| YouTube Channel

उपाध्यायः (upAdhyAyaH)

 
Apte
English
उपाध्यायः [upādhyāyḥ], [उपेत्याधीयते अस्मात्, उप-अधि-इ-घञ्]
A teacher or preceptor in general.
Particularly, a spiritual teacher, religious preceptor
य उदात्ते कर्तव्ये$ नुदात्तं करोति खण्डिकोपाध्यायस्तमै चपेटां ददाति Mbh.I.1.1. (by
Y.*
 1.35 a sub-teacher who instructs for wages only in a part of the Veda and is inferior to an आचार्य
एकदेशमुपाध्यायः)
cf.
Ms.*
 2.141
एकदेशं तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः । यो$ध्यापयति वृत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते ॥ see अध्यापक, and under आचार्य also. -या A female preceptor.
यी A female preceptor. उपेत्य अधीयते तस्या उपाध्यायी, उपाध्याया and Vārt. या तु स्वयमेवाध्यापिका तत्र वा ङीष् वाच्यः on
P.
 IV.* 1.49 Sk.
The wife of a preceptor.Comp. -सर्वस्वम्
N.
 of a grammar frequently referred to by the commentary on the Uṇādi Sūtras.
Apte 1890
English
उपाध्यायः [उपेत्याधीयते अस्मात्, उप-अधि-इ-घञ्] 1 A teacher or preceptor in general.
2 Particularly, a spiritual teacher, religious preceptor
(by Y. 1. 35, a sub-teacher who instructs for wages only in a part of the Veda and is inferior to an आचार्य
एकदेशमुपाध्यायः)
cf. Ms. 2. 141
एकदेशं तु वेदरय वेदांगान्यपि वा पुनः । योऽध्यापयति वृत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते ॥ see अध्यापक and under आचार्य also.
या A female preceptor.
यी 1 A female preceptor.
2 The wife of a preceptor.
Apte Hindi
Hindi
उपाध्यायः
पुं*
 - उपेत्याधीयते अस्मात् - उप+अधि+इ+घञ्
"अध्यापक, गुरु"
उपाध्यायः
पुं*
 - उपेत्याधीयते अस्मात् - उप+अधि+इ+घञ्
"विशेषतः अध्यात्मगुरु, धर्मशिक्षक"
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) उपेत्य अधीयते । उप+अधि+इङ्(अध्ययने)+घञ् । ‘इङश्च’ ३.३.२१। गुरुः। जीवनाय यः वेदवेदाङ्गानि पाठयति । ‘एकदेशन्तु वेदस्य वेदाङ्गानि वा पुनः। योऽध्यापयति वृत्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते’ मनुः२.१४१। (स्त्री) उपाध्याया, उपाध्यायी । उपाध्यायस्य पत्नी । उपाध्यायानी ।
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उपाध्यायः,
पुं,
 (उपेत्य अधोयतेऽस्मात् । उप +अधि + इ + घञ् ।) अध्यापकः । इत्यमरः ॥
वेदैक-देशाध्यापकः । यथा, --“एकदेशन्तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः ।योऽध्यापयति वृत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते” ॥
इति भविष्ये २ अध्यायः ॥
मानवे २ । १४५श्लोके च ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“इङ् अध्ययने”@} 2 नित्यमधिपूर्वः।
‘अयत्येतीयते गत्यां, अधीतेऽध्येति चेङिकोः।’ इति 3 देवः।
‘धात्वर्थं बाधते कश्चित् कश्चित्तमनुवर्तते।
विशिनष्टि तमेवार्थमुपसर्गगतिस्त्रिधा।।’ इति क्षीरतरङ्गिण्यामुद्धृतः श्लोकः।
अध्यायकः-यिका, 4 अध्यापकः-पिका, 5 अधिजिगमिषकः-षिका
अध्येता-त्री, अध्यापयिता-त्री, अधिजिगमिषिता-त्री
6 अधीयन् पारायणम्, 7 अध्यापयन्- 8 न्ती, अध्यापयिष्यन्-न्ती-ती
9 अधीयती, 10 अध्यापयन्- 11 न्ती, अध्यापयिष्यन्-न्ती-ती
12 अधीयानः, 13 -- अधिजिगांसमानः 14
अध्येष्यमाणः, -- 15 अधिजिगांसिष्यमाणः
16 अधीतः 17 -तम्, अध्यापितः, अधिजिगमिषितः-तवान्
अध्ययः, 18 मन्त्राध्यायः, अध्यापः, अधिजिगमिषुः, 19 अधिजिगापयिषुः
अध्यापिपयिषुः
अध्येतव्यम्, अद्यापयितव्यम्, अधिजिगमिषितव्यम्
अध्ययनीयम्, अध्यापनीयम्, अधिजिगमिषणीयम्
अध्येयम्, अध्याप्यम्, अधिजिगमिष्यम्
ईषदध्ययः, दुरध्ययः, स्वध्ययः
-- 20 अधीयमानः, अध्याप्यमानः, अधिजिगांस्यमानः
21 अध्यायः, 22 अध्यायः, 23 उपाध्यायः, उपाध्याया, 24 उपाध्यायी, 25 उपाध्यायानी, अध्यापः, अधिजिगमिषः
अध्येतुम्, अध्यापयितुम्, अधिजिगमिषितुम्
अधीतिः, अध्यापना, अधिजिगमिषा, अधिजिगापयिषा, अध्यापिपयिषा
अध्ययनम्, अध्यापनम्, अधिजिगमिषणम्
अधीत्य, अध्याप्य, अधिजिगमिष्य
अध्यायम् २, अध्यापम् २, अधिजिगमिषम् २
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६६)
02
=>
 (२-अदादिः-१०४६। सक-अनिट्-आत्म।)
03
=>
 (श्लो १४)
04
=>
 [[१। ‘क्रीङ्जीनां णौ’ (६-१-४८) इति आत्वे ‘अर्तिही--’ (७-३-३६) इति पुक्।]]
05
=>
 [[२। ‘इङश्च’ (२-४-४८) इति सनि गमिः। ‘गमेरिट् परस्मैपदेषु’ (७-२-५८) इति इट्। ‘परस्मैपदेषु’ इत्यस्य ‘तङानयोरभावे’ इत्यर्थः।]]
06
=>
 [[३। ‘इङ्धार्योः शत्रकृच्छ्रिणि’ (३-२-१३०) इति शता।]]
07
=>
 [[आ। ‘वाचंयमान् स्थण्डिलशायिनश्च युयु- क्षमाणान् अनिशं मुमुक्षून्। अध्या- पयन्तं विनयात् प्रणेमुः पद्गाः भरद्वाजमुनिं सशिष्यम्।।’ भ। का। ३-४१।]]
08
=>
 [[५। ‘बुधयुधनशजनेङ्--’ (१-३-८६) इति ण्यन्तात् परस्मैपदमेव।]]
09
=>
 [[४। ‘उगितश्च’ (६-३-४५) इति स्त्रियां ङीप्। अधीयन् पारायणं अकृ- च्छ्रेणाधीयान इत्यर्थः।]]
10
=>
 [[आ। ‘वाचंयमान् स्थण्डिलशायिनश्च युयु- क्षमाणान् अनिशं मुमुक्षून्। अध्या- पयन्तं विनयात् प्रणेमुः पद्गाः भरद्वाजमुनिं सशिष्यम्।।’ भ। का। ३-४१।]]
11
=>
 [[५। ‘बुधयुधनशजनेङ्--’ (१-३-८६) इति ण्यन्तात् परस्मैपदमेव।]]
12
=>
 [[६। इयड् पूर्वम्। पश्चात् दीर्घः।]]
13
=>
 [[B। ‘ऋग्यजुषमधीयानान् सामन्यांश्च समर्चयन्। बुभुजे देवसात्कृत्वा शूल्यमुख्यं च होमवान्।।’ भ। का। ४-९।]]
14
=>
 [[७। ‘इङश्च’ (२-४-४८) इति गमादेशः। ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) दीर्घः।]]
15
=>
 [[८। ‘आर्धधातुकस्येट्--’ (७-२-३५) इतीट्।]]
16
=>
 [पृष्ठम्००६७+ ४२]
17
=>
 [[आ। ‘इत्यः स्वधीतोपनिषद्भिरेषामधी- त्यरूपः स वियन् क्रमेण। इयञ्जनं राजपथं समायात् वाताकुलोद्भातव- ताकमीशः।।’ धा। का। २-४८।]]
18
=>
 [[१। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्।]]
19
=>
 [[२। ‘णौ च संश्चङोः।’ (२-४-५१) इति गादेशः वा, पक्षे आत्वे पुकि अध्या- पिपयिषुः इति रूपम्।]]
20
=>
 [[३। कर्मणि युक्।]]
21
=>
 [[४। ‘अध्यायन्याय--’ (३-३-१२२) इति संज्ञायां अधिकरणे घञ्। घाप- वादः।]]
22
=>
 [[५। ‘इङश्च’ (३-३-२१) इति भावादौ घञ् असंज्ञायाम्। अध्ययन- मध्यायः।]]
23
=>
 [[B। ‘ततः कपिसमाहारं एकनिश्चायमा- गतम्। उपाध्याय इवायामं सुग्रीवोऽध्यापिपद् दिशाम्।।’ भ। का। ७-३४।]]
24
=>
 [[६। ‘अपादाने स्त्रियामुपसंख्यानं तदन्ताच्च वा ङीष्’ (वा। ३-३-२१) इति ङीष् वा।]]
25
=>
 [[C। ‘मातुलोपाध्याययोरानुग् वा’ (वा। ४-१-४९।) इति स्त्रियामानुग् वा।]]