| YouTube Channel

उपमानं (upamAnaM)

 
Apte 1890
English
उपमानं 1 Comparison, resemblance
जातास्तदूर्वोरूपमानवाह्याः Ku. 1. 36.
2 The standard of comparison, that with which anything is compared (opp. उपमेय)
one of the four requisites of an उपमा
उपमानमभूद्विलासिनां Ku. 4. 5
उपमानस्यापि सखे प्रत्युपमानं वपुस्तस्याः V. 2. 3
Śi. 20. 49.
3 (In Nyāya phil.) Analogy, recognition of likeness, considered as one of the four kinds of pramāṇas or means of arriving at correct knowledge. It is defined as प्रसिद्धसाधर्म्यात् साध्यसाधनं
or उपमितिकरणमुपमानं तच्च सादृश्यज्ञानात्मकं Tarka K.
4 A particle of comparison.
Comp.
उपमेयभावः relation between the subject of comparison and the standard of comparison.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उपमानं,
क्ली,
 (उपमीयते इति । उप + मा +ल्युट् ।) उपमा । इत्यमरः ॥
(यथा, कुमारे । ४ । ५ ।“उपमानमभूद्विलासिनांकरणं यत्तव कान्तिमत्तया” ।सादृश्यज्ञानम् । उपमितिकरणम् । यथा गौर्गवय-स्तथेतिवाक्ये । “प्रसिद्धसाधर्म्म्यात् साध्यसाधन-मुपमानम्” । इति न्यायसूत्रम् । प्रसिद्धस्यपूर्व्वप्रमितस्य गवादेः साधर्म्म्यात् सादृश्यात् तज्-ज्ञानात् साध्यस्य गवयादिपदवाच्यत्वस्य साधनंसिद्धिरुपमानमुपमितिर्यत इत्यध्याहारेण चकरणलक्षणम् । अत्र च वैधर्म्मोपमितिमपि मन्यन्तेटीकाकृतः । यथा च अतिदीर्घग्रीवत्वादिपश्व-न्तरवैधर्म्म्यज्ञ नत् । उष्ट्रे करभपदवाच्यताग्रहः ।एवमन्योऽपि उमानस्य विषय इति भाष्यं । तथामुद्गपर्णीसदृशी ओषधी विषं हन्तीत्यतिदेश-वाक्यार्थे ज्ञाते मुद्गपर्णीसादृश्यज्ञाने जाते इय-मोषधी विषहरणीत्युपमित्या विषयीक्रियतेइत्यादि ॥
)