| YouTube Channel

उपाध्यायानी (upAdhyAyAnI)

 
Apte
English
उपाध्यायानी [upādhyāyānī], The wife of a preceptor. Vārt. मातुलो- पाध्याययोरानुग्वा । on
P.
 IV.* 1.49
Apte 1890
English
उपाध्यायानी The wife of a preceptor.
Monier Williams Cologne
English
उपाध्यायानी
f.
 the wife of a teacher,
Kāty.
 on
Pāṇ.
 iv, 1, 49.
Monier Williams 1872
English
उपाध्यायानी, f. the wife of a teacher.
Benfey
English
उपाध्यायानी उपाध्यायानी, i. e.
उपाध्याय + ई,
f.
 The wife of a teacher,
MBh. 1, 750.
Apte Hindi
Hindi
उपाध्यायानी
स्त्री*
 - "उपाध्याय+ङीष्, आनुक्"
गुरुपत्नी
Shabdartha Kaustubha
Kannada
उपाध्यायानी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗುರು /ಜೀವನಕ್ಕಾಗಿ ವೇದ ವೇದಾಂಗಗಳನ್ನು ಕಲಿಸುವವಳು
निष्पत्तिः - > पुंयोगे वा आनुक् "ङीष्" च (वा० ४-१-४९)
व्युत्पत्तिः - > उपाध्यायस्य स्त्री
L R Vaidya
English
upADyAyAnI {% f. %} The wife of a preceptor.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
उपाध्यायान्युपाध्यायी क्षत्रिय्यर्यी च शूद्र्यपि ॥ ५२३ ॥
-wordlist-
उपाध्यायानी (स्त्री), उपाध्यायी (स्त्री), क्षत्रियी (स्त्री), अर्यी (स्त्री), शूद्री (स्त्री)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उपाध्यायानी,
स्त्री,
 (उपाध्यायस्य पत्नी ॥
“मातुलोपा-ध्याययोरानुक् वा” इत्यानुक् ।) उपाध्यायपत्नी ।इत्यमरः ॥
(यथा महाभारते १ । ३ । ९६ । “स एव-मुक्त उपाध्यायेनोपाध्यायानीमपृच्छत्” ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“इङ् अध्ययने”@} 2 नित्यमधिपूर्वः।
‘अयत्येतीयते गत्यां, अधीतेऽध्येति चेङिकोः।’ इति 3 देवः।
‘धात्वर्थं बाधते कश्चित् कश्चित्तमनुवर्तते।
विशिनष्टि तमेवार्थमुपसर्गगतिस्त्रिधा।।’ इति क्षीरतरङ्गिण्यामुद्धृतः श्लोकः।
अध्यायकः-यिका, 4 अध्यापकः-पिका, 5 अधिजिगमिषकः-षिका
अध्येता-त्री, अध्यापयिता-त्री, अधिजिगमिषिता-त्री
6 अधीयन् पारायणम्, 7 अध्यापयन्- 8 न्ती, अध्यापयिष्यन्-न्ती-ती
9 अधीयती, 10 अध्यापयन्- 11 न्ती, अध्यापयिष्यन्-न्ती-ती
12 अधीयानः, 13 -- अधिजिगांसमानः 14
अध्येष्यमाणः, -- 15 अधिजिगांसिष्यमाणः
16 अधीतः 17 -तम्, अध्यापितः, अधिजिगमिषितः-तवान्
अध्ययः, 18 मन्त्राध्यायः, अध्यापः, अधिजिगमिषुः, 19 अधिजिगापयिषुः
अध्यापिपयिषुः
अध्येतव्यम्, अद्यापयितव्यम्, अधिजिगमिषितव्यम्
अध्ययनीयम्, अध्यापनीयम्, अधिजिगमिषणीयम्
अध्येयम्, अध्याप्यम्, अधिजिगमिष्यम्
ईषदध्ययः, दुरध्ययः, स्वध्ययः
-- 20 अधीयमानः, अध्याप्यमानः, अधिजिगांस्यमानः
21 अध्यायः, 22 अध्यायः, 23 उपाध्यायः, उपाध्याया, 24 उपाध्यायी, 25 उपाध्यायानी, अध्यापः, अधिजिगमिषः
अध्येतुम्, अध्यापयितुम्, अधिजिगमिषितुम्
अधीतिः, अध्यापना, अधिजिगमिषा, अधिजिगापयिषा, अध्यापिपयिषा
अध्ययनम्, अध्यापनम्, अधिजिगमिषणम्
अधीत्य, अध्याप्य, अधिजिगमिष्य
अध्यायम् २, अध्यापम् २, अधिजिगमिषम् २
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६६)
02
=>
 (२-अदादिः-१०४६। सक-अनिट्-आत्म।)
03
=>
 (श्लो १४)
04
=>
 [[१। ‘क्रीङ्जीनां णौ’ (६-१-४८) इति आत्वे ‘अर्तिही--’ (७-३-३६) इति पुक्।]]
05
=>
 [[२। ‘इङश्च’ (२-४-४८) इति सनि गमिः। ‘गमेरिट् परस्मैपदेषु’ (७-२-५८) इति इट्। ‘परस्मैपदेषु’ इत्यस्य ‘तङानयोरभावे’ इत्यर्थः।]]
06
=>
 [[३। ‘इङ्धार्योः शत्रकृच्छ्रिणि’ (३-२-१३०) इति शता।]]
07
=>
 [[आ। ‘वाचंयमान् स्थण्डिलशायिनश्च युयु- क्षमाणान् अनिशं मुमुक्षून्। अध्या- पयन्तं विनयात् प्रणेमुः पद्गाः भरद्वाजमुनिं सशिष्यम्।।’ भ। का। ३-४१।]]
08
=>
 [[५। ‘बुधयुधनशजनेङ्--’ (१-३-८६) इति ण्यन्तात् परस्मैपदमेव।]]
09
=>
 [[४। ‘उगितश्च’ (६-३-४५) इति स्त्रियां ङीप्। अधीयन् पारायणं अकृ- च्छ्रेणाधीयान इत्यर्थः।]]
10
=>
 [[आ। ‘वाचंयमान् स्थण्डिलशायिनश्च युयु- क्षमाणान् अनिशं मुमुक्षून्। अध्या- पयन्तं विनयात् प्रणेमुः पद्गाः भरद्वाजमुनिं सशिष्यम्।।’ भ। का। ३-४१।]]
11
=>
 [[५। ‘बुधयुधनशजनेङ्--’ (१-३-८६) इति ण्यन्तात् परस्मैपदमेव।]]
12
=>
 [[६। इयड् पूर्वम्। पश्चात् दीर्घः।]]
13
=>
 [[B। ‘ऋग्यजुषमधीयानान् सामन्यांश्च समर्चयन्। बुभुजे देवसात्कृत्वा शूल्यमुख्यं च होमवान्।।’ भ। का। ४-९।]]
14
=>
 [[७। ‘इङश्च’ (२-४-४८) इति गमादेशः। ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) दीर्घः।]]
15
=>
 [[८। ‘आर्धधातुकस्येट्--’ (७-२-३५) इतीट्।]]
16
=>
 [पृष्ठम्००६७+ ४२]
17
=>
 [[आ। ‘इत्यः स्वधीतोपनिषद्भिरेषामधी- त्यरूपः स वियन् क्रमेण। इयञ्जनं राजपथं समायात् वाताकुलोद्भातव- ताकमीशः।।’ धा। का। २-४८।]]
18
=>
 [[१। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्।]]
19
=>
 [[२। ‘णौ च संश्चङोः।’ (२-४-५१) इति गादेशः वा, पक्षे आत्वे पुकि अध्या- पिपयिषुः इति रूपम्।]]
20
=>
 [[३। कर्मणि युक्।]]
21
=>
 [[४। ‘अध्यायन्याय--’ (३-३-१२२) इति संज्ञायां अधिकरणे घञ्। घाप- वादः।]]
22
=>
 [[५। ‘इङश्च’ (३-३-२१) इति भावादौ घञ् असंज्ञायाम्। अध्ययन- मध्यायः।]]
23
=>
 [[B। ‘ततः कपिसमाहारं एकनिश्चायमा- गतम्। उपाध्याय इवायामं सुग्रीवोऽध्यापिपद् दिशाम्।।’ भ। का। ७-३४।]]
24
=>
 [[६। ‘अपादाने स्त्रियामुपसंख्यानं तदन्ताच्च वा ङीष्’ (वा। ३-३-२१) इति ङीष् वा।]]
25
=>
 [[C। ‘मातुलोपाध्याययोरानुग् वा’ (वा। ४-१-४९।) इति स्त्रियामानुग् वा।]]