उपवसथ (upavasatha)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishउपवसथ - upavasatha - - village
उपवसथ - upavasatha - - place of abiding
Apte
Englishउपवसथः [upavasathḥ], [उप-वस्-आधारे अथ]
A village.
The day preceding a Soma sacrifice
or a day of preparation for this sacrifice
a fast-day.
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
EnglishApte Hindi
Hindiउपवसथः
- उप+वस्+अथ
गाँव
Shabdartha Kaustubha
Kannadaउपवसथ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗ್ರಾಮ /ಹಳ್ಳಿ
निष्पत्तिः - > वस (निवासे) - "अथः" (उ० ३-११६)
व्युत्पत्तिः - > उपेत्य वसत्यत्र
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritग्रामस्तु वसथः संनिप्रतिपर्युपतः परः ॥ ९६१ ॥
ग्राम (पुं), संवसथ (पुं), निवसथ (पुं), प्रतिवसथ (पुं), परिवसथ (पुं), उपवसथ (पुं)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritवाचस्पत्यम्
Sanskritउपवसथ उपेत्य वसत्यत्र उप + वस--अधारे अथ । १ ग्रामेहेमच० । “यद्याहिताग्निरुपवसथे म्रियते कथमस्य यज्ञःस्यात्” ऐत० “यजमानस्य समीपे वसन्ति देवा अस्मिन्नह्निआधारे अथ । २ यागपूर्व्वदिवसे । तन्निर्वचनादिकं शत०ब्रा० १, ११, १, ७, २, दर्शितं यथा“अथातोऽशनानशनस्यैव । तदुहाषाढः सावयसोऽनशनमेव व्रतं मेने मनोहवै देवा मनुष्यस्याजानन्ति तत् एन-मेतद्व्रतमुपयन्तं विदुः प्रातर्नो यक्ष्यत इति तेऽस्य विश्वेदेवा गृहानागच्छन्ति तेऽस्य गृहेषूपवसन्ति स उपवस-थः । तत्त्वेवानवक्लुप्तम् । यो मनुष्येष्वनश्नत्सु पूर्व्वोऽ-श्नीयादथ किमु यो देवेष्वनश्नत्सु पूर्व्वोऽश्नीयात्तस्मादुनैवाश्नीयात् । तदुहोवाच याज्ञवल्क्यः । यदि नाश्नातिपितृदेवत्योभवति यद्यु अश्नाति देवानत्यश्नातीति सयदेवाशितमनशितं तदश्नीयादिति यस्य वै हविर्नगृह्णन्ति तदशितमनशितं स यदश्नाति तेनापितृदेव-त्यो भवति यद्यु तदश्नाति यस्य हविर्न गृह्णन्ति तेनोदेवान्नात्यश्नाति । स वा आरण्यमेवाश्नीयात्” “व्रत-प्रसङ्गादागतं तद्विसर्जनं समाप्य पूर्व्वेद्युर्यजमानेनव्रतानन्तरं यत् कर्त्तव्यं तद्वक्तव्यं प्रतिजानीते अथेति ।यतो ब्रतानन्तरमशनानशनापरनामकमारण्याद्यशनमेवयजमानेन कर्त्तव्यम् अतस्तदनन्तरमेव तस्य निरूपणंक्रियत इत्यर्थः । प्रतिज्ञा तस्याशनानशनपक्षस्य प्रशंसार्थम् ।केवलानशनपक्षं निरसितुमुपन्यस्यति तदु हेति । तत्त-स्मिन्नशनाशननविषये अनशनं सर्व्वात्मना अशनत्यागम् ।उपवसथनामनिर्वचनेन देवानामागभनं द्रढयति तेऽस्येतिउपसमीपे यजमानस्य वसन्ति देवा अस्मिन्निति पूर्वदिवस उपवसथनामक इत्यर्थः । गृहे मनुष्येष्वागतेष्वनश्नत्सु पूर्व्वोऽश्नीयादिति यत्तस्यानवकॢप्तिः किमु वक्तव्या?अषाढेन चेन्मुनिना निर्णीतोऽनशनपक्षः तर्हि स एवपरमार्थः । कथमशनानशनपक्षः? इति चेत् अनेन मु-निनैव स्वमतसमर्थनाय प्रत्येकपक्षौ दूषयित्वा याज्ञवल्केनसोपपत्तिना नोभयावित्युक्तम् । यदीति अशनानशनलक्षणंयदीति । दैविके हि कर्म्मणि देवान् प्रत्युद्दिष्टस्यैव हविषःप्रथममनुपयोगः काममन्यस्य, पित्र्ये पुनरनियमाद्धविषोऽन्यदाप अनुपयोग्यमिति पितृदैवत्थतामापा-दयतीति याज्ञवल्क्यस्याशयः । तत् किं दैविके कर्म्मणिप्रागपि भोक्तव्यमिति यस्तमाशयमजानानः शङ्कते त-माह यद्यु इति यदि तु अश्नाति तदा अशिशिषतोदेवानतिक्रम्य स्वयं भुक्तवान् स्यात् । अशनानशनप-क्षयोरुभयोरपि दोषश्चेत् का गतिरिति यद्द्रव्यमशितमप्यनशितवद्भवति तदश्नीयात् । यस्य द्रव्यस्य संबन्ध्य-न्नं हविष्ट्वेन देवा न गृह्णन्ति तदशितमपि सदनशितवद्भवति । तथात्वे यथोदीरितदोषद्वयाभावमाह स यदिति ।आरण्यग्रहणं प्राकृतदर्शपूर्णमासहविर्व्यतिरिक्तोपलक्ष-णम्” भा० । तत्र विहितः ठञ् भावे अथ । वैदिके कर्मभेदेतच्च कर्म कात्या० ८, ८, ८, दर्शितम् । नवमाध्यायादौ“उक्तमौपवसथ्यं कर्मेति” कर्कः ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.