| YouTube Channel

उपसर्जनम् (upasarjanam)

 
Apte
English
उपसर्जनम् [upasarjanam], 1 Pouring on.
A misfortune, calamity (as an eclipse), portent
ज्योतिषां चोपसर्जने (अनध्यायान्)
Ms.*
 4.15.
Leaving.
Eclipsing.
Any person or thing subordinate to another, a substitute.
(In
gram.
 ) A word which either by composition or derivation loses its original independent character, while it also determines the sense of another word (opp. प्रधान)
e. g. in पाणिनीयः a pupil of पाणिनि, पाणिनि becomes उपसर्जन
or in राजपुरुषः, राजन् is उपसर्जन, having lost its independent character
P.
 I.2.43, 48, 57
II.2.3
IV.* 1.14, 54
VI.3.82
आचार्योपसर्जनश्चान्तेवासी.
A kind of war-manoeuvre
तथा प्राग्भवनं चापसरणं तूपसर्जनम् Śuka. 4.115.
Apte Hindi
Hindi
उपसर्जनम्
नपुं*
 - उप+सृज्+ल्युट्
उड़ेलना
उपसर्जनम्
नपुं*
 - उप+सृज्+ल्युट्
"मुसीबत, संकट, अपशकुन"
उपसर्जनम्
नपुं*
 - उप+सृज्+ल्युट्
छोड़ना
उपसर्जनम्
नपुं*
 - उप+सृज्+ल्युट्
ग्रहण लगना
उपसर्जनम्
नपुं*
 - उप+सृज्+ल्युट्
"अधीनस्थ व्यक्ति या वस्तु, प्रतिनिधि"
उपसर्जनम्
नपुं*
 - उप+सृज्+ल्युट्
वह शब्द जिसका अपना मूल स्वतंत्र स्वरूप व्युत्पत्ति के कारण या रचना में प्रयुक्त होने के कारण नष्ट हो गया हो और जब कि वह दूसरे शब्द के अर्थ का भी निर्धारण करे
E Bharati Sampat
Sanskrit
(न) अप्रधानम् । उप+सृज(विसर्गे)+ल्युट् । ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ ३.३.११३। ‘अप्राग्र्यं द्वयहीने द्वे अप्रधानोपसर्जने’ अमरः। ‘उपसर्जनं प्रधानस्य धर्मतो नोपपद्यते’ मनुः९.१२१। ३.उत्पातः। ४.व्याकरणशास्त्रे गुणीभूतं पदम् । ‘उपसर्जनं पूर्वम् ।’ ५.समासशास्त्रानुसारं ‘प्रथमा निर्दिष्टं समास उपसर्जनम्’ पा०सू०१.२.४३। ‘द्वितीया०’ सूत्रे ‘द्वितीया’ इति प्रथमाविभक्त्यन्तत्वात् उपसर्जनसज्ञं पूर्वप्र्योगं च प्राप्नोति ।