| YouTube Channel

उपाय (upAya)

 
शब्दसागरः
English
उपाय
m.
(-यः)
1. A means, an expedient, a way.
2. A means of success
against an enemy
four are usually enumerated, as, sowing
dissension, chastisement, conciliation and gifts.
3. Approaching,
approach.
E.
उप and आङ् before इण् to go, affix घञ्.
Capeller Eng
English
उपाय
m.
approach, way to or of, means, expedient,
stratagem
उपा°येन & उपा°यतस् in a clever way, by stratagem.
Yates
English
उपा_य (यः) 1.
m.
Means
a means
of success against an enemy.
Spoken Sanskrit
English
उपाय - upAya -
m.
- remedy
उपाय - upAya -
m.
- trick
उपाय - upAya -
m.
- means or expedient
उपाय - upAya -
m.
- means of success against an enemy
उपाय - upAya -
m.
- artifice
उपाय - upAya -
m.
- that by which one reaches one's aim
उपाय - upAya -
m.
- stratagem
उपाय - upAya -
m.
- means
उपाय - upAya -
m.
- coming near
उपाय - upAya -
m.
- scheme
उपाय - upAya -
m.
- way
उपाय - upAya -
m.
- craft
उपाय - upAya -
m.
- approach
उपाय - upAya -
m.
- device
उपाय - upAya -
m.
- stratagem
उपाय - upAya -
m.
- joining in or accompanying
उपाय - upAya -
m.
- advantage
उपाय - upAya -
m.
- effort
उपाय - upAya -
m.
- arrival
उपाय - upAya -
m.
- expedient
अभिगमन - उपाय - abhigamana - upAya -
n.
- access [ =abh.- saadhana ]
प्रति-तेजोन्वेष उपाय - prati-tejonveSa upAya - counter- radar measures
प्रति-तेजोन्वेष - उपाय - prati-tejonveSa - upAya -
m.
- counter-radar measures (CRM)
उपाय - upAya -
m.
- remedy
प्रतिक्रिया - pratikriyA -
f.
- remedy
उपक्रिया - upakriyA -
f.
- remedy
भिषज्या - bhiSajyA -
f.
- remedy
प्रतीकार - pratIkAra -
m.
- remedy
परिक्रम - parikrama -
m.
- remedy
प्रतियोग - pratiyoga -
m.
- remedy
उपक्रम - upakrama -
m.
- remedy
भिषज् - bhiSaj -
m.
- remedy
योग - yoga -
m.
- remedy
उपायान्तर - upAyAntara -
n.
- remedy
प्रतिसमाधान - pratisamAdhAna -
n.
- remedy
प्रतिसन्धान - pratisandhAna -
n.
- remedy
भेषज - bheSaja -
n.
- remedy
प्रतिसमादधाति { प्रतिसमा- धा } - pratisamAdadhAti { pratisamA- dhA } - verb 3 - remedy [ a defect ]
प्रतिकरोति { कृ } - pratikaroti { kR } - verb 8 - remedy
रुक्प्रतिक्रिया - rukpratikriyA -
f.
- remedying
परिच्छेद - pariccheda -
m.
- remedying
भैषज्य - bhaiSajya -
n.
- any remedy
सुभेषज - subheSaja -
adj.
- good remedy
Wilson
English
उपाय
m.
(-यः)
1 A means, an expedient, a way.
2 A means of success against an enemy
four are usually enumerated as, sowing
dissension, chastisement, conciliation and gifts.
3 Approaching, approach.
E.
उप and आङ् before इण to go, affix घञ्.
Apte
English
उपायः [upāyḥ] उपायन [upāyana], उपायन See under उपे.
उपायः [upāyḥ], 1 (a) Means, an expedient, remedy
शक्यो- वाप्तुमुपायतः
Bg.*
6.36. उपायं चिन्तयेत्प्राज्ञस्तथापायं चिन्तयेत्
Pt.*
1.46
मयि क्षीणोपाये प्रणिपतनमात्रैकशरणे
Amaru.*
25
Bhāg.*
1.48.2
Ms.*
8.48, 7.177. (b) A plan, contrivance
˚निलया
Mu.*
1.5. (c) A mode, way, stratagem. उपायेन तु यच्छक्यं तच्छक्यं पराक्रमैः H.
A fact, circumstance
U.*
7.
Beginning, commencement.
Effort, exertion
वश्यात्मना तु यतता शक्यो$वाप्तुमुपायतः (योगः)
Bg.*
6.36
Ms.*
9.248
1.2.
A means of success against an enemy
(these are four: सामन् conciliation or negotiation, दानम् bribery
भेदः sowing dissensions
and दण्डः punishment (open attack)
some authorities add three more: माया deceit
उपेक्षा trick, deceit or neglect
इन्द्रजाल conjuring, thus making the total number 7)
चतुर्थोपायसाध्ये तु रिपौ सान्त्वमपक्रिया
Śi.*
2.54
सामादीना- मुपायानां चतुर्णामपि पण्डिताः
Ms.*
7.19.
Joining (as in singing).
Approach.
Initiation, thread ceremony (= उपनयन)
अपि वा वेदतुल्यत्वाद् उपायेन प्रवर्तेरन् MS.* 6.2.22 (where शबर explains उपायेन प्रवर्तेरन् as उप- नयनेन सह प्रवर्तेरन् ।).
Comp.
-आक्षेपः (In
Rhet.
) Deprecatory speech making mention of the remedy
Kāv..2.151. -चतुष्टयम् the four expedients against an enemy
see above (5). -चिन्ता devising an expedient or scheme. -ज्ञ
a.
fertile in expedients. -तुरीयः the 4th expedient, i. e. दण्ड or punishment. -योगः application of means or remedy
एतैरुपाययोगैस्तु शक्यास्ताः परिरक्षितुम्
Ms.*
9.1. -विकल्पः Alternative strategic means
Kau.
A.
9.
Apte 1890
English
उपायः, उपायन See under उपे.
उपायः 1 (a) Means, an expedient, remedy
उपायं चिंतयेत्प्राज्ञस्तथापायं चिंतयेत् Pt. 1. 406
Amaru. 21
Ms. 8. 48, 7. 177. (b) A plan, contrivance
°निलया Mu. 1. 5. (c) A mode, way, stratagem.
2 A fact, circumstance
U. 7.
3 Beginning, commencement.
4 Effort, exertion
Bg. 6. 36
Ms. 9. 248
10. 2.
5 A means of success against an enemy
(these are four:
सामन् conciliation or negotiation, दानं bribery
भदः sowing dissensions
and दंडः punishment, open attack
some authorities add three more:
माया deceit
उपेक्षा trick, deceit or neglect
इंद्रजाल conjuring
thus making the total number {7})
चतुर्थोपायसाध्ये तु रिपौ सांत्त्रमपक्रिया Śi. 2. 54
सामादीनामुपायानां चतुर्णामपि पंडिताः Ms. 7. 109.
6 Joining (as in singing).
7 Approach.
Comp.
चतुष्टयं the four expedients against an enemy
see above (5).
चिंता devising an expedient or scheme.
ज्ञ a. fertile in expedients.
तुरीयः the 4th expedient, i. e. दंड or punishment.
योगः application of means or remedy
Ms. 9. 10.
Monier Williams Cologne
English
उपाय a
&c.
See
p.
215, col. 2.
उपाय b
m.
coming near, approach, arrival,
Bhartṛ.
that by which one reaches one's aim, a means or expedient (of any kind), way, stratagem, craft, artifice,
MBh.
Mn.
Yājñ.
Pañcat.
&c.
(esp. ) a means of success against an enemy (four are usually enumerated, sowing dissension, negotiation, bribery, and open assault)
joining in or accompanying (in singing),
ŚāṅkhŚr.
Monier Williams 1872
English
उपाय उपाय। See under 1. उपे 3rd col.
उपाय, अस्, m. approaching, approach
that by
which one reaches an aim, a means, an expedient, a
way, stratagem
a means of success against an enemy
(four of which are usually enumerated, sowing dissen-
sion, negotiation, bribery, and open attack)
joining
(in singing &c.).
—उपाय-चतुष्टय, अम्, n. the
four expedients against an enemy
see above.
—उपा-
य-चिन्ता, f. devising an expedient, thinking of a re-
source.
—उपाय-ज्ञ, अस्, आ, अम्, fertile in expedients,
contriving, provident.
—उपाय-तस्, ind. by some
means or expedient.
—उपाय-तुरीय, अस्, m. a fourth
means, punishment.
—उपाय-त्व, अम्, n. state of
being provided with means.
—उपाय-योग, अस्, m.
application of means or combination of expedients.
—उपायान्तर (°य-अन्°), अम्, n. a remedy.
Macdonell
English
उपाय upa‿aya,
m.
approach
means
expedient, 🞄stratagem, device, craft: in. or -tas, 🞄cleverly, craftily
-cintā,
f.
devising an expedient
🞄-jña,
a.
fertile in resources
-saṃdarśana-ja,
a.
arising from the manifestation 🞄of successful means.
Benfey
English
उपाय उपाय, i. e. उप-इ + अ,
m.
1.
Approach, Bhartṛ. 3, 10.
2. Means of
success, Man. 7, 177.
3. An expedient
in general, Man. 9, 110.
4. Craft,
Böhtl. Ind. Spr. 498.
Hindi
Hindi
मतलब है (पु)
Apte Hindi
Hindi
उपायः
पुं*
- उप+इ+घञ्
"साधन, तरकीब, युक्ति"
उपायः
पुं*
- उप+इ+घञ्
"पद्धति, रीति, कूटचाल"
उपायः
पुं*
- उप+इ+घञ्
"आरम्भ, उपक्रम"
उपायः
पुं*
- उप+इ+घञ्
"प्रयत्न, चेष्टा"
उपायः
पुं*
- उप+इ+घञ्
शत्रु पर विजय पाने का साधन
उपायः
पुं*
- उप+इ+घञ्
सम्मिलित होना
उपायः
पुं*
- उप+इ+घञ्
पहुँचना
उपायः
पुं*
- उप+अय्+ घञ्
"दीक्षा, यज्ञोपवीत संस्कार"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
उपाय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಬರುವುದು
निष्पत्तिः - > उप + अय (गतौ) - भावे "घञ्" (३-३-१८)
उपाय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉಪಾಯ /ಯುಕ್ತಿ
प्रयोगाः - > "उपायेन हि यच्छक्यं तच्छक्यं पराक्रमैः"
उल्लेखाः - > हितो०
उपाय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾರ್ಯದ ಯೋಜನೆ /ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಯ ವ್ಯಾಪಾರ
प्रयोगाः - > "गुणवत्युपायनिलये स्थितिहेतो साधिके त्रिवर्गस्य"
उल्लेखाः - > मुद्रा० १-५
उपाय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಜನು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮತ್ತು ಶತ್ರುವನ್ನು ಜಯಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಸಾಧನ
प्रयोगाः - > "उपायमास्थितस्यापि नश्यन्त्यर्थाः प्रमाद्यतः हन्ति नोपशयस्थोऽपि शयालुर्मृगयुर्मृगान्"
उल्लेखाः - > माघ० २-८०
उपाय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉತ್ತಮರ್ಣನು ತನ್ನ ಹಣವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಪಡೆಯಲು ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ
प्रयोगाः - > "यैर्यैरुपायैरर्थं स्वं प्राप्नुयादुत्तमर्णिकः तैस्तैरुपायैः सङ्गृह्य दापयेदधमर्णिकम् ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ८-४९
उपाय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಯತ್ನ
प्रयोगाः - > "असंयतात्मना योगो दुष्प्राप्य इति मे मतिः वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥"
उल्लेखाः - > गीता० ६-३६
उपाय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉಪಕ್ರಮ /ಪ್ರಾರಂಭ
उपाय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಾಧನ /ಸಲಕರಣೆ
L R Vaidya
English
upAya {% m. %} 1. Approach
2. a means, an expedient, a remedy, Am.S.23, M.viii.48
3. beginning, commencement
4. effort, exertion, Bg.vi.36
5. a way, a mode, M.ix.248, x.2
6. any of the four means of success against an enemy (in civil polity) चतुर्थोपायसाध्ये तु रिपौ सांत्वमपक्रिया Sis.ii.54, सामादीनामुपायानां चतुर्णामपि पंडिताः M.viii.109.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
४, अपस्, अब्धि, अम्बु, अम्बुधि, अम्बुनिधि, अम्भोधि, अम्भोनिधि, अय, अर्णव, आप, आम्नाय, आय, आश्रम, उदधि, उदन्वान्, उपाय, कषाय, कृत, केन्द्र, कोष्ठ, गति, जल, जलधि, जलनिधि, तुरीय, तुर्य, तोय, दिक्, दिश्, दिशा, ध्यान, नदी, निगम, निम्नगेश, नीरधि, नीरनिधि, पयोधि, पयोनिधि, पाथ, पाथोधि, पितामहास्य, प्रणिम्नगेश, बन्ध, बन्धु, ब्रह्मोद्भव, महोर्मि, महोर्मिक, माल, युग, लवणोद, लोकपाल, वर्ण, वारिधि, वारिनिधि, वार्धि, विषधि, विषनिधि, वेद, श्रुति, सञ्ज्ञा, समुद्र, सलिलाकर, सागर, सुख
Bopp
Latin
उपाय m. (उप + अय a r. s. अ) remedium
dolus. N.
4. 19. 19. 4. 24. 29. SU. 2. 21.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
upāya, m. (= Skt.), means: three, Dharmas 〔111〕, sarvasattvāvabodhakaḥ, sattvārthābhāvakaḥ, kṣiprasukhābhisaṃbodhiḥ
six, of a Bodhisattva, for sattvārthasyābhiniṣpattaye, Bbh 〔264.7—9〕
ānulomiko vibandhasthāyī visabhāgāśayaḥ avaṣṭambhajaḥ kṛtapratikṛtikaḥ viśuddhaś ca ṣaṣṭha upāyaḥ. (They are explained in great detail.)
Indian Epigraphical Glossary
English
upāya (EI 6, 25), four in number
‘four’. Cf. catur-upāya
(SII 1).
(SITI), probably, minor taxes.
Lanman
English
upāya, m. approach
that by which one
reaches an aim
means
expedient, 39^2
stratagem
advantage, 39^6. [√i + upa,
1148. 1a: for mg, cf. Eng. to-ward, as an
adj.]
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
सामदानभेददण्डा उपायाः साम सान्त्वनम्
-wordlist-
सामन् (क्ली), दान (क्ली), भेद (पुं), दण्ड (पुं), उपाय (पुं), सामन् (क्ली), सान्त्वन (क्ली)
पुराणम्
English
उपाय स् / UPĀYA (S). See under Caturupāya.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उपायः,
पुं,
(उपाय्यतेऽनेन उप + अय + घञ् ।)राजादीनां शत्रुवशीकरणहेतुचतुष्टयम् यथा ।साम दानम् भेदः दण्डः इत्यमरः
उप-गतिः इति मेदिनी
स्वार्थसम्पादकः साध-नम् यथा, --“उपायतः समारम्भाः सर्व्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः ।उपायं पश्य येन त्वं धारयेथाः प्रजा नृप”
इति वह्निपुराणे पृथूपाख्याननामाध्यायः
(“उपायेन हि यच्छक्यं तच्छक्यं पराक्रमैः” ।इति हितोपदेशे तथा, माघः ५४ ।“चतुर्थोपायसाध्ये तु रिपौ सान्त्वमपक्रिया” ।“सर्व्वोपायैस्तथा कुर्य्यात् नीतिज्ञः पृथिवीपतिः” ।इति मनुः १७७ चेष्टा यन्त्नः ।“यैर्यैरुपायैरर्थं स्वं प्राप्नुयादुत्तमर्णिकः” ।इति मनुः ४८ ।“अध्ययनमध्यापनं तद्विद्यासम्भाषेत्युपायाः” ।“उपायः पुनः कारणादीनां सौष्ठवमभिधानं चसम्यक् कार्य्याकार्य्यफलानुबन्धवर्ज्ज्यानां कार्य्या-णामभिनिर्वर्त्तकः इत्यतोऽभ्युपायः कृतेनोपायार्थो-ऽस्ति विद्यते तदात्वे कृताच्चोत्तरकालं फलंफलञ्चानुबन्ध इति जातं दशविधम्” ।इति चरके विमानस्थाने अध्यायः
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
उपाय
पु०
उप + अय--भावे घञ् उपगमे उपाय्यतेऽ-र्थोऽनेन करणे घञ् साधने, द्विविधःलौकिकोऽलौकिकश्च तत्र घटादिकं प्रति दण्डादिर्लौकिकउपायः स्वर्गं प्रति यागादिरलौकिक उपायः “उपायेनच यच्छक्यं तच्छक्यं पराक्रमे” हितो० “पुंसो-नेष्टाभ्युपायत्वात्” कुसु० राज्ञां रिपुनिराकरणहेतुषुसामादिषु “चतुर्थोपायसाध्ये तु रिपौ सान्त्व-मपक्रिया” “उपायमास्थितस्यापि नश्यन्त्यर्थाःप्रमाद्यतः” माघः “सर्व्वोपायैस्तथा कुर्य्यान्नीतिज्ञःपृथिवीपतिः” मनुः राज्ञां विजयोपायाश्च सामादयश्च-त्वारः “साम भेदश्च दण्डश्च दानञ्चैव चतुष्टयम् उ-पायाः कथि ताराज्ञां स्वार्थसम्पत्तयेध्रुवम्” इत्युक्तेः एतेषांलक्षणानि तत्तच्छब्दे वक्ष्यन्ते क्वचित् सप्तोपायाः पठ्य-न्ते “साम दानञ्च भेदश्च दण्डश्चेति चतुष्टयम् मायो-पेक्षेन्द्रजालञ्च सप्तोपायाः प्रकीर्त्तिताः” शृङ्गारोपायौ चद्वौ “शृङ्गारे तु पुराविद्भिरुपायौ द्वौ प्रकीर्त्तितौ उपायौद्वौ प्रयोक्तव्यौ कान्तासु सुविचक्षणैः सामद्राने इति प्राहुःशृङ्गाररसकोविदाः भेदे प्रयुज्ममाने हि रसाभासस्तुजायते निग्रहे रसभङ्गः स्यात्तस्मात्तौ दूषितौ बुधैः”इत्यालङ्कारिकोक्तेः प्रयुक्तधनप्राप्तिसाधगे उत्तमर्ण-व्यापारभेदे “यैर्यैरुपायैरर्थं स्वं प्राप्नुयादुत्तमर्ण्णिकः ।तैस्तैरुपायैः संगृह्य दाप्रयेदधमर्ण्णिकम्” मनुः ते चो-पायाः मनुना दर्शिता यथा “धर्म्मेण व्यवहारेण, छलेनाचरितेन प्रयुक्तं साधयेदर्थं पञ्चमेन वलेन च” ।तत्र धर्म्म उक्तो वृहस्पतिना “सुहृत्सम्बन्धिसन्दिष्टैःसाम्ना चानुगमेन प्रायेण वा ऋणी दाप्योधर्मएषउदाहृतः” छलादीनि त्रीण्युक्तानि तेनैव “छद्मनायाचितञ्चार्थमानीय ऋणिकाद्धनी अन्याहृतानि वाऽऽहृत्यदाप्यते यत्र सोपधिः दारपुत्रपशून् हृत्वा कृत्वा द्वारो-पवेशनम् यत्रार्थी दाप्यतेऽह्यर्थं तदाचरितमुच्यते बद्ध्वास्वगृहमानीय ताडनाट्यैरुपक्रमैः ऋणिकोदाप्यते यत्रबलात्त्कारः कीर्त्तितः” व्यवहारस्तु मनुना स्वयंदर्शितः “अर्थेऽपवदमानं तु कारणेन विभावितम् ।दापयेद्धनिकस्यार्थं दण्डलेशञ्च शक्तितः” तेन राजा-वेदनरूपोव्यवहारः” कुल्लू० (नालिश) मेधातिथिस्तुनिःस्वो व्यवहारेण दापयितव्यः अन्यत् कर्मोपकरणं धनंदत्त्वा, कृषिवाणिज्यादि तेन कारयित्वा तत्रोत्पन्न धनतस्माद्गृह्णीयादित्याह” उपक्रमे
Capeller
German
उपाय
m.
Herbeikunft
Mittel, List.
°येन
u.
°यतस् auf kluge Weise, mit List.
Burnouf
French
उपाय उपाय
m.
(इ) action d'aborder qqn. ou qqc.
moyen
de s'en rendre maître
ressource, expédient
ruse.
उपायतस् adv. (sfx. तस्) par expédient, par ruse,
adroitement.
उपायन
n.
don, cadeau [fait pour faciliter l'accès auprès
de qqn. ].
Stchoupak
French
उपाय-
m.
arrivée
moyen, voie, stratagème, procédé (t. techn. )
: -तस् par un expédient.
°चतुष्टय- nt. les quatre méthodes (contre l'ennemi).
°तुरीय- nt. la quatrième méthode, la violence.
उपायोपेय- nt. moyens et but.