| YouTube Channel

उपनयनं (upanayanaM)

 
Apte 1890
English
उपनयनं 1 Leading to or near.
2 Presenting, offering
V. 4. 4.
3 Investiture with the sacred thread
आसमावर्तनात्कुर्यात् कृतोपनयनो द्बिजः Ms. 2. 108, 173.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उपनयनं,
क्ली,
 (अध्ययनार्थं आचार्य्यस्य उप समीपंनीयते येन कर्म्मणा इति । उप + नी ल्युट् ।)ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां यज्ञसूत्रधारणादिरूपप्र-धानसंस्कारः । अध्यापनार्थमाचार्य्यसमीपं नीयतेयेन कर्म्मणा तदुपनयनम् । यथा स्मृतिः ।“गृह्योक्तकर्म्मणा येन समीपं नीयते गुरोः ।बालो वेदाय तद्योगाद्बालस्योपनयं विदुः” ॥
* ॥
तत्पर्य्यायः । वटूकरणम् २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
उपनायः ३ उपनयः ४ आनयः ५ । इति हेम-चन्द्रः ॥
तस्य कालः ।“गर्भाष्टमेऽष्टमे वाब्दे ब्राह्मणस्योपनायनम् ।राज्ञामेकादशे सैके विशामेके यथाकुलम् ।ब्रह्मवर्च्चसकामस्य कार्य्यं विप्रस्य पञ्चमे” ॥
ब्राह्मणस्य गर्भावधिषोडशवर्षपर्य्यन्तम् ॥
तत्र-गर्भाष्टमवर्षो मुख्यः । क्षत्रियस्य द्वाविंशतिवर्ष-पर्य्यन्तम् । तत्रैकादशवर्षो मुख्यः । वैश्यस्य चतु-र्व्विंशतिवर्षपर्य्यन्तम् । तत्र द्वादशवर्षो मुख्यः ।इति स्मृतिः ॥
सैके द्वादशे । तत्राशक्तौ प्रायश्चित्तंकृत्वा तदुत्तरे कार्य्यम् ।“गृह्योक्तकर्म्मणा येन समीपं नीयते गुरोः ।बालो वेदाय तद्योगाद्बालस्योपनयं विदुः ॥
रक्तस्रावे तथा शस्त्रक्षते पाठनिषेधनात् ।उपनयनं न तत्र स्यात् इति मन्वादिसम्मतम्” ॥
कृत्यचिन्तामणौ ।“जन्मोदये जन्मसु तारकासुमासेऽथवा जन्मनि जन्मभे वा ।व्रतेन विप्रो न बहुश्रुतोऽपिविद्याविशेषैः प्रथितः पृथिव्यां ॥
अस्तं गते दैत्यगुरौ गुरौ वाऋक्षेऽपि वा पापयुतेऽप्यनुक्ते ।व्रतोपनीतो दिवसे प्रणाशंप्रयाति देवैरपि रक्षितो यः” ॥
उदये लग्ने । व्रतेन उपनयनेन । भुजबलभीमकृत्य-चिन्तामण्योः ।“स्वातीशक्रधनाश्विमित्रकरभे पौष्णेज्यचित्राहरि-ष्विन्दौ तोयपतौ भगे दितिसुते भाद्रद्वये सागरे ।केन्द्रस्थे भृगुजेऽङ्गिरःशशिसुते चन्द्रे च तारे शुभेकर्त्तव्यं व्रतकर्म्म मङ्गलतिथौ वाराः सितार्केज्यकाः” ॥
तोयपतिः शतभिषा । अदितिसुतौत्तरफल्गुनी ।सागरः पूर्व्वाषाढा । दीपिकायाम् ।जीवार्केन्दूडुशुद्धौ हरिशयनवहिर्भास्करे चोत्तरस्थे, स्वाध्याये वेदवर्णाधिपैहशुभदे क्षौरिभे नादितौच ।शुकार्केज्यर्क्षलग्ने रविमदनतिथिं प्रोह्य षष्ठाष्टमेन्दुं, नो जीवास्तातिचारेऽर्कसितगुरुदिने कालशुद्धौव्रतं स्यात्” ॥
रविमदनतिथिं सप्तमीं त्रयोदशीम् ॥
* ॥
कृत्यचिन्तामणौ ।“माघे द्रविणशीलाढ्यः फाल्गुने च दृढव्रतः ।चैत्रे भवति मेधावी वैशाखे कोविदो भवेत् ॥
ज्यैष्ठे गहननीतिज्ञ आषाढे क्रतुभाजनः ।शेषेष्वन्येषु रात्रिः स्यान्निषिद्धं निशि च व्रतम्” ॥
राजमार्त्तण्डे ।“पुनर्व्वसौ कृतो विप्रः पुनःसंस्कारमर्हति” ।वृद्धगर्गः ।“स्मृतियुक्ताननध्यायान् सप्तमीञ्च त्रयोदशीम् ।पक्षयोर्माघमासस्य द्वितीयां परिवर्जयेत्” ॥
चैत्रशुक्लतृतीया आशाढशुक्लदशमी मन्वन्तरा-दित्वेन निषिद्धा वैशाखशुक्लतृतीया युगादित्वेननिषिद्धेति । षष्ठ्यामशुचिरमार्य्यो रिक्तासु बहु-दोषभाक् । शुक्लपक्ष एव विहितः प्रागुक्ताश्व-लायनवचनात् ॥
* ॥
सामगानां कुजवारेऽप्युप-नयनं श्रीपतिरत्नमालाकृत्यचिन्तामणिधृतवात्स्य-वचनात् । यथा ।“शाखाधिपे बलिनि केन्द्रगतेऽथ वास्मिन्वारेऽस्य चोपनयनं कथितं द्विजानाम् ।नीचस्थितेऽरिगृहगेऽथ पराजिते वाजीवे भृगावुपनयः स्मृतिकर्म्महीनः” ॥
अस्य शाखाधिपस्य ॥
दीपिकायां ।“ऋग्वेदाधिपतिर्जोवो यजुर्व्वेदाधिपः सितःसामवेदाधिपो भौमः शशिजोऽथर्व्ववेदराट्” ॥
वेदाधिपकथनम् ॥
* ॥
“ब्राह्मणे शुक्रवागीशौ क्षत्रिये भौमभास्करौ ।चन्द्रो वैश्ये बुधः शूद्रे पतिर्मन्दोऽन्त्यजे जने” ॥
वर्णाधिपकथनम् ॥
* ॥
पराजयलक्षणं वक्ष्येयात्रायाम् ।अत्रापि विवाहवद्दशयोगभङ्गवर्ज्जनम् ।विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“षोडशाब्दो हि विप्रस्य राजन्यस्य द्विविंशतिः ।विंशतिः सचतुर्थी च वैश्यस्य परिकीर्त्तिता ॥
सावित्री नातिवर्त्तेत अत ऊर्द्ध्वं निवर्त्तते” ॥
अत्र षोडशवर्षस्य उपनयनाङ्गता प्रतीयते ॥
“पतिता यस्य सावित्री दशवर्षाणि पञ्च च ।ब्राह्मणस्य विशेषेण तथा राजन्यवैश्ययोः ॥
प्रायश्चित्तं भवेदेषां प्रोवाच वदतां वरः” ॥
इति यमवचने तदनङ्गता प्रतीयते । अनयोर्गर्भ-जन्मप्रभृतिगणनाभ्यामविरुद्धार्थता । तथाच मा-ण्डव्यः । “व्रतबन्धविवाहे च वत्सरपरिकल्पन-माहुराचार्य्याः । आधानपूर्व्वमेके प्रसूतिपूर्व्वंसदान्ये तु” ॥
* ॥
यत्तु द्विजानुपक्रम्य पैठिनसि-वचनं द्वादशषोडशविंशतिश्चेदतीता अवरुद्ध-काला भवन्ति इति द्वादशवर्षाद्युपरि ब्राह्मणा-दीनां महाव्याहृतिहोमप्रायश्चित्तार्थम् । षोड-शोपरि तु व्रात्यहोमादिगुरुप्रायश्चित्तार्थमिति ।इत्युपनयनम् । इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
अथ उपनयनस्यानुष्ठानक्रमः ।तत्र प्रथमं प्रातः कृतस्नानः कृतवृद्धिश्राद्धः पिताकृतवृद्धिश्राद्धेन पित्रान्यएवाचार्य्यो वृतस्तद-सम्भवे माणवकवृतो वा समुद्भवनामानमग्निं सं-स्थाप्य विरूपाक्षजपान्तां कुशण्डिकां समाप्यमाणवकं प्रातर्भोजयित्वा अग्न्युत्तरतो नीत्वाशिखया सह मुण्डितं स्नापितं कुण्डलाद्यलङ्कृतंक्षौमवस्त्रावृतं तदसम्भवे शुक्लाहतकार्पासैक-वस्त्रावृतं माणवकं दक्षिणे पूर्व्वाभिमुखं निधायप्रकृतकर्म्मारम्भे प्रादेशप्रमाणां घृताक्तां समिधंतूष्णीमग्नौ हुत्वा तत्तन्मन्त्रैर्व्यस्तसमस्तमहाव्याहृ-तिहोमं कुर्य्यात् । तत आचार्य्यः पञ्चभिर्म्मन्त्रैःपञ्चाहुतीर्जुहुयात् । तत आचार्य्यः उदगग्रेषुकुशेषु कृताञ्जलिः प्राङ्मख ऊर्द्ध्वस्तिष्ठेत् । अग्न्या-चार्य्ययोर्म्मध्ये माणवकोऽपि कृताञ्जलिराचार्य्या-भिमुख उदगग्रेषु कुशेषु ऊर्द्ध्वस्तिष्ठेत् । माणव-कस्य दक्षिणतः स्थितो मन्त्रवान् ब्राह्मणो माण-वकस्य अञ्जलिमुदकेन पूरयति पश्चात् आ-चार्य्यस्यापि । ततो गृहीतजलाञ्जलिराचार्य्योगृहीतजलाञ्जलिं माणवकं पश्यन् मन्त्रंजपति । तत आचार्य्यो माणवकं मन्त्रं पाठ-यति । ततो माणवकस्याभिवादनार्थं देवता-श्रयं नक्षत्राश्रयं गोत्राश्रयं वा माणवकनामकल्पयित्वा आचार्य्यो माणवके कथयति । तत-आचार्य्यो माणवकं मन्त्रेण नामधेयं पृच्छति ।माणवकः पूर्व्वाचार्य्यकल्पितं नाम मन्त्रेण कथ-यति । तत आचार्य्यमाणवकौ पूर्व्वगृहीतजला-ञ्जली त्यजेताम् । आचार्य्यस्तु दक्षिणेन पाणिनामाणवकस्य साङ्गुष्ठं दक्षिणं पाणिं मन्त्रेण गृह्णाति ।ततो गृहीतमाणवकहस्तो मन्त्रं जपत्याचार्य्यः ।ततो माणवकमाचार्य्यो मन्त्रेण प्रदक्षिणेन भ्राम-यित्वा प्राङ्मुखं करोति । ततो माणवकस्य दक्षिण-स्कन्धं स्पृष्ट्वा अवतीर्णेन दक्षिणपाणिना अव्यव-हितं नाभिदेशं आचार्य्यो मन्त्रेण स्पृशति । ततोमाणवकस्य नामेरुपरिदेशं मन्त्रेण आचार्य्यःस्पृशति । ततो माणवकहृदयदेशं मन्त्रेणाचार्य्यःस्पृशति । ततो दक्षिणे पाणिना आचार्य्योमाणवकस्य दक्षिणस्कन्धं स्पृशन् मन्त्रं जपति ।ततो वामेन पाणिना माणवकस्य वामस्कन्धंस्पृशन्नाचार्य्यो मन्त्रं जपति । अथाचार्य्यो माण-वकं मन्त्रेण सम्बोधयति । अथ सम्बोधितं माण-वकं आचार्य्यो मन्त्रेण प्रेषयति । ब्रह्मचारी तुसर्व्वत्र वाढमिति ब्रूयात् । ततोऽग्नेरुचरमागेगत्वा आचार्य्य उदगग्रेषु कुशेषु प्राङ्मुख उप-विशति । तत आचार्य्याभिमुखो भाणवकः पाति-तदक्षिणजानुः उदगग्रेषु कशेषु उपविशति ।ततः प्रवरसंख्यया पञ्च वा त्रयो वा मेखला-यज्ञोपवीतरूपग्रन्थयः कर्त्तव्याः । अथैनं माण-वकमाचार्य्यस्त्रिःप्रदक्षिणं कारयित्वा त्रिवृतांमुञ्जमेखलां परिधापयन् मन्त्रद्वयं वाचयति ।ततो यज्ञोपवीतं कृष्णसाराजिनान्वितं आचार्य्योमाणवकं मन्त्रेण परिधापयेत् । ततो माणवक-आचार्य्यस्य उपसन्नो भवति । ततस्तमुपसन्नमाण-वकं आचार्य्यः प्रथमं पादं पादं ततोऽर्द्धमर्द्धं ततःकृत्स्नां सावित्रीं अध्यापयेत् । तत आचार्य्योमाणवकं महाव्याहृतीः पृथक् पृथक् कृत्वाप्रणवपूर्व्विका अध्यापयेत् । ततो वैल्वं पालाशंवा माणवकपरिमाणदण्डं माणवकाय प्रयच्छन्आचार्य्यो माणवकं मन्त्रं वाचयति । अथ गृहीत-दण्डो ब्रह्यचारी प्रथमं मातरं भिक्षां प्रार्थयति ।ततो मातृबन्धून् ततः पितरं ततः पितृबन्धून्ततोऽन्यांश्च प्रार्थयेत् । ततः सर्व्वंलब्धभैक्षं आचा-र्य्याय निवेदयेत् । ततः पूर्व्ववदाचार्य्यो व्यस्तसमस्त-महाव्याहृतिहोमं कृत्वा प्रादेशप्रमाणां घृताक्तांसमिधं तूष्णीमग्नौ हुत्वा प्रकृतं कर्म्म समाप्यउदीच्यं शाट्यायनहोमादिवामदेव्यगानान्तं कर्म्मनिर्व्वर्त्तयेत् । ततः यदि पितैवाचार्य्यस्तदा कर्म्म-कारयितृब्राह्मणाय दक्षिणां दद्यात् । अथान्य-एवाचार्य्यो वृतः तदा येन वृतः स तस्मै दक्षिणांदद्यात् । ब्रक्ष्मचारी तु तत्रैव स्थाने दिनान्तं यावत्वाग्यतस्तिष्ठेत् । ततः प्राप्तायां सन्ध्यायां सन्ध्या-मुपास्य कुशण्डिकोक्तविधानेन समुद्भवनामान-मग्निं संस्थाप्य मन्त्रं जप्त्वा दक्षिणं जानुं भूमौनिधाय दक्षिणपश्चिमोत्तरक्रमेण उदकाञ्जलि-सेकमग्निपर्य्युक्षणञ्च कृत्वा समिद्धोमं कुर्य्यात् ।ततः प्रादेशप्रमाणघृताक्तसमित्त्रयं गृहीत्वा आद्य-न्तयोस्तूष्णीं मध्ये समन्त्रकं अग्नौ जुहुयात् । ततःकर्म्मशेषोक्तविधिना पुनरपि अग्निपर्य्युक्षणोप-क्रमं दक्षिणपश्चिमोत्तरक्रमेण उदकाञ्जलिसेकंकुर्य्यात् । ततः ब्रह्मचारी अग्निमभिवाद्य मन्त्रे-णग्निं विसृज्य अतीतायां सन्ध्यायां भिक्षालब्ध-मन्नं क्षारलवणवर्जितं सघृतमुदकेनाभ्युक्ष्य भक्षण-प्रकरणोक्तविधिना भुञ्जीत । एतच्चाग्निकर्म्मसमावर्त्तनपर्य्यन्तं प्रत्यहं सायं प्रातः कर्त्तव्यम् ॥
इत्युपनयनकर्म्म समाप्तम् ॥
इति भवदेवभट्टः ॥
(ब्राह्मण-क्षत्त्रिय-वैश्यानामन्यतममन्वय-वयः शील-शौर्य्य -- शौचाचार-विनय-शक्ति-बल-मेधा-धृति-स्मृति-मति-प्रतिपत्तियुक्तं तनुजिह्वौष्ठदन्ताग्रमृ-जुवक्त्राक्षिनासं प्रसन्नचित्त-वाक्चेष्टं क्लेशसहञ्चभिषक् शिष्यमुपनयेत् । अतो विपरीतगुणंनोपनयेत् ।उपनयनीयस्तु ब्राह्मणः प्रशस्तेषु तिथिकरण-मुहूर्त्तनक्षत्रेषु प्रशस्तायां दिशि शुचौ समे देशेचतुर्हस्तं चतुरस्रं स्थण्डिलमुपलिप्य गोमयेनदर्भैः संस्तीर्य्य पुष्पैर्लाजभक्तैः रत्नैश्च देवताः पूज-यित्वा विप्रान् भिषजश्च तत्रोल्लिख्याभ्युक्ष्य चदक्षिणतो ब्राह्मणं स्थापयित्वाग्निमुपसमाधायखदिर-पलाश-देवदारु-विल्वानां समिद्भिश्चतुर्णांवा क्षीरवृक्षाणां न्यग्रोधोडुम्बराश्वत्थमधूकानांदधि-मधु-घृताक्ताभिर्दार्व्वीहौमिकेन विधिना-स्नुवेणाज्याहुतीर्जुहुयात् । सप्रणवाभिर्महाव्या-हृतिभिस्ततः प्रतिदैवतमृषींश्च स्वाहाकारञ्चकुर्य्यात् शिष्यमपि कारयेत् ॥
ब्राह्मणस्त्रयाणांवर्णानामुपनयनं कर्त्तुमर्हति राजन्यो द्वयस्य वैश्योतैश्यस्यैवेति । शूद्रमपि कुलगुणसम्पन्नं मन्त्रवर्ज्ज-मनुपनीतमध्यापयेदित्येके ॥
ततोऽग्निं त्रिः परि-णीयाग्निसाक्षिकं शिष्यं ब्रूयात् । काम-क्रोध-लोभ-मोह-मानाहङ्कारेर्ष्यापारुष्य--पैशुन्यानृतालस्याय-शस्यानि हित्वा नीच-नख-रोम्ना शुचिना कषाय-वाससा सत्यव्रतब्रह्मचर्य्याभिवादनतत्परेणावश्यंभवितव्यं मदनुमतस्थान-गमन-शयनासन-भोज-नाध्ययन-परेण भूत्वा मत्प्रियहितेषु वर्त्तितव्य-मतोऽन्यथा ते वर्त्तमानस्याधर्म्मो भवत्यफला चविद्या न च प्राकाश्यं प्राप्नोति । अहं वा त्वयिसम्यग्वर्त्तमाने यद्यन्यथादर्शो स्यामेनोभाग् भवेय-मफलविद्यश्च । द्विज-गुरु-दरिद्र-मित्र-प्रव्रजितो-पनत-साध्वनाथाभ्युपगतानां चात्मबान्धवानामिवस्वमेषजैः प्रतिकर्त्तव्यमेवं साधु भवति । ब्याधशाकु-निक-पतित-पापकारिणां न च प्रतिकर्त्तव्यमेवं वि-द्या प्रकाशते मित्रयशो धर्म्मार्थकामांश्च प्राप्नोति ॥
भवतश्चात्र ॥
“कृष्णेऽष्टमी तन्निधनेहनी द्वेकृष्णेतरेऽप्येवमहर्द्विसन्ध्यम् ।अकालविद्युत्-स्तनयिन्तुघोषेस्वतन्त्रराष्ट्रक्षितिपव्यथासु ॥
श्मशानयानाद्यतनाहवेषुमहोत्सवौत्पातिकदर्शनेषु ।नाध्येयमन्येषु च येषु विप्रा-नाधीयते नाशुचिना च नित्यम्” ॥
इति सुश्रुते सूत्रस्थाने द्वितीयोऽध्यायः ॥
)