उपधा (upadhA)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 उपधा f.
  (-धा)
	 1. A false pretence.
	 2. Trial or test of honesty,  &c. of four
kinds,  of loyalty,  disinterestedness,  continence,  and courage.
	 3. A
penultimate letter.
 E.
  उप,  धा having,  from धा to have,  with अङ्
and टाप् affs.

Capeller Eng

English

 उपधा f.
  imposition,  fraud
 penultimate letter (g. ).

Yates

English

 उप-धा (धा) 1.
f.
  False pretence
 tri-
al of honesty,  courage or abili-
ty
 a penultimate letter.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

उपधा 	-	 upadhA 	-	 f.
  	-	  forgery
उपधा 	-	 upadhA 	-	 f.
  	-	  trial or test of honesty
उपधा 	-	 upadhA 	-	 f.
  	-	  fraud
उपधा 	-	 upadhA 	-	 f.
  	-	  penultimate letter
उपधा 	-	 upadhA 	-	 f.
  	-	  deceit
उपधा 	-	 upadhA 	-	 f.
  	-	  condition
उपधा 	-	 upadhA 	-	 f.
  	-	  trick
उपधा 	-	 upadhA 	-	 f.
  	-	  reservation
उपधा 	-	 upadhA 	-	 f.
  	-	  imposition
उपधा 	-	 upadhA 	-	 f.
  	-	  false pretence
उपधत्ते  { उपधा } 	-	  upadhatte  { upadhA } 	-	 verb 	-	  hand over
उपधत्ते  { उपधा } 	-	  upadhatte  { upadhA } 	-	 verb 	-	  place or lay upon
उपधत्ते  { उपधा } 	-	  upadhatte  { upadhA } 	-	 verb 	-	  employ
उपधत्ते  { उपधा } 	-	  upadhatte  { upadhA } 	-	 verb 	-	  consign
उपधत्ते  { उपधा } 	-	  upadhatte  { upadhA } 	-	 verb 	-	  put
उपधत्ते  { उपधा } 	-	  upadhatte  { upadhA } 	-	 verb 	-	  connect
उपधत्ते  { उपधा } 	-	  upadhatte  { upadhA } 	-	 verb 	-	  teach
उपधत्ते  { उपधा } 	-	  upadhatte  { upadhA } 	-	 verb 	-	  place near to
उपधत्ते  { उपधा } 	-	  upadhatte  { upadhA } 	-	 verb 	-	  lie or be placed close to
उपधत्ते  { उपधा } 	-	  upadhatte  { upadhA } 	-	 verb 	-	  place under one's self

 
   उपधा  upadhA f.
   imposition   
   अतिक्रम  atikrama m.
   imposition    
   आरोपण  AropaNa n.
   imposition   
   अत्याधान  atyAdhAna n.
   imposition    
   व्रतादेश  vratAdeza m.
   imposition of a vow  
   आरोप  Aropa m.
   rhetorical figure super-imposition      
            

 
   उपधा  upadhA f.
   penultimate letter   
   अनुपध  anupadha m.
   having no penultimate     
   अनुनासिकोपध  anunAsikopadha adj.
   having a nasal penultimate    
   ह्रस्वोपध  hrasvopadha adj.
   having a short penultimate     
   सर्वोपध  sarvopadha adj.
   having any penultimate letter   
   उपधालोप  upadhAlopa m.
   elision of the penultimate letter    
   स्वरोपध  svaropadha adj.
   having a vowel as penultimate letter   
   सोपध  sopadha adj.
   with the penultimate or preceding letter    
   सहोपध  sahopadha adj.
   together with a penultimate sound or letter   
   असंयोगोपध  asaMyogopadha adj.
   the penultimate letter of which is not a conjunct consonant    

Wilson

English

 उपधा
f.
  (-धा)
1 A false pretence.
2 Trial or test of honesty,  &c. of four kinds,  of loyalty,  disinterestedness, 
continence,  and courage.
3 A penultimate letter.
E.
  उप,  धा having,  from घा,  to have,  with अङ् and टाप् affs.

Apte

English

उपधा [upadhā],  3 U.
 

To place or lay upon,  place under or in
 अधिजानु बाहुमुपधाय Śi.*
  9.54
 उपहितं शिशिरापगमश्रिया मुकुलजालमशोभत किंशुके R.*
  9.31
 Bk.*
  15.47
 Ku.*
  1.44
 हृदि चैनामुपधातुमर्हसि R.*
  8.77 treasure up-lay to heart
 Ms.*
  4.54
 उपहितसूक्ष्मग्रन्थिना Ś.*
  1.19.

To place,  lay
 वामहस्तोपहितवदना Ś.*
  4 resting on. 

(a) To place near
 अक्ष्णोर्मुखेन्दुमुपधेहि Mv.*
  4.56. (b) To put to or yoke (as a horse to a carriage &c.
 )
 उप त्मनि दधानो धुर्याशून्.

To cause,  bring on or produce
 नरः कृतान्तोपहितां (दशां) प्रपद्यते Mk.*
  1.53.

To impose,  entrust with,  charge with (as a duty)
 तदुपहितकुटुम्बः R.*
  7.71.

To lay a command upon,  enjoin,  instruct in (with acc.
 )
 स्त्रीषु नृत्यमुपधाय शिक्षयन् R.*
  19.36.

To lie down upon,  use as a pillow
 उपधाय वामभुजमशयिषि Dk.*
  111.

To apply,  employ,  lay or bestow upon,  क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति R.*
  3.29.

To place over,  cover,  conceal.

To add,  place in addition. 

To communicate,  impart,  give,  bestow
 उपहितशोभा Bk.*
  2.55.

To locate
 एतदुपहितं चैतन्यम् Vedānta S.

(In gram.
  ) To precede without the intervention of another syllable.

To deceive (वञ्च्)
 स्वयं चापहृता भृत्या ये चाप्युपहिताः परैः Mb.
 *  12.111.77.

उपधा [upadhā],  1 Imposition,  forgery,  fraud,  deceit,  trick,  pretence
 उपधाभिश्च यः कश्चित्परद्रव्यं हरेन्नरः Ms.*
  8.193.

Trial or test of honesty,  (भेदोपजापौ उपधा धर्माद्यैर्यत्परी- क्षणम्)
 (said to be of 4 kinds: 1 loyalty,  2 disinterestedness,  3 continence,  4 courage i. e.  धर्मोपधा Religious allurement,  अर्थोपधा Monetary allurement,  कामोपधा Love allurement,  भयोपधा Allurement under the pressure of fear. 'भिया धर्मार्थकामैश्च परीक्षा या तु सोपधा' इत्यभिधान- चिन्तामणिः)
 (शोधयेत्) धर्मोपधाभिर्विप्रांश्च सर्वाभिः सचिवान् पुनः Kālikā P.
  उपधाभिः शौचाशौचज्ञानममात्यानाम् । Kau. A.
 1.1
 अमात्यानुपधातीनान् Mb.
 *  15.5.14.

A means or expedient
 अयशोभिदुरा लोके कोपधा महणादृते Śi.*
  19.58.

(In gram.
  ) A penultimate letter (अन्त्याद्वर्णात्पूर्वं उपधा). अलोन्त्यात् पूर्व उपधा P.
 I.1.65. Comp.
   -भृतः a servant who has been guilty of dishonesty. -लोपः Elision of the penultimate letter (e. g.  in the case of a बहुव्रीहि compound ending in अन्) P.
 IV.*  1.28. -शुचि a.
  tried,  of approved loyalty.

Apte 1890

English

 उपधा {c3c} U. 1 To place or lay upon,  place under or in
 अधिजानु बाहुमपधाय Śi. 9. 54
 उपहितं शिशिरापगमश्रिया मुकुलजालमशोभत किंशुके R. 9. 31
 Bk. 15. 47
 Ku. 1. 44
 हृदि चैनामुपधातुमर्हसि R. 8. 77 treasure uplay to heart
 Ms. 4. 54
 उपहितसूक्ष्मग्रंथिना Ś. 1. 19. 
2 To place,  lay
 वामहस्तोपहितवदना Ś. 4 resting on. 
3 (a) To place near
 Mv. 4. 56. (b) To put to or yoke (as a horse to a carriage &c.). 
4 To cause,  bring on or produce
 Mk. 1. 53. 
5 To impose,  entrust with,  charge with (as a duty)
 तदुपहितकुदुंबः R. 7. 71. 
6 To lay a command upon,  enjoin,  instruct in (with acc.)
 स्त्रीषु नृत्यमुपधाय शिक्षयन् R. 19. 36. 
7 To lie down upon,  use as a pillow
 उपधाय वामभुजमशयिषि Dk. 111. 
8 To apply,  employ,  lay or bestow upon,  क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति R. 3. 29. 
9 To place over,  cover,  conceal. 
10 To add,  place in addition. 
11 To communicate,  impart,  give,  bestow
 उपहितशोभा Bk. 2. 55. 
12 To locate
 एतदुपहितं चैतन्यं Vedānta S. 
13 (In gram.) To precede without the intervention of another syllable. 

 उपधा 1 Imposition,  forgery,  fraud,  deceit,  trick,  pretence
 Ms. 8. 193. 
2 Trial or test of honesty,  (धर्माद्यैर्यत्परीक्षणं)
 (said to be of {4} kinds,  {1} loyalty,  {2} disinterestedness,  {3} continence,  {4} courage)
 (शोधयेत्) धर्मोपधाभिर्विप्रांश्च सर्वाभिः सचिवान् पुनः Kālikā P. 
3 A means or expedient
 अयशोभिदुरा लोके कोपधा मरणादृते Śi. 19. 58. 
4 (In gram.) A penultimate letter (अंत्याद्वर्णात्पूर्व उपधा) 
Comp. 
भृतः a servant who has been guilty of dishonesty. 
शुचि a. tried,  of approved loyalty. 

Monier Williams Cologne

English

 1. उप-√ धा P.
  Ā. -दधाति,  -धत्ते,  to place or lay upon,  place near to,  put on or into
to place,  lay,  put,  RV.
   x,  87,  3
 145,  6
 AV.
  
 ŚBr.
  
 KātyŚr.
  
 Mn.
  
 Ragh.
  &c.
  
to put to,  yoke (horses),  RV.
   iv,  29,  4
to give or make over,  hand over (knowledge),  teach,  Ragh.
 
to impose,  lay upon,  commit,  consign,  Ragh.
 
to place under one's self,  lie down upon,  R.
 
to place in addition,  add,  connect,  AitBr.
  
 ŚBr.
  
 Lāṭy.
  &c.
  
to communicate,  cause to share in
to use,  employ
 (in Gr.
 ) to lie or be placed close to,  precede without the intervention of another syllable,  RPrāt.
   &c.
  
to cause to rest upon or depend on BhP.
  

 2. उप-धा f.
  imposition,  forgery,  fraud,  deceit,  trick,  false pretence,  MBh.
  
 Mn.
  
 R.

 trial or test of honesty (of four kinds,  viz. of loyalty,  disinterestedness,  continence,  and courage),  Kām.
  
 Bhaṭṭ.
 
 Śiś.
  &c.

 (in Gr.
 ) a penultimate letter,  Pāṇ.
 
 RPrāt.
  
 APrāt.
  
 Nir.
  &c.
  

 condition,  reservation,  L.
 

Monier Williams 1872

English

 उपधा 1. उप-धा,  cl. 3. P. A. -दधाति, 
-धत्ते,  -धातुम्,  to place or lay upon,  place near
to,  put into
 to place,  lay
 to put to (as horses to a
carriage)
 to impose,  lay upon,  bestow upon,  charge
with (as a duty)
 to lay a command upon,  enjoin, 
instruct in (with acc.)
 to place under one's self,  to
lie down upon
 to place over,  cover,  conceal
 to
locate
 to place in addition,  to add
 to communicate, 
cause to share in
 (in gram.) to lie or be placed close
to,  to precede without the intervention of another
syllable.

 2. उप-धा,  f. imposition,  forgery,  fraud,  deceit, 
trick,  a false pretence
 trial or test of honesty &c.,  of
four kinds,  viz. of loyalty,  disinterestedness,  conti-
nence,  and courage
 (in gram.) a penultimate letter.
—उपधा-भृत,  अस्,  m. a servant who has been
guilty of dishonesty.
—उपधा-रञ्जन,  अम्,  n.
nasalization of the penultimate (?).
—उपधा-शुचि, 
इस्,  इस्,  इ,  approved,  tried,  of approved loyalty &c.

Macdonell

English

 उपधा upa-dhā,  f.
  fraud
 intrigue
 moral 🞄test
 penultimate or preceding letter (gr.)
 🞄(ā́) -na,  a.
  putting on
 n.
  placing upon
 🞄cushion,  pillow
 -nīya,  n.
  cushion
 -yin,  a.
  🞄making a pillow of (—°).

Benfey

English

 उपधा उप-धा,  f.
 
 1. A false pre-
tence,  Man.  8,  193.
 2. Deceit,  Hit. iii.
d. 16.

Apte Hindi

Hindi

उपधा
स्त्री*
  - उप+धा+अङ्
"छल,  जालसाजी,  धोखा-देही,  कपट"

उपधा
स्त्री*
  - उप+धा+अङ्
ईमानदारी की जांच या परीक्षण

उपधा
स्त्री*
  - उप+धा+अङ्
"उपाय,  तरकीब"

उपधा
स्त्री*
  - उप+धा+अङ्
अन्त्याक्षर से पहला

उपधा
जुहो* उभ* उप-धा -
"रखना,  उठाना,  नीचे रखना,  अन्दर रखना"

उपधा
जुहो* उभ* उप-धा -
"निकट रखना,  जोतना"

उपधा
जुहो* उभ* उप-धा -
"पैदा करना,  निर्माण करना,  उत्पादन करना"

उपधा
जुहो* उभ* उप-धा -
"ऊपर डालना,  सौंपना,  संभालना,  देख-रेख में करना"

उपधा
जुहो* उभ* उप-धा -
तकिये के स्थान में प्रयुक्त करना

उपधा
जुहो* उभ* उप-धा -
"काम में लगाना,  अभ्यर्थना करना,  प्रदान करना"

उपधा
जुहो* उभ* उप-धा -
"ढकना,  छिपाना"

उपधा
जुहो* उभ* उप-धा -
"देना,  जताना,  समाचार देना"

उपधा
जुहो*उभ* - -
धोखा देना

Shabdartha Kaustubha

Kannada

उपधा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದು
निष्पत्तिः - > उप + डुधाञ् (धारणपोषणयोः) - "अङ्" (३-३-१०६)
व्युत्पत्तिः - > उपधीयते सत्यज्ञानमत्र
प्रयोगाः - > "धर्मार्थकाममोक्षैश्च प्रत्येकं परिशोधने । उपेत्य धीयते यस्मादुपधा तेन कीर्तिता ॥" "चिन्तावन्तः कथां चक्रुः उपधाभेदभीरवः" ।
उल्लेखाः - > २)भट्टि० ७-७२
उपधा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೋಸ /ಕಪಟ /ವಂಚನೆ
प्रयोगाः - > "उपधाभिश्च यः कश्चित् परद्रव्यं हरेन्नरः । ससहायः स हन्तव्यः प्रकाशं विविधैर्वधैः ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ८-१९३
उपधा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉಪಾಯ
प्रयोगाः - > "अयशोभिदुरालोके कोपधा मरणादृते"
उल्लेखाः - > माघ० १९-५८
उपधा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಕರಣ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಉಪಾಂತ್ಯ ವರ್ಣ /ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿನ ಅಕ್ಷರ
प्रयोगाः - > "अलोऽन्त्यात् पूर्व उपधा"
उल्लेखाः - > पा० सू० १-१-६५

L R Vaidya

English

 upaDA {% f. %} 1. Imposition,  forgery,  fraud,  M.viii.193
test of honesty &c. of four kinds,  (शोधयेत्) धर्मोपधाभिर्विप्रांश्च सर्वाभिः सचिवान् पुनः /Kālikā P./
a means,  an expedient,  अयशोभिदुरा लोके कोपधा मरणादृते Sis.xix.58
a penultimate letter (in gram.).

E Bharati Sampat

Sanskrit

(स्त्री) उपधीयते सत्यज्ञानमत्र । उप+डुधाञ्(धारणपोषणयोः)+अङ् । ‘आतश्चोपसर्गे’ ३.३.१०६। १.राज्ञा मन्त्रिपरीक्षणम् । ‘धर्मार्थकाममोक्षैश्च प्रत्येकं परिशोधने । उपेत्य धीयते यस्मादुपधा तेन कीर्तिता ।’ चिन्तावन्तः कथांचक्रुरुपधाभेदभीरवः’ भट्टिः७.७२। २.वञ्चनम् । ‘उपधाभिश्च यः कश्चित्परद्रव्यं हरेन्नरः। ससहायः स हन्तव्यः प्रकाशं विविधैर्वधैः’ मनुः। ३.उपायः। ‘अयशोभिदुरालोके कोपधा मरणदृते’ माघः१९.५८। ४.व्याकरणशास्त्रे उपान्त्यवर्णः। ‘अलोन्त्यात् पूर्व उपधा’ पा०सू०१.१.६५।

Bopp

Latin

 उपधा f. (r. धा) investigatio,  exploratio,  quaestio,  inqui-
sitio. AM.: धर्माद्यैर् यत् परीक्षणम्
 HIT. 83. 21.

Indian Epigraphical Glossary

English

 upa-dhā (CII 1),  cf. hīta-sukham=upadadhyuḥ
 to bring
[welfare and happiness to the people].

Abhyankara Grammar

English

उपधा  penultimate letter,  as defined in the rule अलोन्त्यात्पूर्वं उपघा P. I. 1.65,  e.g. see ह्रस्वोपध,  दीर्घोपध,  लघूपध,  अकारोपध etc.
 lit. उपधीयते निधीयते सा that which is placed near the last letter.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  श्रि,  आश्रि,  उपाश्रि,  समाश्रि,  अवलम्ब्,  आलम्ब्,  लम्ब्,  उपश्रम्,  निधा,  उपधा,  अवष्टम्भ्,  अधिक्षि
verb
 
कस्यचन आधारेण अवस्थानानुकूलः व्यापारः।
 "शेषनागस्य स्फटे पृथिवी श्रयते इति मन्यते।"

Synonyms:
  योजय,  संयोजय,  उपदा,  उपधा,  आधा,  उपपृच्,  उपसंधा,  उपसमाधा
verb
 
एकस्य पदार्थस्य अन्येन सह मिश्रीकरणानुकूलः व्यापारः।
 "शाके लवणं योजयतु।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

nye bar bzhag pa
१) उपधा २) उपधानोपराग ३) उपस्थान

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
भिया धर्मार्थकामैश्च परीक्षा या तु सोपधा ॥ ७४० ॥
-wordlist-
 
उपधा (स्त्री)

अभिधानचिन्तामणीशिलोच्छः

Sanskrit

--source--
 
मायाविमायिकौ धूर्ते कपटे तूपधा मता ।
-wordlist-
 
मायाविन् (पुं),  मायिक (पुं),  उपधा (स्त्री)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

उपधा
उपधा,  परीक्षण
स्मृतं कौसीद्यमालस्यमुपधा तु परीक्षणम् ॥ ७५७ ॥
verse 4.1.1.757
page 0087

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  उपधा
Root:  उपधा
Gender:  undefined
Number:  undefined
Meaning(s): 
⇒ plan
⇒ begin
⇒ start
⇒ means
⇒ remedy
⇒ effort
⇒ exploit
⇒ heroism
⇒ courage
⇒ arrival
⇒ medicine
⇒ planning
⇒ approach
⇒ expedient
⇒ stratagem
⇒ endeavour
⇒ initiative
⇒ enterprise
⇒ undertaking
⇒ commencement
⇒ setting about
⇒ rim of a wheel
⇒ treatment [med.]
⇒ script [computer]
⇒ original conception
⇒ practice of medicine
⇒ application of medicine
⇒ initialization [computer]
⇒ attendance [on a patient]
⇒ act of going or coming near
⇒ physicking [act of healing]
⇒ anything leading to a result
⇒ beginning [home page of a web site]
⇒ practice or application of medicine
⇒ trying the fidelity of a counsellor or friend
⇒ particular ceremony preparatory to reading the Vedas
Shloka(s): 
3|3|139|2 ► उपायपूर्व आरम्भ उपधा चाप्युपक्रमः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 3|3|139|2 ⇢ उपक्रमः (उपक्रम) (पुं) ⇒ plan, begin, start, means, remedy, effort, exploit, heroism, courage, arrival, medicine, planning, approach, expedient, stratagem, endeavour, initiative, enterprise, undertaking, commencement, setting about, rim of a wheel, treatment [med.], script [computer], original conception, practice of medicine, application of medicine, initialization [computer], attendance [on a patient], act of going or coming near, physicking [act of healing], anything leading to a result, beginning [home page of a web site], practice or application of medicine, trying the fidelity of a counsellor or friend, particular ceremony preparatory to reading the Vedas
Related word(s): 
जातिः ➡ परिमाणः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 उपधा,  स्त्री,
   (उपधीयते शुद्धिज्ञानमत्र । उप + धा+ आतश्चोपसर्ग इत्यङ् + टाप् ।) राज्ञां धर्म्म-कामार्थभयैरमात्यादेर्यत् परीक्षणम् । इत्यमरः ॥
धर्म्मार्थकाममोक्षद्वारा परीक्षा । यथा ।“धर्म्मार्थकाममोक्षैश्च प्रत्येकं परिशोधनैः ।उपेत्य धीयते यस्मादुपधा परिकीर्त्तिता ॥
अर्थकामोपधाभ्यान्तु भार्य्याः पुत्त्रांस्तु शोधयेत् ।धर्म्मोपधाभिर्व्विप्रांस्तु सर्व्वाभिः सचिवान् पुनः” ॥
इति कालिकापुराणे ८५ अध्यायः ॥
 (“भूयोभूय-श्चोपधाभिर्विशोध्य तं मे मतिसहायमकरवम्” ।इति दशकुमारचरिते विश्रुतचरिते ।) पदानामु-पान्त्यवर्णः । इति व्याकरणम् ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 उपधा स्त्री उप + धा--अङ् । उपधाने स्थापने “धर्म्मार्थकाम-मोक्षैश्च प्रत्येकं परिशोधने । उपेत्य धीयते यस्मादुपधातेन कीर्त्तिता” इत्युक्ते धर्म्मार्थाद्युपन्यासेन मन्त्रिणां २ परी-क्षणे,  “चिन्तावन्तः कथां चक्रुरुपधाभेदभीरवः” भट्टिः“अर्थकामोपधिभ्यां तु भार्य्यां पुत्रांश्च शोधयेत् । धर्मो-पधाभिवैप्रांश्च सर्व्वाभिः सचिवान् पुनः” कालिका पु०
  ।३ छले च । “उपधाभिश्च यः कश्चित् परद्रव्यं हरेन्नरः”मनुः “तच्चापि श्रुत्वा भूयोभूय उपधाभिः” दशकु० । ४ उपायेच । “अयशोभिदुरालोके कोपधा मरणादृते” माघः ।“अलोऽन्त्यात् पूर्व्व उपधा” पाणिन्युक्ते अन्त्यवर्ण्णात्५ पूर्व्ववर्णे च । “अनौपधालोपनोऽन्यतरस्याम्” “को-पधाच्च” पा० । लिङ्गानुशासनसूत्रे कोपघात् खोप-धादित्यादि मूरिप्रयोगः ६ उपाधौ च । उपधाभृतः ।

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“डु धाञ् धारणपोषणयोः”@} 2 3 ‘डु धाञ् दानधारणयोः’ इति क्षीरस्वामी। 
 निरुक्ते 4 “रत्नधात- मम् = रमणीयानां धनानां दातृतमम्।” इति विवरणमप्यत्रैवानुकूलतया दृश्यते। 
 मैत्रैयरक्षितप्रभृतिभिरस्य धातोर्दानार्थत्वमष्यङ्गीकृतम्।]] ‘घेटो धयति पानार्थे,  धाञो धत्ते दधात्यपि।’ 5 इति देवः। 
 6 धायकः-यिका,  7 धापकः-पिका,  8 धित्सकः-त्सिका,  9 देधीयकः-यिका
   धाता-धात्री,  धापयिता-त्री,  धित्सिता-त्री,  देधीयिता-त्री
   10 प्रणिदधत्-दधती,  धापयन्-न्ती,  धित्सन्-न्ती
   -- धास्यन्-न्ती-ती,  धापयिष्यन्-न्ती-ती,  धित्सिष्यन्-न्ती-ती
   -- 11 प्रणिदधानः,  धापयमानः,  धित्समानः,  देधीयमानः
   धास्यमानः,  धापयिष्यमाणः,  धित्सिष्यमाणः,  देधीयिष्यमाणः
   रत्नधाः-धौ-धाः
   -- -- -- 12 हितम्- 13 प्रणिहितः-हितवान्,  धापितः,  धित्सितः,  देधीयितः-तवान्
   14 15 प्रधः,  16 दधः 17,  18 धायः,  19 किष्किन्धा 20,  21 धामा,  22 धीवा-धीवरी,  बहुधीवरी,  23 शिरोधिः-विधिः,  प्रणिधिः,  बालधिः 24 -उपाधिः,  25 भूतधात्री,  26 श्रद्धालुः,  27 28 विधेयः,  29 विधाता,  धापः,  धित्सुः,  30 दाधाः
   31 धातव्यम्,  धापयितव्यम्,  धित्सितव्यम्,  देधीयितव्यम्
   प्रणिधानीयम्,  धापनीयम्,  धित्सनीयम्,  देधीयनीयम्
   धेयम्,  32 धाय्या 33 34 धाप्यम्,  धित्स्यम्,  देधीय्यम्
   ईषद्धानम्-दुर्धानम्-सुधानम्
   -- -- -- 35 धीयमानः,  धाप्यमानः,  धित्स्यमानः,  देधीय्यमानः
   36 धात्री,  37 उपधिः-निधिः,  38 अन्तर्धिः- 39 उदधिः सन्धिः- 40 सुषन्धिः-दुष्षन्धिः,  41 दधि
   42 धायः,  43 हित्रिमम् 44 धापः,  धित्सः,  देधीयः
   धातुम्,  धापयितुम्,  धित्सितुम्,  देधीयितुम्
   हितिः,  45 अभिधा- 46 श्रद्धा,  47 उपधा,  धापना,  धित्सा,  देधीया
   प्रणिधानम्-अपिधानम्- 48 पिधानम्,  धापनम्,  धित्सनम्,  देधीयनम्
   हित्वा,  धापयित्वा,  धित्सित्वा,  देधीयित्वा
   49 प्रधाय-निधाय,  प्रधाप्य,  प्रधित्स्य,  प्रदेधीय्य
   50 घृतनिधायं निहितं 51,  52 गोत्राभिधायम्,  53 धायम् २,  हित्वा २,  धापम् २,  धापयित्वा २,  धित्सम् २,  धित्सित्वा २,  देधीयम् २
   देधीयित्वा २
   54 तुन्प्रत्यये रूपम्। 
 दधात्यर्थम्,  धीयतेऽस्मिन्नर्थ इति वा धातुः = शब्दप्रकृतिः,  पर्वतनिस्रावो वा।]] धातुः,  55 इति कूप्रत्ययान्तो निपातितः। 
 एवं शकन्धूरपि। 
 धातव्याऽसौ इति दिधिषूः। 
 अस्यैव धातोः कूप्रत्यये द्विर्वचनम्,  षुगागम इत्वं च निपात्यन्ते।]] कर्कन्धूः-शकन्धूः-दिधिषूः,  56 आनकप्रत्यये रूपम्। 
 धानकः = सुवर्णपरिमाणम्।]] धानकः,  57 क्युप्रत्यये रूपम्। 
 निधनम् = विनाशः। 
 बाहुलकाद् धनमित्यपि क्युप्रत्यय एव बोध्यः।]] निधनम्-धनम्,  58 59 इति नप्रत्यये रूपम्। 
 धीयन्ते यासां विकारैः प्राणिन इति धानाः = यवविकाराः।]] धानाः,  60 इति यन्प्रत्यये नुडागमो विधीयते।]] धान्यम्,  61 इति क्रन्प्रत्यये ईत्वे च रूपम्। 
 दधाति आपत्सु चित्तमिति धीरः = सत्त्ववान्।]] धीरः,  62 इति विपूर्वाद्धाञोऽसिप्रत्ययः,  वेध इति इत्ययं चादेशः। 
 विदधाति प्रजाः इति वेधाः = ब्रह्मा।]] वेघाः,  63 इत्येभिः असिप्रत्ययो विधीयते। 
 डिच्चायम्,  तेन टेर्लोपः। 
 वयोधाः = प्राणी चन्द्रश्च। 
 पयोधाः = समुद्रः। 
 पुरोधाः = उपाध्यायः।]] वयोधाः-पुरोधाः।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (८९५)
 02 =>
  (३-जुहोत्यादिः-१०९२-सक। अनि। उभ।)
 03 =>
  [[[अ]
 04 =>
  (७-१५)
 05 =>
  (श्लो। ६)
 06 =>
  [[१। ण्वुलि,  ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं घञि णमुल्प्र- भृतिष्वपि ज्ञेयम्।]]
 07 =>
  [[२। ण्यन्तात् ण्वुलि,  आदन्तलक्षणः पुगागमः। ण्यन्ते सर्वत्र एवमेवेति ज्ञेयम्।]]
 08 =>
  [[३। ‘दाधा ध्वदाप्’ (१-१-२०) इति घुसंज्ञायाम् ‘सनि मीमाघु--’ (७-४-५४) इत्यादिना सन्नन्ते आकारस्य इस्। ‘सः स्यार्धधातुके’ (७-४-४९) इति सकारस्य तकारे,  ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासलोपः। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वान्न गुणः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।]]
 09 =>
  [[४। यङन्ताण्ण्वुलि,  ‘घुमास्था--’ (६-४-६६) इत्यादिना ईत्वे,  द्विर्वचनादिकम्। अभ्यासे गुणः। यङन्ते सर्वत्रैवमेव।]]
 10 =>
  [[५। शतरि,  ‘जुहोत्यादिभ्यः--’ (२-४-७५) इति शपः श्लुः। ‘श्लौ’ (६-१-१०) इति द्विर्वचनम्। ‘श्नाऽभ्यस्तयोरातः’ (६-४-११२) इत्याकारलोपः। ‘नेर्गदनदपतपदघुमा--’ (८-४-१७) इत्यादिना उपसर्गस्थान्निमित्तात् परस्य नेः णत्वम्। ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ (७-१-७८) इति नुम्निषेधः।]]
 11 =>
  [[आ। ‘अस्रावि भूमिपतिभिः क्षणवीतनिद्रैरश्नन् पुरो हरितकं मुदमादधानः।’ शि। व। ५। ५८।]]
 12 =>
  [[६। निष्ठायाम्,  ‘दधातेर्हिः’ (७-४-४२) इति प्रकृतेः हिः आदेशः। एवं तकारादौ किति प्रत्यये सर्वत्र (क्त्वा,  क्तिन्प्रभृतिषु) ज्ञेयम्।]]
 13 =>
  [[B। ‘ततः प्रणिहितः स्वार्थे राक्षसेन्द्रं बिभीषणः।।’ भ। का। ९। ९९।]]
 14 =>
  [पृष्ठम्०७९०+ ३२]
 15 =>
  [[१। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-१-१३६) इति कर्तरि कप्रत्ययः।]]
 16 =>
  [[२। ‘ददातिदधात्योर्विभाषा’ (३-१-१३९) इति शप्रत्यये,  शित्त्वात् शपि,  तस्य श्लौ,  द्विर्वचने,  शप्रत्ययस्य सार्वधातुकत्वेन ‘श्नाऽभ्यस्तयोः--’ (६-४-११२) इत्या- कारलोपे च दधः इति रूपम्।]]
 17 =>
  [[आ। ‘नभस्स्पृगूर्मिस्तितरीषतोऽस्य हरे दधस्यैकपदीमदात् सः।।’ वा। वि। ३। ३८।]]
 18 =>
  [[३। दधातेरस्य शप्रत्ययस्य विभाषितत्वात् पक्षे,  ‘श्याऽऽद्व्यध--’ (३-१-१४१) इत्यादिना कर्तरि णप्रत्यये,  युगागमे च धायः इति रूपम्।]]
 19 =>
  [[४। किं किं दधातीत्यर्थे ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३-२-३) इति कर्मण्युपपदे कर्तरि कप्रत्यये,  ‘पारस्करप्रमृतीनि च’ (६-१-१५७) इति सुडागमे,  किमो मकारस्य लोपः षत्वं च भवति।]]
 20 =>
  [[B। ‘किष्किन्धाद्रिसदात्यर्थं निष्पिष्टः कोष्णमुच्छ्वसन्।।’ भ। का। ६। १२१।]]
 21 =>
  [[५। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति निरुपपदादस्मात् मनिन्प्रत्यये रूपम्।]]
 22 =>
  [[६। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति निरुपपदादस्मात् क्वनिप्प्रत्यये,  ईत्वे,  रूपम्। स्त्रियाम्,  ‘वनो र च’ (४-१-७) इति ङीब्रेफौ। बहुधीवा बहुधीवरी इत्यत्र तु ‘अनो बहुव्रीहेः’ (४-१-१२) इति निषेधात् ङीबभावः,  ‘डाबुभाभ्या- मन्यतरस्याम्’ (४-१-१३) इति पाक्षिकः ङीप् रेफः डाप् च भवति।]]
 23 =>
  [[७। शिरो धत्ते इति शिरोधिः = ग्रीवा। बाहुलकात् कर्तरि किप्रत्यये,  ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपः। केचित्तु शिरो धीयते अस्यामिति विगृह्य ‘कर्मण्यधिकरणे च’ (३-३-९३) इति किप्रत्यये निष्पादयन्ति। विधिः,  प्रणिधिः इत्यादिषु तु कर्तर्येव किप्रत्ययः बाहुलकात्।]]
 24 =>
  [[C। ‘आनिन्यिरे श्रेणिकृतास्तथाऽन्यैः परस्परं चालधिसंनिबद्धाः।।’ भ। का। ११। ४२।]]
 25 =>
  [[८। भूतानि धत्ते इति भूतधात्री = पृथिवी। बाहुलकात् कर्तरि ष्ट्रन्प्रत्यये,  स्त्रियां षित्त्वात् ङीष्।]]
 26 =>
  [[९। तच्छीलादिषु कर्तृषु ‘स्पृहिगृहिपतिदयिनिद्रातन्द्राश्रद्धाभ्य आलुच्’ (३-२-१५८) इत्यालुच्प्रत्ययः।]]
 27 =>
  [[ड्। ‘श्रद्धालुर्भ्रातुरङ्गानि चन्दनेष्वप्यरोचकी।।’ अनर्घराघबे। ७। १४३।]]
 28 =>
  [[१०। ‘अर्हे कृत्यतृचश्च’ (३-३-१६९) इति कर्तरि यत्प्रत्ययः। ‘ईद्यति’ (६-४-६५) इति धातोरीत्वे गुणः।]]
 29 =>
  [[११। विदधातीति विधाता = ब्रह्मा। ‘तृन्’ (३-२-१३५) ताच्छीलिकस्तृन्प्रत्ययः।]]
 30 =>
  [[१२। यङन्तात् पचाद्यचि यङो लुकि ईत्वाभावे,  अभ्यासे ‘दीर्घोऽकितः’ (७-४-८३) इति दीर्घः।]]
 31 =>
  [पृष्ठम्०७९१+ २७]
 32 =>
  [[१। सामिधेनीरूपऋत्विग्विशेषवाचित्वे सति,  ‘पाय्यसान्नाय्यनिकाय्यधाय्या मानह- विर्निवाससामिधेनीषु’ (३-१-१२९) इत्यनेन ण्यत् आयादेशश्च निपात्येते। ‘धाय्येति न सर्वा सामिधेन्युच्यते,  किं तर्हि? काचिदेव। रूढिशब्दो ह्ययम्। तथा च असामिधेन्यामपि दृश्यते-- ‘धाथ्याः शंसत्यग्निर्नेता त्वं सोमक्रतुभिः।’ इति काशिकाऽत्रानुसन्धेया। ‘सामिधेन्यभिधास्वृक्षु काचिद्धाय्येति कथ्यते। शस्त्रादिष्वपि धाय्याऽस्ति तेनैतदुपलक्षणम्।।’ इति प्रक्रियासर्वस्व श्लोकोऽ- प्यत्रानुसन्धेयः।]]
 33 =>
  [[आ। ‘मदनानलबोधने भवेत् खग,  धाय्या धिगधैर्यधारिणः।।’ नैषधे। २। ५९।]]
 34 =>
  [ऋक्]
 35 =>
  [[२। यगन्ताच्छानचि,  ‘घुमास्था--’ (६-४-६६) इतीत्वम्।]]
 36 =>
  [[३। धीयते = धार्यते शिरसीति धात्री = आमलकी। ‘धः कर्मणि ष्ट्रन्’ (३-२-१८१) इति ष्ट्रन्प्रत्ययः। षित्त्वात् स्त्रियां ङीष्।]]
 37 =>
  [[४। ‘उपसर्गे घोः किः’ (३-३-९२) इति किप्रत्यये आकारलोपे च रूपम्। एवं निधिरित्यादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
 38 =>
  [[५। ‘अन्तश्शब्दस्य अङ्किविधिणत्वेषूपसर्गत्वं वाच्यम्’ (वा। १-४-६५) इत्युप- सर्गसंज्ञायां किप्रत्यये रूपम्। एवं अन्तर्धा अन्तर्णिधानम् इत्यत्रापि अङ्- विधौ णत्वविधौ चोपसर्गत्वं ज्ञेयमन्तश्शब्दस्य।]]
 39 =>
  [[६। उदकं धीयतेऽत्रेति उदधिः = समुद्रः। ‘कर्मण्यधिकरणे च’ (३-३-९३) इति अधिकरणे किप्रत्ययः। ‘उदकस्योदः संज्ञायाम्’ (६-३-५७) इति उदक- शब्दस्य उदभावः। असंज्ञायां तु ‘पेषंवासवाहनधिषु च’ (६-३-५८) इति उदभावः--इति विशेषः।]]
 40 =>
  [[७। सुषामादित्वात् (८-३-९८) सुषन्धिः दुष्षन्धिः इत्यत्र षत्वम्।]]
 41 =>
  [[८। ‘भाषायां धाञ्--’ (वा। ३-२-१७१) इत्यादिना किः किन् वा प्रत्ययः। तस्य लिड्वद्भावातिदेशात् द्विर्वचनादिकं भवति।]]
 42 =>
  [पृष्ठम्०७९२+ ३२]
 43 =>
  [[१। ‘ड्वितः क्त्रिः’ (३-३-८८) इति क्त्रिप्रत्यये,  तेन निवृत्तम् इत्यर्थे,  ‘क्त्रेर्मम्नि- त्यम्’ (४-४-२०) इति मप्प्रत्यये,  हिभावे च रूपमेवम्।]]
 44 =>
  [[आ। ‘निष्ठां गते दत्त्रिमसभ्यतोषे विहित्रिमे कर्मणि राजपत्न्यः।’ भ। का। १। १३।]]
 45 =>
  [[२। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इत्यङ्।]]
 46 =>
  [[३। ‘श्रढन्तरोरुपसर्गवद्वृत्तिः’ (वा। १-४-५९) इति वचनादुपसर्गभावेऽङ्।]]
 47 =>
  [[B। ‘चिन्तावन्तः कथां चक्रुरुपधामेदभीरवः।’ भ। का। ७। ७४।]]
 48 =>
  [[४। अपिपूर्वकात् धाञो ल्युटि ‘वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः।’ इति वचनात् अपिघटिताकारस्य लोपे पिधानम् इति भवति। अन्येषां मते तु अपिघानम् इत्येव।]]
 49 =>
  [[५। ‘न ल्यपि’ (६-४-६९) इतीत्वनिषेधः। ‘अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग् बाधते’ (परिभाषा ५३) इति न्यायात् पूर्वमेव ल्यपः प्रवृत्त्या तादिकितोऽभावात् न प्रकृतर्हिरादेशः।]]
 50 =>
  [[६। ‘उपमाने कर्मणि च’ (३-४-४५) इति णमुलि युगागमे,  अस्यः कषादित्वात् ‘कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः’ (३-४-४६) इति पूर्वप्रयुक्तधातोरनुप्रयोगः।]]
 51 =>
  [जलम्]
 52 =>
  [[७। ‘द्वितीयायां च’ (३-४-५३) इति णमुल्। अत्र सूत्रे पूर्वसूत्रात् ‘परीप्सायाम्’ इति नानुवर्तते इति पदमञ्जर्यादौ स्पष्टम्।]]
 53 =>
  [[C। {??} दित्वा करुणं सशब्दे गोत्रभिवायं सरितं समेत्य।’ भ। का। ३।५०। ]]
 54 =>
  [[८। औणादिके [द। उ। १-१२२]
 55 =>
  [[९। कर्क दधातीति कर्कन्धूः = बदरीवृक्षः। ‘अन्दूदृम्भूजम्बूकफेलूकर्कन्धूदिधिषूः’ [द। उ। १। १७६]
 56 =>
  [[१०। औणादिके [द। उ। ३-२७]
 57 =>
  [[११। निपूर्वकादस्मात् औणादिके [द। उ। ५। २६]
 58 =>
  [पृष्ठम्०७९३+ २३]
 59 =>
  [[१। ‘धापृ--’ [द। उ। ५-३९]
 60 =>
  [[२। ‘दधातेर्यन् नुट् च’ [द। उ। ८। १९]
 61 =>
  [[३। ‘सुसूधा--’ [द। उ। ८-४२]
 62 =>
  [[४। ‘विधाञो वेध च’ [द। उ। ९-८४]
 63 =>
  [[५। ‘वयसि धाञः’,  ‘पयसि च’ ‘पुरसि च’ [द। उ। ९-८९-९०-९१]

Capeller

German

 उपधा f.
  Betrug
 vorletzter Laut (g.).

Burnouf

French

 उपधा उपधा f.
  (धा) épreuve,  enquête
 examen
preuve,  démonstration [surtout des vertus cardinales que l'on
possède].
		 L'avant-dernière lettre,  la pénultième,  tg.

Stchoupak

French

 १ उप-धा-
 1 placer près de ou sur,  poser,  déposer,  appliquer (aussi
fig.) 
 assigner 
 mettre sous soi,  couvrir.

 २ उप-धा-
 f.
  fraude 
 prétexte 
 épreuve de vertu.
°शुचि- a. de vertu éprouvée.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.