उपनिषत् (upaniSat)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Hindi
Hindi`upanishat.h कहते हैं '
Sanskrit Tibetan
Tibetannye bar gus
उपनिषत्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritउपनिषत्, [द्] (उपनिषद्यते प्राप्यते ब्रह्म-विद्या अनया इति । उप + नि + सद् + क्विप् ।)धर्म्मः । वेदान्तशास्त्रम् । निर्जनस्थानम् । इतिमेदिनी ॥
(वेदशिरोभागः । तत्र चतुर्णां वेदानांअशीतिसहितशताधिकसहस्रसंख्यका उपनि-षदः । तथाहि । ऋच एकविंशतिः । यजुषोनवाधिकशतम् । साम्नः सहस्रम् । पञ्चाशदुप-निषदोऽथर्वणस्य ॥
ब्रह्मविद्या ।) समीपसदनम् ।इति त्रिकाण्डशेषः ॥
तत्त्वम् । इत्यमरटीकायांभरतः ॥
(द्विजातिकर्त्तव्यो व्रतभेदः । यथा, आ-श्वलायनगृह्यकारिका ।“प्रथमं स्यात् महानाम्नी द्वितीयञ्च महाव्रतम् ।तृतीयं स्यादुपनिषद् गोदानञ्च ततः परम्” ॥
)(मुक्तिकोपनिषदि अष्टाधिकशतोपनिषद्भेदाःप्रदर्शिताः । यथा, --“ईश-केन-कट-प्रश्न-मुण्ड-माण्डूक्य-तित्तिरिः ॥
७ ॥
ऐतरेयञ्च छान्द्योग्यं वृहदारण्यकं तथा ॥
१० ॥
ब्रह्म कवल्य-जावाल-श्वेताश्वा हंस आरुणिः ॥
१६ ॥
१ २ ३ ४ ५गर्मो नारायणो हंसो विन्दुर्नाद-शिरःशिखा ॥
२३ ॥
मत्रायनी कैषितकी वृहज्जावाल-तापनी ॥
२७ ॥
कालाग्निरुद्र-मैत्रेयी सुबाल-क्षरि-मन्त्रिकाः ॥
३२ ॥
७सर्व्वसारं निरालम्बं रहस्यं वज्रसूचिकम् ॥
३६ ॥
८ ९ १० ११तेजोनाद-ध्यान-विद्या-योगतत्वात्मबोधकम् ॥
४२ ॥
१३ १३ १४ १५परिव्राट्-त्रिशिखी-सीता-चूडानिर्व्वाण-मण्डलम् ॥
४८ ॥
१६ १७दक्षिणाशरभं स्कन्दं महानारायणाऽद्वयम् ॥
५३ ॥
१८रहस्यं रामतपनं वासुदेवञ्च मुद्गलम् ॥
५७ ॥
१९ २०शाण्डिल्यं पौङ्गलं भिक्ष महत्शारीरकं शिखा ॥
६३ ॥
२१तुरीयातीत-संन्यास-परिव्राजाक्षमालिका ॥
६७ ॥
२२अव्यक्तैकाक्षरं पूर्णा सूर्य्याक्ष्यध्यात्म-कुण्डिका ॥
७४ ॥
सावित्र्यात्मा पाशुपतं परब्रह्मावधूतकम् ॥
७९ ॥
२३त्रिपुरातापनं देवी त्रिपुरा कठ-भावना ॥
८४ ॥
२४ २५ २६ २७हृदयं कुण्डली भस्म रुद्राक्षगण-दर्शनम् ॥
९० ॥
२८तारसार-महावाक्य-पञ्चब्रह्माग्निहोत्रकम् ॥
९४ ॥
गोपालतापनं कृष्णं याज्ञवल्क्यं वराहकम् ॥
९८ ॥
शाट्यायनी हयग्रीवं दत्तात्रेयं च गारुड्म् ॥
१०२ ॥
२९ ३०कलि-जावालि-सौभाग्य-रहस्य-ऋच-मुक्तिकाः” ॥
१०८ ॥
अत्र स्थितानामेकदेशवाचिशब्दानां विवृतिः ।१ हंसः परमहंसः । २ विन्दुरमृतविन्दुः ।३ नादोऽमृतनादः । ४ शिरोऽथर्व्वशिरः । ५ शिखा-थर्व्वशिखा । ६ तापनी नृसिंहतापनी । ७ रहस्यंशुकरहस्यम् । ८ तेजः तेजोविन्दुः । ९ नादो नाद-विन्दुः । १० ध्यानं ध्यानविन्दुः । ११ विद्या ब्रह्म-विद्या । १२ परिव्राट् नारदपरिव्राट् । १३ त्रिशि-खी त्रिशिखीब्राह्मणः । १४ चूडा योगचूडामणिः ।१५ मण्डलं मण्डलब्राह्मणः । १६ दक्षिणा दक्षिणा-मूर्त्तिः । १७ अद्वयं तारकः । १८ रहस्यं राम-रहस्यम् । १९ महत् महोपनिषत् । २० शिखायोगशिखा । २१ परिव्राजः परमहंसपरिव्राजकः ।२२ पूर्णाऽन्नपूर्णा । २३ कटः कटरुद्रः । २४ कु-ण्डली योगकुण्डली । २५ भस्मः भस्मजावालः । २६गणः गणपतिः । २७ दर्शनं जावालदर्शनम् । २८अग्निहोत्रकं प्राणाग्निहोत्रम् । २९ । कलिः कलि-सन्तरणम् । ३० रहस्यं स्वरस्वतीरहस्यम् ॥
आसां मध्ये या यद्वेदान्तर्गतास्ता अपि तत्रैवप्रदर्शिताः । यथा, --सामवेदान्तर्गताः षोडशसंख्यका उपनिषदः ।अव्यक्तम् १ आरुणिः २ कुण्डिका ३ केनः ४छान्द्योग्यम् ५ (या)जावालदर्शनम् ६ जावाली ७महत् ८ मैत्रायणी ९ मैत्रेयी १० योगचूडामणिः११ रुद्राक्षम् १२ वज्रसूचिकम् १३ वासुदेवम्१८ संन्यासम् १५ सावित्री १६ ॥
* ॥
शुक्लयजुर्व्वेदान्तर्गता ऊनविंशतिसंख्यकाःउपनिषदः यथा, --अतीताध्यात्मम् १ ईशावास्यम् २ (जा)यावालम् ३तारसारः ४ तुरीयम् ५ त्रिशिखी ६ निरालम्बम् ७परमहंसः ८ पैङ्गलम् ९ ब्राह्मणमण्डलम् १० ब्रा-ह्मणद्वयतारकम् ११ भिक्षु १२ मन्त्रिका १३मुक्तिका १४ याज्ञवल्क्यम् १५ वृहदारण्यकम् १६शाष्ट्यायणी १७ सुबालः १८ हंसः १९ ॥
* ॥
कृष्णयजुर्व्वेदान्तर्गता द्वात्रिंशत्-सख्यकाःउपनिषदः यथा, --अक्षि १ अमृतनादः २ अमृतविन्दुः ३ अवधूतम् ४एकाक्षरा ५ कठरुद्रः ६ कठवल्ली ७ कलिसन्तरणम् ८कालाग्निरुद्रः ९ कैवल्यम् १० क्षुरिका ११ गर्भः १२तेजोविन्दुः १३ तैत्तिरीयकम् १४ दक्षिणामूर्त्तिः १५ध्यानविन्दुः १६ नारायणं १७ पञ्चब्रह्म १८ प्राणाग्नि-होत्रम् १९ ब्रह्म २० ब्रह्मविद्या २१ योगकुण्डलिनी २२योगतत्त्वम् २३ योगशिखा २४ वराहः २५ शारी-रकम् २६ शुकरहस्यम् २७ श्वेताश्वतरः २८ सर्व्व-सारः २९ स्कन्दः ३० स्वरस्वतीरहस्यम् ३१ हृद-यम् ३२ ॥
* ॥
ऋग्वेदान्तर्गता दशसंख्यका उपनिषदः यथा, --अक्षमालिका १ आत्मप्रबोधः २ ऐतरेयः ३ कौषि-तकी ४ त्रिपुरा ५ नादविन्दुः ६ निर्वाणम् ७ मुद्गला ८बह्वृचः ९ सौभाग्यम् १० ॥
* ॥
अथर्व्ववेदान्तर्गता एकत्रिंशत्संख्यका उपनिषदः, अथर्व्वशिखा १ अथर्व्वशिरः २ कृष्णः ३ गणपतिः ४गाडुरम् ५ गोपालतापनम् ६ जावालम् ७ त्रिपु-रातपनम् ८ दत्तात्रेयः ९ देवी १० नारदपरि-व्राजकः ११ नृसिंहतापनी १२ परब्रह्म १३ परि-व्राजकान्नपूर्णा १४ परमहंसः १५ पाशुपतम् १६प्रश्नम् १७ भस्म १८ भावना १९ महानारायणम् २०महावाक्यम् २१ माण्डूक्यम् २२ मुण्डकम् २३ राम-तापनी २४ रामरहस्यम् २५ वृहज्जाबालम् २६शरभम् २७ शाण्डिल्यम् २८ सीता २९ सूर्य्यात्म ३०हयग्रीवम् ३१ ॥
* ॥
)
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.