| YouTube Channel

उपायः (upAyaH)

 
Apte
English
उपायः [upāyḥ] उपायन [upāyana], उपायन See under उपे.
उपायः [upāyḥ], 1 (a) Means, an expedient, remedy
शक्यो- वाप्तुमुपायतः
Bg.*
 6.36. उपायं चिन्तयेत्प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
Pt.*
 1.46
मयि क्षीणोपाये प्रणिपतनमात्रैकशरणे
Amaru.*
 25
Bhāg.*
 1.48.2
Ms.*
 8.48, 7.177. (b) A plan, contrivance
˚निलया
Mu.*
 1.5. (c) A mode, way, stratagem. उपायेन तु यच्छक्यं न तच्छक्यं पराक्रमैः । H.
A fact, circumstance
U.*
 7.
Beginning, commencement.
Effort, exertion
वश्यात्मना तु यतता शक्यो$वाप्तुमुपायतः (योगः)
Bg.*
 6.36
Ms.*
 9.248
1.2.
A means of success against an enemy
(these are four: सामन् conciliation or negotiation, दानम् bribery
भेदः sowing dissensions
and दण्डः punishment (open attack)
some authorities add three more: माया deceit
उपेक्षा trick, deceit or neglect
इन्द्रजाल conjuring, thus making the total number 7)
चतुर्थोपायसाध्ये तु रिपौ सान्त्वमपक्रिया
Śi.*
 2.54
सामादीना- मुपायानां चतुर्णामपि पण्डिताः
Ms.*
 7.19.
Joining (as in singing).
Approach.
Initiation, thread ceremony (= उपनयन)
अपि वा वेदतुल्यत्वाद् उपायेन प्रवर्तेरन् MS.* 6.2.22 (where शबर explains उपायेन प्रवर्तेरन् as उप- नयनेन सह प्रवर्तेरन् ।).
Comp.
 -आक्षेपः (In
Rhet.
 ) Deprecatory speech making mention of the remedy
Kāv..2.151. -चतुष्टयम् the four expedients against an enemy
see above (5). -चिन्ता devising an expedient or scheme. -ज्ञ
a.
 fertile in expedients. -तुरीयः the 4th expedient, i. e. दण्ड or punishment. -योगः application of means or remedy
एतैरुपाययोगैस्तु शक्यास्ताः परिरक्षितुम्
Ms.*
 9.1. -विकल्पः Alternative strategic means
Kau.
A.
 9.
Apte 1890
English
उपायः, उपायन See under उपे.
उपायः 1 (a) Means, an expedient, remedy
उपायं चिंतयेत्प्राज्ञस्तथापायं च चिंतयेत् Pt. 1. 406
Amaru. 21
Ms. 8. 48, 7. 177. (b) A plan, contrivance
°निलया Mu. 1. 5. (c) A mode, way, stratagem.
2 A fact, circumstance
U. 7.
3 Beginning, commencement.
4 Effort, exertion
Bg. 6. 36
Ms. 9. 248
10. 2.
5 A means of success against an enemy
(these are four:
सामन् conciliation or negotiation, दानं bribery
भदः sowing dissensions
and दंडः punishment, open attack
some authorities add three more:
माया deceit
उपेक्षा trick, deceit or neglect
इंद्रजाल conjuring
thus making the total number {7})
चतुर्थोपायसाध्ये तु रिपौ सांत्त्रमपक्रिया Śi. 2. 54
सामादीनामुपायानां चतुर्णामपि पंडिताः Ms. 7. 109.
6 Joining (as in singing).
7 Approach.
Comp.
चतुष्टयं the four expedients against an enemy
see above (5).
चिंता devising an expedient or scheme.
ज्ञ a. fertile in expedients.
तुरीयः the 4th expedient, i. e. दंड or punishment.
योगः application of means or remedy
Ms. 9. 10.
Apte Hindi
Hindi
उपायः
पुं*
 - उप+इ+घञ्
"साधन, तरकीब, युक्ति"
उपायः
पुं*
 - उप+इ+घञ्
"पद्धति, रीति, कूटचाल"
उपायः
पुं*
 - उप+इ+घञ्
"आरम्भ, उपक्रम"
उपायः
पुं*
 - उप+इ+घञ्
"प्रयत्न, चेष्टा"
उपायः
पुं*
 - उप+इ+घञ्
शत्रु पर विजय पाने का साधन
उपायः
पुं*
 - उप+इ+घञ्
सम्मिलित होना
उपायः
पुं*
 - उप+इ+घञ्
पहुँचना
उपायः
पुं*
 - उप+अय्+ घञ्
"दीक्षा, यज्ञोपवीत संस्कार"
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) समीपम् आगमनम् । उप+अय(गतौ)+घञ् । ‘भावे’ ३.३.१८। १.उपागमः। २.युक्तिः। ‘उपायेन हि यच्छक्यं न तच्छक्यं पराक्रमैः’ हितो०। ३.कार्यसाधनव्यापारः। ‘गुनवत्युपायनिलये स्थितिहेतो साधिके त्रिवर्गस्य’ मुद्रा०१.५। ४.राज्ञसम्पद्वर्धनाय शत्रून् जेतुं चोपयुक्तसाधनम् । ‘सामदानभेददण्डेति चतुरोपायाः।’ माया उपेक्षा इन्द्रजालेत्यपि कश्चन । ५.‘उत्तमर्णस्य धनप्रतिस्वीकारोपायाः। ‘धर्मेण व्यवहारेण छलेनाचरितेन च । प्रयुक्तं साधयेदर्थं पञ्चमेन बलेन च’ मनुः८.४९। ६.उपक्रमः। ७.साधनम् ।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 योजना, उपायः, उपायकल्पना, अनुसन्धानम्, उपक्रमः
noun
किञ्चित् कार्यम् उद्देशं वा सेद्धुं कल्पितः कार्यकलापः यः दृश्यतां न प्राप्तः।
"अस्मिन् वर्षे भारतदेशस्य आर्थिकीं परिस्थितीं चिन्तयित्वा उपाययोजनाः निर्मिताः।"
Synonyms:
 शाठ्यम्, उपायः, अपदेशः, व्यपदेशः, छलः, क्लृप्तिः
noun
कार्यपूर्त्यर्थे येनकेन प्रकारेण कृता कृतिः शठस्य भावो वा।
"तस्य शाठ्यं न ज्ञातं मया। / शठं प्रति शाठ्यम्।"
Synonyms:
 उपायः, युक्तिः
noun
अनिष्टसंस्भवस्य विलम्बस्य वा आशङ्कायाम् स्वार्थसम्पादकः तर्कः येन इष्टकार्यं सिद्ध्यति एव।
"तादृशः उपायः कथ्यताम् येन इदं कार्यं सौलभ्येन सम्पद्यते। /उपायेन यत् शक्यं न तत् शक्यं पराक्रमैः।"
Synonyms:
 साधनम्, उपचारः, साधनसामग्री, सामग्री, साहित्यम्, उपायः, कारणम्, उपकरणम्, करणम्, द्वारम्, कर्मसाधनम्, कार्यसाधकम्
noun
यस्य साहाय्येन कार्यस्य सिद्धिः जायते।
"वाहनं यात्रायाः साधनम् अस्ति।"
Tamil
Tamil
உபாய: : உபாயம், முயற்சி யுக்தி, ஆரம்பம்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: उपायः
Root: उपायः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ Yoga personified
⇒ follower of the yoga system
Shloka(s):
3|3|22|2 ► योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|157|2 ► उपायः कर्म चेष्टा च चिकित्सा च नवक्रियाः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|22|2 ⇢ योगः (योग) (पुं) ⇒ Yoga personified, follower of the yoga system
➠ 3|3|157|2 ⇢ क्रिया (क्रिया) (स्त्री) ⇒ cure, work, rite, study, doing, means, labour, action, worship, activity, business, ceremony, sacrifice, operation, expedient, atonement, performing, occupation, performance, undertaking, composition, act [action], disquisition, last ceremony, literary work, bodily action, noun of action, occupation with, sacrificial act, religious action, applying a remedy, exercise of the limbs, judicial investigation, religious rite or ceremony, medical treatment or practice, verb [active or intransitive verbs - Ling.]
Related word(s):
जातिः ➡ मानसिकभावः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उपायः,
पुं,
 (उपाय्यतेऽनेन । उप + अय + घञ् ।)राजादीनां शत्रुवशीकरणहेतुचतुष्टयम् । यथा ।साम १ दानम् २ भेदः ३ दण्डः । इत्यमरः ॥
उप-गतिः । इति मेदिनी ॥
स्वार्थसम्पादकः । साध-नम् । यथा, --“उपायतः समारम्भाः सर्व्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः ।उपायं पश्य येन त्वं धारयेथाः प्रजा नृप” ॥
इति वह्निपुराणे पृथूपाख्याननामाध्यायः ॥
(“उपायेन हि यच्छक्यं न तच्छक्यं पराक्रमैः” ।इति हितोपदेशे । तथा, माघः २ । ५४ ।“चतुर्थोपायसाध्ये तु रिपौ सान्त्वमपक्रिया” ।“सर्व्वोपायैस्तथा कुर्य्यात् नीतिज्ञः पृथिवीपतिः” ।इति मनुः ७ । १७७ । चेष्टा । यन्त्नः ।“यैर्यैरुपायैरर्थं स्वं प्राप्नुयादुत्तमर्णिकः” ।इति मनुः ८ । ४८ ।“अध्ययनमध्यापनं तद्विद्यासम्भाषेत्युपायाः” ।“उपायः पुनः कारणादीनां सौष्ठवमभिधानं चसम्यक् कार्य्याकार्य्यफलानुबन्धवर्ज्ज्यानां कार्य्या-णामभिनिर्वर्त्तकः इत्यतोऽभ्युपायः कृतेनोपायार्थो-ऽस्ति न च विद्यते तदात्वे कृताच्चोत्तरकालं फलंफलञ्चानुबन्ध इति जातं दशविधम्” ।इति चरके विमानस्थाने ८ अध्यायः ॥
)