताली,  f.,  N. of a female deity.
—उष्णांशु
(°ण-अं°),  उस्,  m. the sun (‘having hot rays’).
—उष्-
णागम (°ण-आग्°),  अस्,  m. approach of the heat, 
the hot season,  consisting of two months,  about June
and July.
—उष्णाभिगम (°ण-अभ्°),  अस्,  m. the
hot season.
—उष्णासह (°ण-अस्°),  अस्,  m. the cold
season.
—उष्णोदक (°ण-उद्°),  अम्,  n. warm or
hot water,  to be drunk on certain occasions
 it be-
longs to the six prāṇa-karāṇi.
—उष्णोपगम
(°ण-उप्°),  अस्,  m. the hot season,  summer.

 उष्ण उष्ण। See under 1. उष् 1st col.

Macdonell

English

 उष्ण uṣ-ṇá,  a.
  hot,  warm
 deep (sigh): -m,  🞄ad. deeply (sigh)
 n.
  heat
 hot season
 -kara,  🞄m.  sun
 -kāla,  m.
  hot season
 -kiraṇa,  m.
  🞄sun
 -tā,  f.
 ,  -tva,  n.
  heat
 -dīdhiti,  -bhās,  -raśmi,  -ruci,  m.
  sun
 -vāraṇa,  n.
  umbrella
 🞄-samaya,  m.
  hot seasons
 -sparśa-vat,  a.
  hot 🞄to the touch.

Benfey

English

 उष्ण उष्ण,  i. e. उष् + न, 
 I. adj.
 ,  f.
 
णा,  Hot,  Vedāntas. in Chr. 203,  17.
 II. m.
  and n.
  The hot season,  Man.  11, 
113.
 -- Comp.
 
अति-,  adj.
  exceedingly
hot,  Man.  3,  236.
अन्-,  adj.
  not hot, 
Man.  2,  61
 chilly,  Śiś. 9,  3.

Hindi

गर्मी

Apte Hindi

Hindi

उष्ण
वि* - उष्+नक्
"तप्त,  गर्म"

उष्ण
वि* - उष्+नक्
"तीक्ष्ण,  स्थिर,  फुर्तीला"

उष्ण
वि* - उष्+नक्
"रिक्त,  तीखा,  चरपरा"

उष्ण
वि* - उष्+नक्
"चतुर,  प्रवीण"

उष्ण
वि* - उष्+नक्
क्रोधी

उष्णः
पुं*
  - उष्+नक्
"ताप,  गर्मी"

उष्णः
पुं*
  - उष्+नक्
ग्रीष्म ऋतु

उष्णः
पुं*
  - उष्+नक्
धूप

उष्णम्
नपुं*
   - उष्+नक्
"ताप,  गर्मी"

उष्णम्
नपुं*
   - उष्+नक्
ग्रीष्म ऋतु

उष्णम्
नपुं*
   - उष्+नक्
धूप

Shabdartha Kaustubha

Kannada

उष्ण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗ್ರೀಷ್ಮ ಋತು /ಬೇಸಿಗೆಯ ಕಾ
निष्पत्तिः - > उष (दाहे) - "नक्" (उ० ३-२)
व्युत्पत्तिः - > ओषति
उष्ण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಗ್ನಿ /ಬೆಂಕಿ
उष्ण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯ
प्रयोगाः - > "उष्णे वर्षति शीते वा मारुते वाति वा भृशम्"
उल्लेखाः - > मनु० ११-११३
उष्ण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಿಸಿ /ಕಾವು
प्रयोगाः - > "मानिनीजनविलोचनपातानुष्णबाष्पकलुषान् प्रतिगृह्णन्"
उल्लेखाः - > किरा० ९-२६
उष्ण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಿಸಿಲು
उष्ण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನುಗ್ಗೆ ಮರ
विस्तारः - > "उष्णो मुरङ्गी रक्तेऽस्मिन्" - वैज० ।
उष्ण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಜಾಣ /ಬುದ್ಧಿವಂತ
विस्तारः - > "उष्णो ग्रीष्मे पुमान् दक्षाशीतयोरन्यलिङ्गकः" - मेदि० । "उष्णं दक्षेऽपि नातपे" - त्रिकाण्ड० ।
उष्ण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಬಿಸಿಯಾದ
विस्तारः - > "उष्णस्त्वातपोष्मणोः । वह्नौ तु पुंसि चतुरतिग्मयोस्त्वेष वाच्यवत्" - नानार्थर० ।

L R Vaidya

English

 uzRa {% (I) a. (f. ष्णा) %} 1. Hot,  warm,  R.xii.4
sharp,  strict,  active,  आददे नातिशीतोष्णो नभस्वानिव दक्षिणः R.iv.8 (where the word is used in both the senses.)
pungent
clever.

 uzRa {% (II) m.n. %} 1. Heat,  warmth
 2. the hot reason (ग्रीष्म)
 3. sunshine.

 uzRa {% (III) m. %} An onion.

Bopp

Latin

 उष्ण (forma irr. a r. उष् s. न,  v. gr. 94^a).)
1) calidus,  fer-
vidus. H. 2. 11.
2) m. fervidum anni tempus. AM. (Huc
trahi possit goth. auhn'-s fornax,  hypocaustum,  nisi
pertinet ad अग्नि,  v. उषस्.)

Lanman

English

 uṣṇá,  a. hot. [√uṣ,  1177a.]

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  उष्ण
adjective
 
यः शरीरे उष्णताम् उत्पादयति।
 "जातिफलमरिचिकालवङ्गतेजःपत्त्रादीनि उष्णानि व्यञ्जनानि सन्ति।"

Synonyms:
  उष्म,  उष्ण,  तप्त,  चण्ड,  प्रचण्ड,  उचण्ड,  सन्तप्त,  उपतप्त,  तापिन्,  कोष्ण,  सोष्म,  नैदोष,  अशिशिर,  अशीत,  तिग्म,  तीव्र,  तीक्ष्ण,  खर,  ग्रीष्म
adjective
 
यस्मिन् औष्म्यम् अस्ति।
 "वसन्ताद् अनन्तरं वायुः उष्मं भवति।"

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
उष्ण उष्णागमो ग्रीष्मो निदाघस्तप ऊष्मकः ।
-wordlist-
 
उष्ण (पुं),  उष्णागम (पुं),  ग्रीष्म (पुं),  निदाघ (पुं),  तपस् (पुं),  ऊष्मक (पुं)

--source--
 
यद्भविष्यो दैवपरोऽथालस्यः शीतकोऽलसः ॥ ३८३ ॥
मन्दस्तुन्दपरिमृजोऽनुष्णो दक्षस्तु पेशलः ।
पटूष्णोष्णकसूत्थानचतुराश्चाथ तत्परः ॥ ३८४ ॥
आसक्तः प्रवणः प्रह्वः प्रसितश्च परायणः ।
-wordlist-
 
यद्भविष्य (पुं),  दैवपर (पुं),  आलस्य (पुं),  शीतक (पुं),  अलस (पुं),  मन्द (पुं),  तुन्दपरिमृज (पुं),  अनुष्ण (पुं),  दक्ष (पुं),  पटु (पुं),  उष्ण (पुं),  उष्णक (पुं),  सूत्थान (पुं),  चतुर (पुं),  तत्पर (पुं),  आसक्त (पुं),  प्रवण (पुं),  प्रह्व (पुं),  प्रसित (पुं),  परायण (पुं)

--source--
 
शीते तुषारः शिशिरः सुशीमः शीतलो जडः ।
हिमोऽथोष्णे तिग्मस्तीक्ष्णस्तीव्रश्चण्डः खरः पटुः ॥ १३८५ ॥
-wordlist-
 
शीत (पुं),  तुषार (पुं),  शिशिर (पुं),  सुशीम (पुं),  शीतल (पुं),  जड (पुं),  हिम (पुं),  शीत (त्रि),  तुषार (त्रि),  शिशिर (त्रि),  सुशीम (त्रि),  शीतल (त्रि),  जड (त्रि),  हिम (त्रि),  उष्ण (पुं),  तिग्म (पुं),  तीव्र (पुं),  तीक्ष्ण (पुं),  चण्ड (पुं),  खर (पुं),  पटु (पुं),  उष्ण (त्रि),  तिग्म (त्रि),  तीव्र (त्रि),  तीक्ष्ण (त्रि),  चण्ड (त्रि),  खर (त्रि),  पटु (त्रि)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

तिग्म
तिग्म,  तीक्ष्ण,  खर,  तीव्र,  चण्ड,  उष्ण,  पटु
तिग्मं तीक्ष्णं खरं तीव्रं चण्डमुष्णं पटु स्मृतम् ।
verse 1.1.1.39
page 0006

Tamil

உஷ்ண : சூடான,  உஷ்ணமான,  கூர்மையான,  காரமான,  கெட்டிக்கார,  சாமர்த்தியம் நிறைந்த,  கோபமுள்ள.

Mahabharata

English

Ushṇa,  a region in Krauñcadvīpa. § 575 (Bhūmip.): VI,  12,  462,  463.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 उष्णः,  पुं,
   (उष दाहे + “इण्षिञ्जिदीङुष्यविभ्योनक्’। ३ । २ । इति उणादिसूत्रेण नक् ।) ग्रीष्मऋतुः ।तत्पर्य्यायः । ग्रीष्मः २ उष्मकः ३ निदाघः ४ उष्णो-पगमः ५ उष्णागमः ६ तपः ७ । इत्यमरः ॥
 आ-तपः । इति हेमचन्द्रः ॥
 (यथा,  सुश्रुते चिकित्-सितस्थाने २४ अध्यायः ।“उष्णे हैमे वसन्तेच कामं ग्रीष्मे तु शीतलम्” ।क्वचित् क्लीवलिङ्गान्तोऽपि दृश्यते ।यथा महाभारते संवर्त्तमरुत्तीये । १४ । ८ । ९ ।“नोष्णं न शिशिरस्तत्र न वायुर्न च भास्करः” ।अग्निः । सूर्य्यः । यथा,  मनुः ११ । ११३ ।“उष्णे वर्षति शीते वा मारुते वाति वा भृशम्” ।(“उष्णे आदित्ये मेघे च वर्षति” इति तट्टीकायांकुल्लुकभट्टः ॥
) पलाण्डुः । इति राजनिर्घण्टः ॥
उष्णवीर्य्यद्रव्यगुणाः । पित्तबलकारित्वम् । लघु-त्वम् । वातश्लेष्मनाशित्वच्च । इति राजवल्लभः ॥

 उष्णः,  त्रि,  (उष् + नक् ।) निरालस्यव्यक्तिः । तत्प-र्य्यायः । दक्षः २ चतुरः ३ पेशलः ४ पटुः ५ सूत्थानः६ । इत्यमरः । अशीतः । इति मेदिनी ॥
 (यथामनुः । ३ । २३७ ।“यावदुष्णं भवत्यन्नं यावदश्नाति वाग्यतः” ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 उष्ण पु०
  उष + नक् । १ ग्रीष्मे,  ऋतौ,  २ आतपे,  ३ पलाण्डौ४ नरकभेदे,  ५ शीतविरोधिस्पर्शेच । अर्श० अच् । ६ तद्वति, ७ आलस्यरहिते ८ दक्षे च त्रि०
  । “सूतके मृतके चैव नस्नायादुष्णवारिणा” स्मृतिः “आददे नातिशीतोष्णः नभस्वानिव दक्षिणः” रघुः “अभीक्ष्णमुष्णैरपि तस्य सोष्मणः”“म्लापयन्नभिमानोष्णैर्वनमालां सुखानिलैः” माघः ९ तापेपु०  मुष्णन्तमुष्णं ततिभिस्तरूणाम्” माघः “उष्णं तापम्”मल्लि० । तत्र ग्रीष्मस्य सूर्य्यतापाधिक्यवत्त्वात् उष्णत्वम्“ग्रीष्मातीव्रकरोभानुर्न हेमन्ते तथाविधः” इति मयप्रश्ने“अत्या सन्नतया तेन ग्रीष्मेतीव्राः कराः रवेः । देवभागे-ऽसुराणान्तु हेमन्ते मन्दताऽन्यथा” सू० सि० तथैवोक्तेः ।विवृतञ्चेदं रङ्गनाथेन “तेन उत्तरदक्षिणगोलयोः सूर्य-स्योत्तरदक्षिणसञ्चाररूपकारणेनेत्यथैः । देवभागे जम्बूद्वीपेअत्यासन्नतया सूर्यस्यात्यन्तनिकटस्थत्वेन ग्रीष्मे ग्रीष्मर्त्तौसूर्य्यस्य तेजोगोलकस्थकिरणास्तीक्ष्णा अत्युष्णाः । असुराणां देवभाग इत्यस्य समन्वयाद्दैत्यानां भागे समुद्राद्द-क्षिणप्रदेशे हेमन्ते हेमन्तर्त्तो तुकारात् सूर्य्यस्यात्युष्णाःकिरणाः सूर्य्यस्यात्यासन्नत्वात् । अन्यथा सूर्य्यस्य दूर-स्थत्वे मन्दता किरणानामुष्णताभावः । देवभागे हेमन्तर्त्तौकराणां मन्दता । अतएव तत्र शीताधिक्यम्,  दैत्यभागेग्रीष्मे कराणां मन्दता शीताधिक्य च । तथाच देव-भागे दक्षिणगोले सूर्य्यस्य दूरस्थत्वमुत्तरगोले निकट-स्थत्वं मध्यगतदेशानां क्रमेणाघिकाल्पत्वादीति भावः” ।अतएवोक्तं मेषकर्कटयोर्मध्ये गाढं तपति भास्करः”ति० त० पु०
  । एतच्च देवभाग एव नासुरभागे,  ग्रीष्मऋतुश्च ज्यैष्ठाषाडात्मकः । “मधुश्च माधवश्च वासन्तिकावृतुःशुक्रश्च शुचिश्च ग्रीष्मर्त्तुः” काल० मा० इष्टकोपधानमन्त्रोक्तेः ।ततो भावे इमनिच् । उष्णिमन् पु०
  तल् उष्णता स्त्रीत्व उष्णत्व न०
  ष्यञ् औष्ण्य न०
  । उष्णस्पर्शे स्वार्थे कन्उष्णस्पर्शाद्यर्थे । उष्णस्पर्शस्तु तेजसोगुणः “स्पर्श उष्ण-स्तेजसस्तु” भाषोक्तेः जलादीनां तेजःसंयोगविशेषादौ-पाधिकः । देहस्य तथात्वे कारणमूष्मन्शब्दे वक्ष्यते गुणव-चनत्वात् प्रकारे द्वित्वम् उष्णोष्ण उष्णप्रकारे । “उष्णो-ष्णशीकरसृजः” माघः

Capeller

German

 उष्ण॑ f.
  आ (ई) heiß,  warm,  heftig. n.
  Hitze, 
heiße Jahreszeit. adv. heiß,  heftig.

Grassman

German

 uṣṇá,  a.,  1〉 heiss [von uṣ,  brennen]
 2〉 warm.
-ám 2〉 vrajám {830, 2}.

Burnouf

French

 उष्ण उष्ण a. (उष्) chaud,  brûlant.
		 Au fig. adroit.
-- S. m.
  chaleur
		 la saison brûlante [juin-juillet].
उष्णक a. (sfx. क) chaud
 brûlant.
		 Au fig. adroit
consumé par un mal ou par une peine
		 incliné à,  penchant vers.
-- S. m.
  chaleur,  saison des chaleurs
		 action de tourner en rond, 
circulation. 
उष्णग m.
  (गम्) saison des chaleurs.
उष्णरश्मि m.
  (रश्मि) soleil [l'astre aux rayons
brûlants].
उष्णवरण m.
  n.
  (वृ) parasol.
उष्णवीर्य m.
  delphinus gangeticus,  le marsouin du Gange.
उष्णागम m.
  (आ
 गम्) approche de la saison chaude
cette saison même [juinjuillet].
उष्णाभिगम m.
  (अभि
 गम्) mms.
उष्णालु a. (sfx. आलु) accablé de chaleur.
उष्णांशु m.
  (अंशु) le soleil [aux rayons ardents].

Stchoupak

French

 उष्ण-
 a. chaud 
 impétueux 
 nt. m.
  chaleur,  ardeur 
 saison chaude 
objet chaud 
 -अम् ardemment 
 -ई-कृ- réchauffer 
 -ता- f.
 
chaleur.
°कर- °गु- °दीधिति- °भास्- °भृत्- °महस्- °रश्मि- °रुचि- m.
 
soleil.
°काल- °ग- m.
  saison chaude,  temps des pluies.
°वारण- nt. parasol.
उष्णान्त- m.
  fin de la saison chaude.
उष्णोष्ण- a. très chaud.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.