| YouTube Channel

उपसर्गः (upasargaH)

 
Apte
English
उपसर्गः [upasargḥ], 1 Sickness, disease, change occasioned by a disease
also a disease superinduced on another
क्षीणं हन्युश्चोपसर्गाः प्रभूताः Suśr.
Misfortune, trouble, calamity, injury, harm
प्रशमिताशेषोपसर्गाः प्रजाः
Ratn.*
 1.1
सोपसर्गं वो नक्षत्रम्
M.*
 4. sorrow
आपेदे उपसर्गस्तं तमः सूर्यमिवासुरम्
Rām.*
 2.63.2.
Portent, natural phenomenon foreboding evil.
An eclipse.
An indication or symptom of death.
Addition.
Possession by an evil spirit.
A preposition prefixed to roots
निपाताश्चादयो ज्ञेयाः प्रादयस्तूपसर्गकाः । द्योतकत्वात् क्रियायोगे लोकादवगता इमे ॥ उपसर्गास्तु विज्ञेयाः क्रियायोगेन विंशतिः । विवेचयन्ति ते ह्यर्थं नामाख्यातविभक्तिषु ॥ बृहद्देवता
आख्यातमुपगृह्यार्थविशेषमिमे तस्यैव सृजन्तीत्युपसर्गाः । Durga under Nirukta 1.3. उपेत्य नामाख्यातयोरर्थस्य विशेषं सृजन्त्युत्पादयन्ती- त्युपसर्गाः । Skanda. The नाट्यशास्त्र defines उपसर्ग thus: प्रातिपदिकार्थयुक्तं धात्वर्थमुपसृजन्ति ये स्वार्थैः । उपसर्गा उपदिष्टास्तस्मात् संस्कारशास्त्रे$स्मिन् ॥ A poetaster has framed the following समस्यापूरण stanza with the rule उपसर्गाः क्रियायोगे (Pāṇini I.4.59)
उपसर्गाः क्रियायोगे पाणिनेरपि संमयम् । निष्क्रियो$पि तवारातिः सोपसर्गः सदा कथम् ॥ Upasargas are 2 in number: प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, निस् or निर्, दुस् or दुर्, वि, आ (ङ्), नि, अधि, अपि, अति, सु, उत्, अभि, प्रति, परि, उप
or 22 if निस्-निर् and दुस्-दुर् be taken as separate words. There are two theories as to the character of these prepositions. According to one theory roots have various meanings in themselves (अनेकार्था हि धातवः)
when prepositions are prefixed to them they simply bring to light those meanings already existent but hidden in them, but they do not express them, being meaningless themselves
cf.
Śi.*
 1.15: सन्तमेव चिरमप्रकृतत्वादप्रकाशितमदिद्युतदङ्गे । विभ्रमं मधुमदः प्रमदानां धातुलीनमुपसर्ग इवार्थम् ॥ According to the other theory prepositions express their own independent meanings
they modify, intensify, and sometimes entirely alter, the senses of roots
cf.
 Sk.: उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते । प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् ॥
cf.
 also धात्वर्थं बाधते कश्चित्कश्चित्तमनुवर्तते । तमेव विशिनष्टयन्य उपसर्गगतिस्त्रिधा ॥ (The latter theory appears to be more correct. For a fuller exposition see Nirukta).
An obstacle
ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः । योगसूत्रs 3.39.
Apte 1890
English
उपसर्गः 1 Sickness, disease, change occasioned by a disease
also a disease superinduced on another
क्षीणं हन्युश्चोपसर्गाः प्रभूताः Suśr.
2 Misfortune, trouble, calamity, injury, harm
प्रशमिताशेषोपसर्गाः प्रजाः Ratn. 1. 10
सोपसर्गं वो नक्षत्रं M. 4.
3 Portent, natural phenomenon foreboding evil.
4 An eclipse.
5 An indication or symptom of death.
6 Addition.
7 Possession by an evil spirit.
8 A preposition prefixed to roots
निपाताश्चादयो ज्ञेयाः प्रादयस्तूपसर्गकाः । द्योतकत्वात् क्रियायोगे लोकादवगता इमे ॥ Upasargas are 20 in number:
प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, निस् or निर्, दुस् or दुर्, वि, आ (ङ्), नि, अधि, अपि, अति, सु, उत्, अभि, प्रति, परि, उप
or 22 if निस्-निर् and दुस्-दुर् be taken as separate words. There are two theories as to the character of these prepositions. According to one theory roots have various meanings in themselves (अनेकार्था हि धातवः)
when prepositions are prefixed to them they simply bring to light those meanings already existent but hidden in them, but they do not express them, being meaningless themselves
cf. Śi. 10. 15:
संतमेव चिरमप्रकृतत्वादप्रकाशितमदिद्युतदंगे । विभ्रमं मधुमदः प्रमदानां धातुलीनमुपसर्ग इवार्थम् ॥. According to the other theory prepositions express their own independent meanings
they modify, intensify, and sometimes entirely alter, the senses of roots
cf. Sk.:
उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते । प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् ॥ cf. also धात्वर्थं बाधते कश्चित्कश्चित्तमनुवर्तते । तमेव विशिनष्ट्यन्य उपसर्गगतिस्त्रिधा ॥ (The latter theory appears to be more correct. For a fuller exposition see Nirukta).
Apte Hindi
Hindi
उपसर्गः
पुं*
 - उप+सृज्+घञ्
"बीमारी, रोग, रोग से उत्पन्न कृशता आदि विकार"
उपसर्गः
पुं*
 - उप+सृज्+घञ्
"मुसीबत, कष्ट, संकट, आघात, हानि"
उपसर्गः
पुं*
 - उप+सृज्+घञ्
"अपशकुन, अनिष्टकर प्राकृतिक घटना"
उपसर्गः
पुं*
 - उप+सृज्+घञ्
ग्रहण
उपसर्गः
पुं*
 - उप+सृज्+घञ्
मृत्यु का लक्षण या चिह्न
उपसर्गः
पुं*
 - उप+सृज्+घञ्
धातु के पूर्व लगने वाला उपसर्ग
उपसर्गः
पुं*
 - उप+ सृज्+ घञ्
बाधा
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) १.रोगपरिवर्तनम् । २.उपद्रवः। ‘सम्यक्पालनलालिताःप्रशमिताशेषोपसर्गः प्रजाः’ रत्ना०१.१०। ३.उपश्रुतिः। ४.व्याकरणशास्त्रानुसारं प्रपरादयः द्वाविम्शति उपसर्गाः क्रियापदपूर्वप्रयोज्याः। ‘धात्वर्थं बाधते कश्चित् कश्चित्तमनुवर्तते । तमेव विशिनष्ट्यन्यः उपसर्गगतिस्त्रिधा ।’ ‘प्रबभूव नालमवलोकयितुम्’ किराता०६.६।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 उपसर्गः
noun
क्रियावाचिभिः शब्दैः संयुज्यमानः सः शब्दः येन क्रियावाचिनां शब्दानाम् अर्थभेदः जायते।
"यदा धातुः उपसर्गैः संयुज्यते तदा तस्य अर्थपरिवर्तनं भवति।"
Synonyms:
 ग्रहपीडनम्, उपरागः, उपसर्गः, उपप्लवः, ग्रहणः, ग्रास, औपग्रहिकः, औपग्रस्तिकः, विमर्द्दनम्
noun
ग्रहजनितपीडा।
सूर्यस्य ग्रहपीडनम् अमावस्यायाम् एव भवति। /"शशिदिवाकरयोर्ग्रहपीडनम्। "
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उपसर्गः,
पुं,
 (उप + सृज् + घञ् ।) रोगभेदः । (यथा, सुश्रुते । “क्षीणं हन्युश्चोपसर्गाः प्रभूताः” ।) उप-प्लवः । इति मेदिनी ॥
(यथा, मार्कण्डेये ९२ । ७ ।“उपसर्गानशेषांस्तु महामारीसमुद्भवान्” ।)धातोः पूर्व्ववर्त्तिविंशतिसंख्यकप्राद्यव्ययम् । यथा ।प्र । परा । अप । सम् । नि । अव । अनु । निर् ।दुर् । वि । अधि । सु । उत् । परि । प्रति ।अभि । अति । अपि । उप । आङ् । अस्यप्रमाणम् ।“निपाताश्चादयो ज्ञेयाः उपसर्गास्तु प्रादयः ।द्योतकत्वात् क्रियायोगे लोकादवगता इमे” ॥
स त्रिधा । “धात्वर्थं बाधते कश्चित्” । यथाआदत्ते । “कश्चित्तमनुवर्त्तते” । यथा प्रसूते ।“तमेव विशिनष्ट्यन्यः” । यथा प्रणमति । “उप-सर्गगतिस्त्रिधा” । अपि च ।“उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते ।नीहाराहारसंहारप्रतीहारप्रहारवत्” ॥
इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥