धातुः: उङ्
मूलधातुः: उ
धात्वर्थः: शब्दे
गणः: भ्वादिः
कर्मकत्वं: अकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: आत्मनेपदी
रूपम्: अवते


धातुः: मा
मूलधातुः: माङ्
धात्वर्थः: माने
गणः: दिवादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: आत्मनेपदी
रूपम्: मायते
अनुबन्धादिविशेषः: आकारान्तः


धातुः: मा
मूलधातुः: माङ्
धात्वर्थः: माने,शब्दे च
गणः: जुहोत्यादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: आत्मनेपदी
रूपम्: मिमीते
अनुबन्धादिविशेषः: आकारान्तः,भृञादिः


धातुः: मा
मूलधातुः: 
धात्वर्थः: माने
गणः: अदादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: माति
अनुबन्धादिविशेषः: आकारान्तः


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

मा  (अर्थः)  माने
मानमिहान्तभा ( 2 ) ( 2 ) हान्तर्भाव इति पाठान्तरम् वः अत्रायमकर्मकः उक्तं च '' ह्वावमश्च'' इत्यत्रेन्दु ( 3 ) ( 3 ) हरदत्तन्यासकारादिभिः, "अकर्मकत्वादस्याग्रहणम्'इति तेन हि "आतोनुपसर्गे क''इति कं बाधित्वा कर्मण्युपपदेऽण्विधीयते ( मुखमुपमाति, अग्निमनुमाति, गृहं निर्माति, भवान् प्रमाति, तण्डुलान् परिमाति ) इत्यादौ सकर्मकत्वमुपसर्गवशेनार्थान्तरवृत्त्या न चैवं सकर्मकादस्मादणर्थम् "ह्वावामश्च'' इत्यत्र ग्रहणं स्यादिति वाच्यम्, यतस्तत्र "आतोऽनुपसर्गे क'' इत्यस्यापवादस्याप्रसङ्गात् सामान्यः कर्मण्यण सिद्धः ( माति ) इत्यादि यातिवत् ( मीयते, मेमीयते ) "घुमास्था'' इतीत्वम् ( मित्सति ) "सनिमीमा'' इतीस्भावे "अत्र लोपोऽभ्यासस्य'' इत्यभ्यासस्य लोपः "सस्यार्धधातुके'' इति तत्वम् ( 4 ) ( 4 ) मितः, मितवान् इति बहुषु पुस्तकेषु (मितम्) "द्यतिस्यतिमा'' इतीत्वम् सर्वेष्वेषु माग्रहणेषु मामेङ्माङ्ग्रहणम् ; "गामादाग्रहणेष्वविशेष' इति वचनात् "नेर्गद'' आदिसूत्रे तु नास्य ग्रहणम् तथा च तत्र वृत्तिः, "मा इति माङ्मेङोर्ग्रहणम्'' इति उक्तं चैतत्सर्वमिदमिन्दुसीरदेवन्यासकारहरदत्तादिभिरपि तेन ( प्रनिमाति, प्रणिमाति )इत्यत्र "शेषे विभाषा कखादावषान्त उपदेशे'' इति णत्वविकल्पो भवति चान्द्रास्तु णत्वविधावपि त्रयाणां ग्रहणमिच्छन्तीति वर्धमानः स्वामिकाश्यपौ तु माग्रहणेष्वलुग्विकरणस्य ग्रहणं णत्ववर्ज्यमिति उभयमिदं वृत्त्यादिमाहग्रन्थविरोधादुपेक्ष्यम् मातीति ( मायः ) "श्यद्व्यध'' इति णे युक् (माया) स्त्रियां टाप् ( मायावी ) "अस्मायामेधास्रजो विनिः'' ( मायी, मायिकः ) व्रीह्यादित्वादिनिठनौ प्रमातीति ( प्रमः ) "आतश्चोपसर्गे'' इति कः ( प्रमा ) "आतश्चोपसर्गे'' इति स्त्रयामङ् (प्रमितिः) इति बाहुलकात् क्तिन् मयत इति प्रणिदाने शपि गतम् 52

मा माने 
- माति । मीयते  । ममौ ।  मितम् ।।  53 ।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“उ बुन्दिर् निशामने”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘उ बुन्धिर् <a href="#foot_krm03">3</a> --’ इति नन्दी। </li> <li>‘उ बेदिर्--’ इत्यन्ये।’ इति क्षीरस्वामी। </li> <li>‘उ चुन्दिर्--’ इति काशकृत्स्नचन्द्रौ पेठतुरिति क्षीरतरङ्गिणीटीका। </li> <li><a href="#foot_krm04">4</a> बुन्दकः-न्दिका, बुन्दकः-न्दिका, बुबुन्दिषकः-षिका, बोबुदकः-दिका;</li> <li> इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकतुम्पतिवत् <a href="#foot_krm05">5</a> ज्ञेयानि। </li> <li><a href="#foot_krm06">6</a> बुन्दमानः-बुन्दिष्यमाणः, <a href="#foot_krm07">7</a> बुन्नम्-बुन्नः-बुन्नवान्, <a href="#foot_krm08">8</a> बुन्दित्वा-बुत्त्वा, <a href="#foot_krm09">9</a> बुद्बुदः इत्यादीनि रूपाण्यस्य धातोः विशेषेण सम्भवन्तीति विशेषः। </li> <li><a href="#foot_krm10">10</a> प्रबुन्द्यः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (११२४)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१-भ्वादिः-८७६। सक। सेट्। उभ।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[८। “… आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति-- ‘नैवंजातीयकानामिदिद्विधिर्भवति’ इति;\n\n यदयमि- रितः कांश्चिन्नुमनुषक्तान् पठति-- ‘उ बुन्दिर् निशामने’…।” इति भाष्य- (१-३-७) वचनप्रामाण्यात् धकारपाठोऽप्रामाणिक इति ज्ञेयम्। अनेनैव भाष्य- वाक्येन कुत्रचिद्धातुषु अर्थनिर्देशः पाणिनीय एवेत्यपि बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm04">04 => [पृष्ठम्०९२९+ २६]</li> <li id="foot_krm05">05 => (७४२)</li> <li id="foot_krm06">06 => [[१। अस्य धातोरुभयपदित्वात् शानजपि भवतीति विशेषः।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[२। उदित्त्वेन क्त्त्वायामिड्विकल्पनात् ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निष्ठा- यामिण्निषेधे, उपधानकारलोपे, निष्ठातकार-धातुदकारयोर्नत्वे च रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[३। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। इट्पक्षे ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति कित्त्वनिषेधादुपधानकारलोपो न। इडभावपक्षे तु नकारलोपे, धातुदकारस्य चर्त्वे च बुत्त्वा इति द्वितकारकं रूपमिति ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[४। घञर्थे कप्रत्यये, ‘कृञादीनां के द्वे भवतः’ (वा। ६-१-१२) इति द्विर्वचने, पृषोदरादित्वात् (६-३-१०९) हलादिशेषाभावे च रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[आ। ‘प्रबुन्द्यवेणीजववेनमाना खातान्तिका चीवरिभिर्निषादैः।’ धा। का। २। २७।]]</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“उ ध्रस उञ्छे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘ध्रस्नाति ध्रासयत्युञ्छे पदे तु श्नि, णिचि ध्रसेः।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>अुकारोऽत्र इत् इति केचित्। </li> <li>अन्ये तु धात्ववयव इति वदन्ति। </li> <li>उत्पूर्वक एवायं धातुरिति क्षीरस्वामिग्रन्थस्थात् पक्षान्तराज्ज्ञायते। </li> <li>चुरादाव- प्ययं धातुः। </li> <li>तत्राप्युकारो धात्ववयवः, इत् इति पक्षद्वयम्। </li> <li>“यद्युकारो न धात्ववयवः, तदानीम्, ‘ध्रसु’ इत्येव पठेत् ‘क्नसु’ इत्यादिवत्” इति देवा- दीनामाशयः। </li> <li><a href="#foot_krm04">4</a> ध्रस्नन्-ती, इति शतरि रूपम्। </li> <li>सर्वाण्यपीतराणि रूपाणि भौवादिकग्रसुधातुवत् <a href="#foot_krm05">5</a> ज्ञेयानि। </li> <li><a href="#foot_krm06">6</a>] उध्रसितः। </li> <li>ध्रस्तः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (९२९)</li> <li id="foot_krm02">02 => (९-क्र्यादिः-१५२४। अक। सेट्। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो १९०)</li> <li id="foot_krm04">04 => [[१। शतरि, ‘क्र्यादिभ्यः--’ (३-१-८१) इति श्नाप्रत्यये, ‘श्नाऽभ्यस्तयोरातः’ (६-४-११२) इत्याकारलोपे च रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => (४४०)</li> <li id="foot_krm06">06 => [[B। ‘ध्रस्तं फलप्रकरमुध्रसितांश्च शालीन् प्रादद्भिरैष्यत गिरा परिविष्टपापैः।।’ धा। का। ३। ११। [अत्र ध्रस्तमिति, उदित्पक्षे क्त्वायाम्, ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इतीड्वि- कल्पनात्, निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति नित्यम् इडभावे रूपम्। इट्पक्षे तु उकारो धात्ववयव इति पक्षान्तरमवलम्ब्य रूपस्य साधुत्वं ज्ञेयम्। तेन उध्रसितान् इति श्लोकेऽत्रैव प्रयोगः कृत इति ज्ञेयम्।]]</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“उ तृदिर् हिंसानादरयोः”@} <a href="#foot_krm02">2</a> तर्दकः-र्दिका, तर्दकः-र्दिका, <a href="#foot_krm03">3</a> तितर्दिषकः-षिका- <a href="#foot_krm04">4</a> तितृत्सकः-त्सिका, <a href="#foot_krm05">5</a> तरीतृदकः-दिका;</li> <li> तर्दिता-त्री, तर्दयिता-त्री, तितर्दिषिता-तितृत्सिता-त्री, तरीतृदिता-त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm06">6</a> <a href="#foot_krm07">7</a> तृन्दन्-तृन्दती, तर्दयन्-न्ती, तितर्दिषन्-तितृत्सन्-न्ती;</li> <li> -- <a href="#foot_krm08">8</a> तर्दिष्यन्-तर्त्स्यन्-न्ती-ती, तर्दयिष्यन्-न्ती-ती, तितर्दिषिष्यन्-तितृत्सिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- तृन्दानः, तर्दयमानः, तितर्दिषमाणः-तितृत्समानः, तरीतृद्यमानः;</li> <li> तर्दिष्यमाणः-तर्त्स्यमानः, तितर्दिषिष्यमाणः-तितृत्सिष्यमाणः, तरीतृदिष्यमाणः;</li> <li> <a href="#foot_krm09">9</a> वितृत्-वितृद्-वितृदौ-वितृदः;</li> <li> -- -- -- <a href="#foot_krm10">10</a> तृण्णम्-तृण्णः-तृण्णवान्, तर्दितः, तितर्दिषितः-तितृत्सितः, तरीतृदितः-तवान्;</li> <li> <a href="#foot_krm11">11</a> वितृदः, <a href="#foot_krm12">12</a> <a href="#foot_krm13">13</a> शात्रवतर्दी, <a href="#foot_krm14">14</a> तर्दः, तितर्दिषुः-तितृत्सुः, तरीतृदः;</li> <li> तर्दितव्यम्, तर्दयितव्यम्, तितर्दिषितव्यम्-तितृत्सितव्यम्, तरीतृदितव्यम्;</li> <li> तर्दनीयम्, तर्दनीयम्, तितर्दिषणीयम्-तितृत्सनीयम्, तरीतृदनीयम्;</li> <li> <a href="#foot_krm15">15</a> तृद्यम्, तर्द्यम्, तितर्दिष्यम्-तितृत्स्यम्, तरीतृद्यम्;</li> <li> ईषत्तर्दः-दुस्तर्दः-सुतर्दः;</li> <li> -- -- <a href="#foot_krm16">16</a> तृद्यमानः, तर्द्यमानः, तितर्दिष्यमाणः-तितृत्स्यमानः, तरीतृद्यमानः;</li> <li> तर्दः, तर्दः, तितर्दिषः-तितृत्सः, तरीतृदः;</li> <li> तर्दितुम्, तर्दयितुम्, तितर्दिषितुम् तितृत्सितुम्, तरीतृदितुम्;</li> <li> तृत्तिः, <a href="#foot_krm17">17</a> वितर्दिका, <a href="#foot_krm18">18</a> तर्दना, तितर्दिषा-तितृत्सा, तरीतृदा;</li> <li> तर्दनम्, तर्दनम्, तितर्दिषणम्-तितृत्सनम्, तरीतृदनम्;</li> <li> <a href="#foot_krm19">19</a> तर्दित्वा-तृत्त्वा, तर्दयित्वा, तितर्दिषित्वा-तितृत्सित्वा, तरीतृदित्वा;</li> <li> वितृद्य, वितर्द्य, वितितर्दिष्य-वितितृत्स्य, वितरीतृद्य;</li> <li> <a href="#foot_krm20">20</a> दण्डोपतर्दं दण्डेनोपतर्दं वा गाः कालयति। </li> <li>तर्दम् २, तर्दित्वा २-तृत्त्वा २, तर्दम् २, तर्दयित्वा २, तितर्दिषम् २-तितृत्सम् २, तितर्दिषित्वा २-तितृत्सित्वा २, तरीतृदम् २;</li> <li> तरीतृदित्वा २।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (७६७)</li> <li id="foot_krm02">02 => (७-रुधादिः-१४४६। सक। सेट्। उभ।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[५। ‘सेऽसिचि कृतचृतछृदतृदनृतः’ (७-२-५७) इति सादेरार्धधातुकस्य इड्विकल्पः। इट्पक्षे सर्वत्र एवं रूपं ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm04">04 => [[६। इडभावपक्षे, ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वादङ्गस्य न गुणः। ‘खरि च’ (८-४-५५) इति दकारस्य चर्त्वेन तकारः। एवम् इडभावपक्षे सर्वत्र ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[७। यङन्ते ‘रीगृदुपधस्य च’ (७-४-९०) इति रीगागमः। एवं सर्वत्र ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [पृष्ठम्०६८३+ २३]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[१। शतरि, ‘रुधादिभ्यः--’ (३-१-७८) इति श्नम् विकरणप्रत्ययः। तस्य मित्त्वेन अन्त्यादचः परो भवति। श्नमः शित्त्वेन सार्वधातुकत्वादङ्गस्य गुणो न। ‘श्नसोरल्लोपः’ (६-४-१११) इत्यकारलोपः। एवं तृन्दानः इत्यत्रापि प्रक्रिया ज्ञेया।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[२। ‘सेऽसिचि कृतचृतछृदतृदनृतः’ (७-२-५७) इति स्यप्रत्ययस्येड्विकल्पः। तेन रूपद्वयम्। इडभावपक्षे धातुदकारस्य चर्त्वेन तकारः।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[३। क्विपि चर्त्वविकल्पे रूपद्वयं ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[४। धातोरस्योदित्त्वेन क्त्वायामिड्विकल्पनात्, सादेरार्धधातुकस्येड्विकल्पनाद्वा, निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति इण्णिषेधः। ‘रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः’ (८-२-४२) इति निष्ठानत्वम्। पूर्वस्य नकारस्य ‘ऋवर्णान्नस्य--’ (वा। ८-४-१) इति णत्वम्। उत्तरस्य नकारस्य तु ‘ष्टुना ष्टुः’ (८-४-४१) इति ष्टुत्वेनेति ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[५। ‘इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः’ (३-१-१३५) इति कर्तरि कप्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[आ। ‘पक्षिभिर्वितृदैर्यूनां शाखिभिः कुसुमोत्किरैः।’ भ। का। ६। ७७।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[६। ‘सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये’ (३-२-७८) इति णिनिः।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[B। ‘सञ्छृण्णगात्रमथ शात्रवतर्दिनस्ते चाणूरमुष्टिकमुखा वसनान्यकृन्तन्।’ धा। का। ३। २।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[७। ‘ऋदुपधाच्चाकॢपिचृतेः’ (३-१-११०) इति क्यप्।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [पृष्ठम्०६८४+ २३]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[१। ‘संज्ञायाम्’ (३-३-१०९) इति स्त्रियां भावादौ ण्वुल्। वितर्दिका = वेदिः।]]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[आ। ‘दुरीश्वरद्वारबहिर्वितर्दिकादुरासिकायै रचितोऽयमञ्जलिः।’ वैराग्यपञ्चके ३।]]</li> <li id="foot_krm19">19 => [[२। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति इड्विकल्पः। इट्पक्षे ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति कित्त्वनिषेधात् गुणो भवति। इडभावपक्षे चर्त्वे रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm20">20 => [[३। ‘हिंसार्थानां च समानकर्मकाणाम्’ (३-४-४८) इति णमुल्। ‘तृतीयाप्रभृतीन्य- न्यतरस्याम्’ (२-२-२१) इति समासविकल्पः।]]</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“उ छृदिर् दीप्तिदेवनयोः”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘छृदी सन्दीपने वा णौ छर्दयेच्छर्दतीत्युभे। </li> <li>छृन्ते छृणत्तीति पदे दीप्तिदेवनयोः श्नमि।।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>‘देवनम् = क्रीडाविजिगीषादि। </li> <li>दीप्तिवमनयोः इत्येके।’ इति धातुका- व्यव्याख्याने <a href="#foot_krm04">4</a>। </li> <li><a href="#foot_krm05">5</a> छर्दकः-र्दिका, छर्दकः-र्दिका, <a href="#foot_krm06">6</a> चिच्छर्दिषकः-षिका-चिच्छृत्सकः त्सिका, <a href="#foot_krm07">7</a> चरीच्छृदकः-दिका;</li> <li> छर्दिता-त्री, छर्दयिता-त्री, चिच्छर्दिषिता-चिच्छृत्सिता-त्री, चरीच्छृदिता-त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm08">8</a> छृन्दन्-ती, छर्दयन्-न्ती, चिच्छर्दिषन्-चिच्छृत्सन्-न्ती;</li> <li> -- <a href="#foot_krm09">9</a> छर्दिष्यन्-छर्त्स्यन्-न्ती-ती, छर्दयिष्यन्-न्ती-ती, चिच्छर्दिषिष्यन्-चिच्छृत्सिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> छृन्दानः, छर्दयमानः, चिच्छर्दिषमाणः-चिच्छृत्समानः, चरीच्छृद्यमानः;</li> <li> छर्दिष्यमाणः-छर्त्स्यमानः, छर्दयिष्यमाणः, चिच्छर्दिषिष्यमाणः-चिच्छृत्सिष्यमाणः, चरीच्छृदिष्यमाणः;</li> <li> सुच्छृत्-सुच्छृद्-सुच्छृदौ-सुच्छृदः;</li> <li> -- -- <a href="#foot_krm10">10</a> <a href="#foot_krm11">11</a> छृण्णम् <a href="#foot_krm12">12</a> -छृण्णः-छृण्णवान्, छर्दितः, चिच्छर्दिषितः-चिच्छृत्सितः, चरीच्छृदितः-तवान्;</li> <li> छृदः, छर्दः, चिच्छर्दिषुः-चिच्छृत्सुः, चरीच्छृदः;</li> <li> छर्दितव्यम्, छर्दयितव्यम्, चिच्छर्दिषितव्यम्-चिच्छृत्सितव्यम्, चरीच्छृदितव्यम्;</li> <li> छर्दनीयम्, छर्दनीयम्, चिच्छर्दिषणीयम्-चिच्छृत्सनीयम्, चरीच्छृदनीयम्;</li> <li> <a href="#foot_krm13">13</a> छृद्यम्, छर्द्यम्, चिच्छर्दिष्यम्-चिच्छृत्स्यम्, चरीच्छृद्यम्;</li> <li> ईषच्छर्दः-दुश्छर्दः-सुच्छर्दः;</li> <li> -- -- छृद्यमानः, छर्द्यमानः, चिच्छर्दिष्यमाणः-चिच्छृत्स्यमानः, चरीच्छृद्यमानः;</li> <li> छर्दः, छर्दः, चिच्छर्दिषः-चिच्छृत्सः, चरीच्छृदः;</li> <li> छर्दितुम्, छर्दयितुम्, चिच्छर्दिषितुम्-चिच्छृत्सितुम्, चरीच्छृदितुम्;</li> <li> छृत्तिः, <a href="#foot_krm14">14</a> प्रच्छर्दिका, छर्दना, चिच्छर्दिषा-चिच्छृत्सा, चरीच्छृदा;</li> <li> छर्दनम्, छर्दनम्, चिच्छर्दिषणम्-चिच्छृत्सनम्, चरीच्छृदनम्;</li> <li> <a href="#foot_krm15">15</a> छर्दित्वा-छृत्त्वा, छर्दयित्वा, चिच्छर्दिषित्वा-चिच्छृत्सित्वा, चरीच्छृदित्वा;</li> <li> प्रच्छृद्य, प्रच्छर्द्य, प्रचिच्छर्दिष्य-प्रचिच्छृत्स्य, प्रचरीच्छृद्य;</li> <li> छर्दम् २, छर्दित्वा २ -छृत्त्वा, छर्दम् २, छर्दयित्व २, चिच्छर्दिषम् २-चिच्छृत्सम् २, चिच्छर्दिषित्वा २-चिच्छृत्सित्वा २, <a href="#foot_krm16">16</a> चरीच्छृदम् २;</li> <li> चरीच्छृदित्वा २;</li> <li> <a href="#foot_krm17">17</a> इसिप्रत्यये छर्दिः = वमिः। </li> <li>छर्दयतीति छर्दिः।]] छर्दिः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (५७३)</li> <li id="foot_krm02">02 => (७-रुधादिः-१४४५। अक। सेट्। उभ।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। ११५)</li> <li id="foot_krm04">04 => (३। २।)</li> <li id="foot_krm05">05 => [[१। ‘पुगन्तलघूपधस्य च’ (७-३-८६) इत्युपधाया गुणः। एवं णिजन्तेऽपि ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[२। ‘सेऽसिचि कृतचृतच्छृदतृदनृतः’ (७-२-५७) इति सकारादेरार्धधातुकस्येड्वि- कल्पः। इट्पक्षे, लघूपधगुणो भवति। इडभावपक्षे, ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वाल्लघूपधगुणाभावः। धातुदकारस्य ‘खरि च’ (८-४-५५) इति चर्त्वम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र रूपद्वयस्योपपत्तिर्ज्ञेया।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[३। ‘रीगृदुपधस्य च’ (७-४-९०) इत्यभ्यासस्य रीगागमः। ‘दीर्घात्’ (६-१-७५) इति तुक्। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[४। ‘रुधादिभ्यः--’ (३-१-७८) इति श्नम्। ‘श्नसोरल्लोपः’ (६-४-१११) इत्यकार- लोपः। एवं छृन्दानः इत्यत्रापि प्रक्रिया ज्ञेया।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[५। ‘सेऽसिचि कृतचृतच्छृद--’ (७-२-५७) इति स्यप्रत्ययस्येड्विकल्पः। लघूपधगुणः। एवं शानजन्तेऽपि ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [पृष्ठम्०५४४+ २४]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[१। ‘सेऽसिचि--’ (७-२-५७) इति सादेरार्धधातुकस्येड्विकल्पनेन, ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पनेन वा, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निष्ठाया इण्णिषेधः। निष्ठातकार-धातुदकारयोः ‘रदाभ्याम्--’ (८-२-४२) इति नत्वम्। ‘ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यम्’ (वा। ८-४-१) इति धातु- नकारस्य णत्वम्। ‘ष्टुना ष्टुः’ (८-४-४१) इति निष्ठानकारस्य ष्टुत्वेन णकारः।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[आ। ‘संच्छृण्णगात्रमथ शात्रवतर्दिनस्ते चाणूरमुष्टिकमुखा वस्रनान्यकृन्तन्।’ धा। का। ३। २।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[२। ‘ऋदुपधाच्चाकॢपिचृतेः’ (३-१-११०) इति क्यप्।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[३। ‘रोगाख्यायां ण्वुल् बहुलम्’ (३-३-१०८) इति ण्वुलि, ‘प्रत्ययस्थात्--’ (७-३-४४) इतीत्त्वे रूपम्। प्रच्छर्दिका = वमथुः रोगविशेषः।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[४। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। इट्पक्षे, ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति कित्त्वनिषेधात् गुणः। इडभावपक्षे धातुदकारस्य ‘खरि च’ (८-४-५५) इति चर्त्वेन तकारः।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [पृष्ठम्०५४५+ २८]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[१। औणादिके [द। उ। ९-३०]</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“मा माने”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘मिमीते मायते माने माति तत्रैव शब्लुकि।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>‘मानम् = वर्तनम्’ इति क्षीरस्वामी। </li> <li>‘-- अन्तर्भावः’ इति मा। </li> <li>धा। </li> <li>वृत्तिः। </li> <li>‘आधेयस्याधाराद् अनधिकपरिमाणताऽत्र मानम्।’ इति पुरुषकारः। </li> <li><a href="#foot_krm04">4</a> मायकः-यिका, <a href="#foot_krm05">5</a> मापकः-पिका, <a href="#foot_krm06">6</a> मित्सकः-त्सिका, <a href="#foot_krm07">7</a> मेमीयकः-यिका;</li> <li> माता-त्री, मापयिता-त्री, मित्सिता-त्री, मेमीयिता-त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm08">8</a> <a href="#foot_krm09">9</a> निर्मान्- <a href="#foot_krm10">10</a> न्ती-ती, मापयिष्यन्-न्ती-ती, मित्सिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- -- मापयमानः, मापयिष्यमाणः, -- मेमीयमानः, मेमीयिष्यमाणः;</li> <li> प्रमीः-प्रम्यौ-प्रम्यः;</li> <li> -- -- -- <a href="#foot_krm11">11</a> मितम्-तः-तवान्, मापितः, मित्सितः, मेमीयितः-तवान्;</li> <li> <a href="#foot_krm12">12</a> प्रमः, <a href="#foot_krm13">13</a> मायः, माया-मायावी-मायिकः-मायी, <a href="#foot_krm14">14</a> धान्यमायः, मापः, मित्सुः, <a href="#foot_krm15">15</a> मेम्यः;</li> <li> मातव्यम्, मापयितव्यम्, मित्सितव्यम्, मेमीयितव्यम्;</li> <li> <a href="#foot_krm16">16</a> प्रनिमानीयम्-प्रणिमानीयम्, मापनीयम्, मित्सनीयम्, मेमीयनीयम्;</li> <li> <a href="#foot_krm17">17</a> मेयम्, <a href="#foot_krm18">18</a> पाय्यम्, माप्यम्, मित्स्यम्, मेमीय्यम्;</li> <li> ईषन्मानः-दुर्मानः-सुमानः;</li> <li> -- -- <a href="#foot_krm19">19</a> <a href="#foot_krm20">20</a> मीयमानः, माप्यमानः, मित्स्यमानः, मेमीय्यमानः;</li> <li> मायः, <a href="#foot_krm21">21</a> आमः, मापः, मित्सः, मेमीयः;</li> <li> मातुम्, मापयितुम्, मित्सितुम्, मेमीयितुम्;</li> <li> <a href="#foot_krm22">22</a> प्रमा-उपमा-अनुमा, प्रमितिः, मापना, मित्सा, मेमीया;</li> <li> प्रमाणम्, मापनम्, मित्सनम्, मेमीयनम्;</li> <li> मित्वा, मापयित्वा, मित्सित्वा, मेमीयित्वा;</li> <li> <a href="#foot_krm23">23</a> प्रमाय, प्रमाप्य, प्रमित्स्य, प्रमेमीय्य;</li> <li> मायम् २, मित्वा २, मापम् २, मापयित्वा २, मित्सम् २, मित्सित्वा २, मेमीयम् २;</li> <li> मेमीयित्वा २;</li> <li> <a href="#foot_krm24">24</a> मेरुः, <a href="#foot_krm25">25</a> मात्रा, <a href="#foot_krm26">26</a> मासः। </li> <li><a href="#foot_krm27">27</a></li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१२४०)</li> <li id="foot_krm02">02 => (२-अदादिः-१०६२। सक। अनि। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। ९)</li> <li id="foot_krm04">04 => [[१। ण्वुलि ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं घञ्णमुलादिष्वपि ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[२। ण्यन्ते सर्वत्र ‘अर्त्तिह्रीव्ली--’ (७-३-३६) इति आदन्तलक्षणे पुगागमे रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[३। ‘सनि मीमाघु--’ (७-४-५४) इत्यादिना इस्भावे, ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासलोपे, ‘सः स्यार्धधातुके’ (७-४-४९) इति सकारस्य तकारे, ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वेन गुणाभावे च रूपमेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[४। यङन्ते सर्वत्र, ‘घुमास्था--’ (६-४-६६) इतीकारे, ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इत्यभ्यासे गुणः।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [पृष्ठम्१०१४+ २४]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[१। शतरि, अदादित्वेन शपो लुकि, सवर्णदीर्घे, ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति स्त्रियां नुम्विकल्पे च निर्मान्ती-निर्माती इति रूपद्वयम् इति ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[आ। ‘ख्यान्त्यः कथाः प्राणमुदां पतीनां निर्मान्त्य इष्टानि चट्न् वचत्यः।’ धा। का। २। ५०।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[२। ‘द्यतिस्यतिमास्थाम् इत् ति किति’ (७-४-४०) इति क्तप्रत्यये परतः प्रकृतेः इकारः। गुणनिषेधः। एवं क्त्वाक्तिन्प्रभृतिष्वपीकारो बोध्यः।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[३। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-१-१३६) इति कर्तरि कप्रत्ययः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपः।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[४। ‘श्याऽऽद्व्यध--’ (३-१-१४१) इत्यादिना कर्तरि आदन्तलक्षणो णप्रत्ययः। ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। स्त्रियां टापि माया इति सिद्ध्यति। मायाशब्दात् मत्वर्थीये विनिप्रत्यये मायावी इति, व्रीह्यादित्वात् (५-२-११६) इनिठन्प्रत्यययोश्च मायी-मायिकः इति च रूपाणि सिद्ध्यन्ति।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[५। कर्मण्युपपदे कर्तरि, ‘ह्वावामश्च’ (३-२-२) इत्यण्प्रत्यये युगागमे च रूपमेवम्। ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३-२-३) इति प्राप्तस्य कप्रत्ययस्यापवादः।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[६। यङन्तात् पचाद्यचि (३-१-१३४), ‘यङोऽचि च’ (२-४-७४) इति यङो लुकि ईकारे, उत्तरखण्डे यणि च रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[७। ‘शेषे विभाषा--’ (८-४-१८) इति नेर्णत्वविकल्पः। ‘नेर्गदनदपतपदघुमा --’ (८-४-१७) इत्यत्र नास्य धातोर्ग्रहणम्, अपि तु माङ्मेङोरेव ग्रहणम् इति बहवः।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[८। यति परे, ‘ईद् यति’ (६-४-६५) इति ईकारे गुणे च रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[९। माने = परिमाणेऽभिधेये ‘पाय्यसान्नाय्यनिकाय्यधाय्या मानहविर्निवाससामिधे- नीषु’ (३-१-१२९) इत्यनेन ण्यदायादेशौ आदेः पकारश्च निपात्यन्ते।]]</li> <li id="foot_krm19">19 => [पृष्ठम्१०१५+ २५]</li> <li id="foot_krm20">20 => [[१। यगन्ताच्छानशि ईकारे मीयमानः इति सिद्ध्यति। क्षीरस्वामी तु ‘घुमास्था- --’ (६-४-६६) इति सूत्रे नास्य धातोर्ग्रहणमिति ‘सर्वत्र हि पामाग्रहणं लुग्विकरणस्य णत्ववर्जम्’ इति वचनं किञ्चिदुपादाय मायते इति यकि रूपं साधितवान् भाष्यादिषु नैतादृशं वचनमुपलभ्यते। प्रक्रियाकौमुदीकारं वर्जयित्वा सर्वेऽपि ‘गामादाग्रहणेष्वविशेषः’ (परि। ११६) इति परिभाषामवलम्ब्य ‘घुमास्था--’ (६-४-६६) इत्यादिषु सर्वत्र माग्रहणेष्वस्यापि ग्रहणमिच्छन्ति। स्पष्टमिदं माधवधातुवृत्त्यादिषु।]]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[२। आ = समन्तात् मीयतेऽत्रेति आमः = अपक्वपदार्थः। अधिकरणे ‘घञर्थे कविधानम्--’ (वा। ३-३-५८) इति कप्रत्यये, आकारलोपे रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm22">22 => [[३। स्त्रियां भावादौ, ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इति क्तिन्नपवादोऽङ्प्रत्ययः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपे अदन्तत्वेन टापि प्रमा, उपमा इत्यादिकं सिद्ध्यति। प्रमितिः, उपमितिः, अनुमितिः इत्यादयस्तु बाहुलकात् क्तिनि सिद्ध्यन्तीति ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm23">23 => [[४। समासे क्त्वाप्रत्ययस्य ल्यबादेशे, ‘न ल्यपि’ (६-४-६९) इतीकारनिषेधः।]]</li> <li id="foot_krm24">24 => [[५। ‘मापो रुरी च’ (द। उ। १-१५७) इति रुप्रत्यये ईकारे चान्तादेशे गुणे रूपमेवम्। माति सूर्येन्दुभ्यामिति मेरुः = सुरगिरिः।]]</li> <li id="foot_krm25">25 => [[६। ‘हुयामा--’ (द। उ। ८। ८४) इति त्रन्प्रत्यये रूपमेवम्। मीयतेऽनेनेति मात्रा = अल्पपरिमाणम्।]]</li> <li id="foot_krm26">26 => [[७। मातीत्यर्थे ‘मासश्च’ (द। उ। ९। २७) इति सप्रत्ययो निपात्यते। मासः = त्रिंशद्दिनपरिच्छिन्नः कालविशेषः।]]</li> <li id="foot_krm27">27 => [पृष्ठम्१०१६+ २७]</li></ul>

उ (उ॒ङ् शब्दे - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = अवनम्
अनीयर् = अवनीयः - अवनीया
ण्वुल् = आवकः - आविका
तुमुँन् = ओतुम्
तव्य = ओतव्यः - ओतव्या
तृच् = ओता - ओत्री
क्त्वा = उत्वा
ल्यप् = प्र उत्य
क्तवतुँ = उतवान् - उतवती
क्त = उतः - उता
शानच् = अवमानः - अवमाना

मा (मा॒ङ् माने - दिवादिः - अनिट्)
ल्युट् = मानम्
अनीयर् = मानीयः - मानीया
ण्वुल् = मायकः - मायिका
तुमुँन् = मातुम्
तव्य = मातव्यः - मातव्या
तृच् = माता - मात्री
क्त्वा = मित्वा
ल्यप् = प्रमाय
क्तवतुँ = मितवान् - मितवती
क्त = मितः - मिता
शानच् = मायमानः - मायमाना

मा (मा॒ङ् माने शब्दे च - जुहोत्यादिः - अनिट्)
ल्युट् = मानम्
अनीयर् = मानीयः - मानीया
ण्वुल् = मायकः - मायिका
तुमुँन् = मातुम्
तव्य = मातव्यः - मातव्या
तृच् = माता - मात्री
क्त्वा = मित्वा
ल्यप् = प्रमाय
क्तवतुँ = मितवान् - मितवती
क्त = मितः - मिता
शानच् = मिमानः - मिमाना

मा (मा॒ माने - अदादिः - अनिट्)
ल्युट् = मानम्
अनीयर् = मानीयः - मानीया
ण्वुल् = मायकः - मायिका
तुमुँन् = मातुम्
तव्य = मातव्यः - मातव्या
तृच् = माता - मात्री
क्त्वा = मित्वा
ल्यप् = प्रमाय
क्तवतुँ = मितवान् - मितवती
क्त = मितः - मिता
शतृँ = मान् - मान्ती / माती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

मा  माने
- पात्रे माति, प्रणिमाति  माती मान्ती  घुमास्था (6466) इतीत्वं नास्ति, सर्वत्र हि पामाग्रहणं लुग्विकरणस्य णत्ववर्जम्-मायते  सनि मीमा (7454) इत्यच इस्-मित्सति  हुयामाश्रुवसिभसिभ्यस्त्रन् (तु0 उ0 4168) मात्रा  चन्द्रे मो डित् (उ0 4228) चन्द्रमाः  द्यतिस्यतिमा (7440) इतीत्-मितः  मः सः-मासः मापो रुरी च (द0 उ0 1157) मेरुः  माछाससिसूभ्यो यः (उ0 4108 श्वेत0) माया ऋज्रेन्द्र (उ0 228) इति माला  50

BEGINNER, Sanskrit to English, 1890 Apte edition

INTERMEDIATE, Sanskrit to English, 1872 Edition

उम उम, अस्, m. a city, a town; a wharf,
a landing-place.


INTERMEDIATE, Sanskrit to English, Cologne Edition

उम m. (-मः)
	 1. A city, a town.
	 2. A wharf, a landing place.
	 f. (-मा)
	 1.
A name of the goddess PARVATI or DURGA.
	 2. Light, splendor.
	 3.
Fame, reputation.
	 4. Turmeric.
	 5. Flax, (Linum utilatissimum.)
6. Quiet, tranquillity.
 E. उ particle of calling, and मा prohibition;
i. e. “Practise not austerities,” the exclamation addressed to
DURGA by her mother: in the other, senses it may be derived from
मा to measure, or मा lustre.


उम
m. (-मः)
1 A city, a town.
2 A wharf, a landing place,
f. (-मा)
1 A name of the goddess PĀRVATĪ or DURGĀ.
2 Light, splendor.
3 Fame, reputation.
4 Turmeric.
5 Flax, (Linum utilatissimum.)
6 Quiet, tranquillity.
E. उ particle of calling, and मा prohibition: i. e. “Practise not
austerities,” the exclamation addressed to DURGĀ by her mother: in the other
senses it may be derived from मा to measure, or मा lustre.


उम (uma)

शब्दसागरः

Yates

Wilson

Apte

Apte 1890

Monier Williams Cologne

Monier Williams 1872