| YouTube Channel

उलूपी (ulUpI)

 
Apte
English
उलूपी [ulūpī], A Nāga princess. [She was the daughter of the serpent Kauravya. While one day she was bathing in the Ganges, she happened to see Arjuna, and being enamoured of his handsome form, she managed to have him conveyed to her home, the Pātāla, and there induced him to take her as his wife, which he, after considerable hesitation, consented to do. She bore him a son named Irāvat. When Arjuna's head was cut off by Babhruvāhana's arrow, it was with her assistance that he was restored to life
see Arjuna. ]
Apte 1890
English
उलूपी A Nāga princess. [She was the daughter of the serpent Kauravya. While one day she was bathing in the Ganges, she happened to see Arjuna, and being enamoured of his handsome form, she managed to have him conveyed to her home, the Pātāla, and there induced him to take her as his wife, which he, after considerable hesitation, consented to do. She bore him a son named Irāvat. When Arjuna's head was cut off by Babhruvāhana's arrow, it was with her assistance that he was restored to life
see Arjuna].
Monier Williams Cologne
English
उलूपी
f.
N.
 of a daughter of the Nāga Kauravya (married to Arjuna),
MBh.
Apte Hindi
Hindi
उलूपी
स्त्री*
 - -
नाग कन्या
Shabdartha Kaustubha
Kannada
उलूपी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ನಾಗಕನ್ಯೆ /ಕೌರವ್ಯನೆಂಬ ಸರ್ಪರಾಜನ ಮಗಳು
E Bharati Sampat
Sanskrit
(स्त्री) नागकन्याविशेषः। बभ्रुवाहनेन आघातम् अर्जुनम् उलूपी सुश्रूषां कृत्वा तमूढा । तयोः पुत्रः इरावन्तः।
Mahabharata
English
Ulūpī, daughter of the serpent king Kauravya, wife of Arjuna. § 11 (Parvasaṅgr.): I, 2, 397.--§ 248 (Arjunāvanavāsap.): I, 214, 7788, [7791 (Nāgarājasutāṃ)], (7793), 7793 (pannagī), 7810 (fell in love with Arjuna and took him to the palace of Kauravya).--§ 785 (Anugītāp.): XIV, 79, 2309 (pannagātmajā), 2311 (uragātmajā), 2312 (pannagātmajāṃ)
80, 2342 (pannagasutāṃ), 2343, 2348 (pannagātmajāṃ), 2352, [2371 (nāgottamasute)], 2382, 2397, 2399 (Nāgendraduhitā), 2401 (U. revived Arjuna).--§ 787 (Āśramavāsap.): XV, 1, 23 (Nāgakanyā)
10, 348.--§ 794 (Mahāprasthānikap.): XVII, 1, 27 (bhujagātmajā, returned to the Gaṅgā). U. is presumably the mother of Irāvat (q.v. VI, 90). Cf. Bhujagātmajā, Bhujagendrakanyā, Bhujagottamā, Kauravī, Kauravyaduhitṛ, Kauravyakulanandinī, Pannaganandinī, Pannagasutā, Pannagātmajā, Pannageśvarakanyā, Pannagī, Uragātmajā. Cf. also Kauravya (v. Nāga, pl.).
पुराणम्
English
उलूपी / ULŪPĪ. Wife of arjuna.1) How she became the wife of arjuna. Once arjuna happened to enter the palace in which dharmaputra was living with pāñcālī. As a result, arjuna had to go on a pilgrimage for a year. (See under irāvān). arjuna reached gaṅgādvāra. When he got down into the river gaṅgā, he saw ulūpī the daughter of Nāgarāja (King of the serpents). He asked her a few questions. She told him thus:--“I am the daughter of the serpent kauravya of the family of airāvata. I came to bathe in the river and when I saw you I grew amorous.” arjuna told her that dharmaputra had imposed on him celibacy for twelve months and that it was not right to marry in the meantime. ulūpī argued with arjuna and convinced him that it was not wrong to marry her. arjuna married her. A son named irāvān was born to her.2) How ulūpī caused arjuna to be killed and how he was brought to life again. (See paras 28 and 29 under arjuna).3) The end of ulūpī. After having brought arjuna back to life, ulūpī reached hastināpura with babhruvāhana and citrāṅgadā. (M.B. aśvamedha Parva, Chapter 87). As soon as she reached there she greeted kuntī, draupadī and subhadrā. She gave them various kinds of presents. It is mentioned in mahābhārata, Aśramavāsika Parva, Chapter I, Stanza 23 that ulūpī served gāndhārī at one time. In mahābhārata, Āśramavāsika Parva, Chapter 10, Stanza 46 it is mentioned that ulūpī was greatly loved by the subjects. When the pāṇḍavas began the ‘great departure’ (Mahāprasthāna) ulūpī entered the River Ganges. citrāṅgadā went to Maṇalūrapura.
“Ulūpī, the daughter of the serpent kauravya, jumped into the Ganges and to Maṇalūrapura, went citrāṅgadā.” (Bhāṣā bhārata, mahāprasthānika parva, Chapter 1, Stanza 27).4) The other names of ulūpī. Bhujagātmajā, Bhujagendrakanyakā, Bhujagottamā Kauravī, Kauravyaduhitā, Kauravyakulanandinī, Pannaganandinī, Pannagasutā, Pannagātmajā, Pannageśvarakanyā, Pannagī, Uragātmajā. These are the synonyms used in the mahābhārata for ulūpī.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उलूपी, [न्]
पुं,
 (उ विस्मयजनकं रूपमस्यास्तीति ।इनिः । रलयोरैक्यम् ।) शिशुकः । इत्यमरः ॥
उपलैति ख्यातः अतिचञ्चलमत्स्यः । शिशु-माराकृतिर्मत्स्यभेदः । इति कलिङ्गादयः ॥
शोशुइति ख्यातः मत्स्यविशेषः । इत्यन्ये ॥
भाँगालइति ख्यातः । इत्येके ॥
शिशुमारएव उच्यते ।इति सर्व्वस्वम् ॥
तथा च रत्नकोषादौ ॥
“चुलुपीशिशुमारः स्यादुलूपी शिशुकस्तथा” । इत्यमर-टीकायां भरतः ॥
उलूपी,
स्त्री,
 कौरव्यनामनाग-कन्या सा तु अर्ज्जुन-पत्नी । (तत्कथा महाभारते आदिपर्ब्बणि । २१५अध्याये उक्ता । यथा, --उलूप्युवाच ।“ऐरावतकुले जातः कौरव्यो नाम पन्नगः ।तस्यास्मि दुहिता राजन् उलूपी नाम पन्नगी ॥
साहं त्वामभिसेकार्थमवतीर्णा समुद्रगां ।दृष्ट्वैव पुरुषव्याघ्र कन्दर्पेणाभिमूर्च्छिता ॥
तां मामनङ्गग्लपितां त्वत्कृते कुरुनन्दन ! ।अनन्यां नन्दयस्वाद्य प्रदानेनात्मनोऽनघ” ! ॥
अर्ज्जुन उवाच ।ब्रह्मचर्य्यमिदं भद्रे ! मम द्वादशवार्षिकम् ।धर्म्मराजेन चादिष्टं नाहमस्मि स्वयंवशः ॥
तव चापि प्रियं कर्त्तुमिच्छामि जलचारिणि ! ।अनृतं नोक्तपूर्व्वञ्च मया किञ्चन कर्हिचित् ।कथञ्च नानृतं मे स्यात् तव परिप्रियं मवेत् ॥
न च पीड्येत मे धर्म्मस्तथा कुर्य्यां भुजङ्गमि ! ॥
उलूप्युवाच ।जानाम्यहं पाण्डवेय ! यथा चरसि भेदिनीम् ।यथा च ते ब्रह्मचर्य्यं इदमादिष्टवान् गुरुः ॥
परस्परं वर्त्तमानां द्रपदास्यात्मजां प्रति ।यो नोऽनुप्रविशेन्मोहात् स वै द्वादशवार्षिकम् ॥
वने चरेत् ब्रह्मचर्य्यमिति वः समयः कृतः ।तदिदं द्रौपदीहेतोरन्योन्यस्य प्रवासनम् ॥
कृतवांस्तत्र धर्म्मार्थमत्र धर्म्मो न दुष्यति ।परित्राणञ्च कर्त्तव्यमार्त्तानां पृथुलोचन ! ॥
कृत्वा मम परित्राणं तव धर्म्मो न लुप्यते ।यदि वाप्यस्य धर्म्मस्य सूक्ष्मोऽपि स्यात् व्यतिक्रमः ॥
स च ते धर्म्म एव स्यात् दत्त्वा प्राणान् ममार्ज्जुन ! ।भक्ताञ्च भज मां पार्थ ! सतामेतन्मतं प्रभो ! ॥
न करिष्यसि चेदेवं मृतां मामुपधारय ।प्राणदानान्महाबाहो चर धर्म्ममनुत्तमम् ॥
शरणञ्च प्रपन्नास्मि त्वामद्य पुरुषोत्तम ! ।दोनाननाथान् कौन्तेय ! परिरक्षसि नित्यशः ॥
साहं शरणमभ्येमि रोरवीमि च दुःखिता ।याचे त्वाञ्चाभिकामाहं तस्मात्कुरु मम प्रियम् ॥
स त्वमात्मप्रदानेन सकामां कर्त्तुमर्हसि ॥
वैशम्पायन उवाच ।एवमुक्तस्तु कौन्तेयः पन्नगेश्वरकन्यया ।कृतवांस्तत्तथा सर्व्वं धर्म्ममुद्दिश्य कारणम् ॥
स नागभवने रात्रिं तामुषित्वा प्रतापवान् ।उदितेऽभ्युत्थितः सूर्य्ये कौरव्यस्य निवेशनात् ॥
आगतस्तु पुनस्तत्र गङ्गाद्वारं तया सह ।परित्यज्य गता साध्वी उलूपी निजमन्दिरम् ॥
दत्त्वा वरमजेयत्वं जले सर्व्वत्र भारत ! ।साध्या जलचराः सर्व्वे भविष्यन्ति न संशयः” ॥
* ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
उलूपी स्त्री कौरव्यनागकत्याभेदे तत्कया भा० आ० २४१ अ० ।“उलूप्यवाच ऐरावतकुले जातः कौरव्यो नाम पन्नगः ।तस्याऽस्मि दुहिता राजन्! उलूपी नाम पन्नगी । साहि-त्वामभिषेकार्थमवतीर्णं समुद्रगाम् । दृष्ट्वैव पुरुषव्याघ्र!कन्दर्पेणाभिमूर्च्छिता । तां मामनङ्गग्लपितां त्वत्कृते कुरु-नन्दन! । अनन्यां नन्दयस्वाद्य प्रदानेनात्मनोऽनघ! ।अर्जुन उवाच । ब्रह्मचर्य्यमिदं भद्रे! मम द्वादशवार्षि-कम् । धर्म्मराजेन चादिष्टं नाहमस्मि स्वयंवशः । तवचापि प्रियं कर्त्तुमिच्छामि जलचारिणि! । अनृतंनोक्तपूर्वञ्च मया किञ्चन कर्हिचित् । कथञ्च गानृतंमे स्यात्तव परिप्रियं भवेत् । न च पीड्येत मेधर्म्मस्तथा कुर्य्यां भुजङ्गमि! । उलूप्युवाच । जानाम्यहंपाण्डवेय! यथा चरसि मेदिनीम् । यथा च ते ब्रह्मच-र्य्यमिदमादिष्टवान् गुरुः । परस्परं वर्त्तमानान् द्रुपदस्या-त्मजां प्रति । यो नोऽनुप्रविशेन्मोहात्स वै द्वादशवार्षिकम् ।वने चरेद्ब्रह्मचर्य्यमिति वः समयः कृतः । तदिदं द्रौप-दीहेतोरन्योऽन्यस्य प्रवासनम् । कृतवांस्तत्र धर्म्मार्थमत्रधर्मो न दुष्यति । परित्राणञ्च कर्त्तव्यमार्त्तानां पृथुलो-चन! । कृत्वा मम परित्राणं तव धर्म्मो न लुप्यते । यदिवाऽप्यस्य धर्म्मस्य सूक्ष्मोऽपि स्याद्व्यतिक्रमः । स च ते धर्म्मएव स्याद्दत्त्वा प्राणान्ममार्जुन! । भक्ताञ्च भज मां पार्थ!सतामेतन्मतं प्रभो! । न करिष्यसि चेदेवं मृतां मामुपधा-रय । प्राणदानान्महाबाहो! चर धर्म्ममनुत्तमम् । शरणञ्चप्रपन्नाऽस्मि त्वामद्य पुरुषोत्तम । दीनाननाथान् कौन्तेय!परिरक्षसि नित्यशः । साऽहं शरणमभ्यैमि रोरवीमि चदुः-खिता । याचे त्वां चाभिकामाऽहं तस्मात्कुरु मम प्रियम् ।स त्वमात्मप्रदानेन सकामां कर्त्तुमर्हसि । वैशम्पायन उवाच ।एवमुक्तस्तु कौन्तेयः पन्नगेश्वरकन्यया । कृतवांस्तत्तथा सब्बधर्ममुद्दिश्य कारणम् । स नागभवने रात्रिं तामुषित्वाप्रतापवान् । उदितेऽभ्युत्थितः सूर्य्ये कौरव्यस्य निवेश-नात् । आगतस्तु पुनस्तत्र गङ्गाद्वारं तया सह । परित्यज्यगता साध्वी उलूपी निजमन्दिरम् । दत्त्वा वरमजेयत्वंजले सर्व्वत्र भारत! । साध्या जलचराः सर्व्वे भवि-ष्यन्ति न संशयः” ।
Stchoupak
French
उलूपी-
f.
 femme d'Arjuna.