| YouTube Channel

उपद्रवः (upadravaH)

 
Apte
English
उपद्रवः [upadravḥ], 1 An unhappy accident, misfortune, calamity.
Injury, trouble, harm
पुंसामसमर्थानामुपद्रवाया- त्मनो भवेत्कोपः
Pt.*
 1.324
निरुपद्रवं स्थानम्
Pt.*
 1.
Outrage, violence.
A national distress (whether caused by the king or famine, seasons
&c.
 ).
A national disturbance, rebellion.
A symptom, a supervenient disease (one brought on whilst a person is suffering from another).
The sixth part of a Vedi sāman consisting of seven limbs. अथ सप्तविधस्य वाचि सप्तविधं सामोपासीत ...... यदुपेति स उपद्रवः Ch.
Up.*
 2.8.2.
A servant
अनृय्यजुरसामा च प्राजापत्य उपद्रवः
Mb.
 * 12.6.44.
Loss, waste
अष्टकापितृदेवत्यमित्ययं प्रसृतो जनः । अन्नस्योपद्रवं पश्य मृतो हि किमशिष्यति ॥
Rām.*
 2.18.14.
Apte 1890
English
उपद्रवः 1 An unhappy accident, misfortune, calamity.
2 Injury, trouble, harm
पुंसामसमर्थानामुपद्रवायात्मनो भवेत्कोपः Pt. 1. 324
निरुपद्रवं स्थानं Pt. 1.
3 Outrage, violence.
4 A national distress (whether caused by the king or famine, seasons &c.).
5 A national disturbance, rebellion.
6 A symptom, a supervenient disease (one brought on whilst a person is suffering from another).
Apte Hindi
Hindi
उपद्रवः
पुं*
 - उ+द्रु+अप्
"दुःखद दुर्घटना, मुसीबत, संकट"
उपद्रवः
पुं*
 - उ+द्रु+अप्
"चोट, कष्ट, हानि"
उपद्रवः
पुं*
 - उ+द्रु+अप्
"बलात्कार, उत्पीडन"
उपद्रवः
पुं*
 - उ+द्रु+अप्
राष्ट्र-संकट
उपद्रवः
पुं*
 - उ+द्रु+अप्
"राष्ट्रीय अशान्ति, विद्रोह"
उपद्रवः
पुं*
 - उ+द्रु+अप्
"लक्षण, अकस्मात् आ टपकने वाला रोग"
उपद्रवः
पुं*
 - उपद्रु+ घञ्
सप्तांशक साम का छठा भाग
उपद्रवः
पुं*
 - उपद्रु+ घञ्
"हानि, छीजन"
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) उप+द्रु(गतौ)+घञ् । ‘भावे’ ३.३.१८। १.पीडा । ‘पुंसामसमर्थानामुपद्रवायात्मनो भवेत्कोपः’ पञ्चतं०। २.प्रपञ्चप्रलयम् । ३.व्याधिः। ४.त्रिदोषानाम् असमतोलनम् । ५.उपव्याधिः।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 आपद्, विपद्, व्यसनम्, उपप्लवः, विपत्तिः, उपद्रवः, अत्याहितं, अनर्थः, विप्लवः, विपत्तिकालः, आपत्कालः, विपत्कालः
noun
विपत्तियुक्तः कालः।
"हितैषिणां परीक्षणं विपत्तौ एव भवति। / सम्पत्तौ च विपत्तौ च साधूनामेकरूपता।"
Synonyms:
 उपद्रवः, उत्पातः, विप्लवः
noun
जनसमूहे प्रवर्तमानः कलहः यत्र केशाकेशि बाहवाबाहवि अपि भवति।
"छात्राणाम् उपद्रवेन व्यथितेन प्राचार्येण विद्यालयम् अवरुद्धम्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उपद्रवः,
पुं,
 (उप + द्रु + अप् ।) उत्पातः । इतिहलायुधः ॥
रोगारम्भकदोषप्रकोपजन्योऽन्यो वि-कारः । (तल्लक्षणमुक्तं वैद्यके । यथा, --“यो व्याधिस्तस्य यो हेतुर्दोषस्तस्य प्रकोपतः ।योऽन्यो विकारो भवति स उपद्रव उच्यते” ॥
“व्याधेरुपरि यो व्याधिः उपद्रव उदाहृतः ।सोपद्रवा न जीवन्ति जीवन्ति निरुपद्रवाः” ॥
इति हारीते चिकित्सितस्थाने द्वितीयेऽध्याये ।“तत्रौपसर्गिको यः पूर्व्वोत्पन्नं व्याधिं जघन्यकाल-जातो व्याधिरुपसृजति स तन्मूलएवोपद्रव-संज्ञः” । इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ३५ अध्याये ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“द्रु गतौ”@} 2 3 अग्न्यातप{??}ंयोगात् “द्रवति घृतम्” इत्यत्र अकर्मकः।
‘रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ती’ त्यत्र 4 सकर्मकः।]] द्रावकः-विका, द्रावकः-विका, 5 दुद्रूषकः-षिका, 6 दिद्रावयिषकः-षिका, दुद्रावयिषकः-षिका, 7 दोद्रूयकः-यिका
द्रोता-त्री, द्रावयिता-त्री, दुद्रूषिता-त्री, दिद्रावयिषिता-त्री, दुद्रावयिषिता-त्री, दोद्रूयिता-त्री
8 द्रवन्-न्ती, 9 द्रावयन्-न्ती, दुद्रूषन्-न्ती, दिद्रावयिषन्-न्ती, दुद्रावयिषन्-न्ती
-- द्रोष्यन्-न्ती-ती, द्रावयिष्यन्-न्ती-ती, दुद्रूषिष्यन्, दिद्रावयिषिष्न् दुद्रावयिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- -- -- -- दोद्रूयमाणः, दोद्रूयिष्यमाणः
10 प्रद्रुत्-प्रद्रुतौ-प्रद्रुतः
-- -- -- 11 द्रुतम्-तः-तवान्, द्रावितम्, दुद्रूषितः, दिद्रावयिषितः-दुद्रावयिषितः, दोद्रूयितः-तवान्
द्रवः, 12 मितद्रुः, 13, हरिद्रुः, शतद्रुः, 14 प्रद्रावी, 15 द्रवणः, द्रावः, 16 दुद्रूषुः, दिद्रावयिषुः-दुद्रावयिषुः, दोद्रुवः
द्रोतव्यम्, द्रावयितव्यम्, दुद्रूषितव्यम्, दिद्रावयिषितव्यम्-दुद्रावयिषितव्यम्, दोद्रूयितव्यम्
17 द्रवणीयम्, द्रावणीयम्, दुद्रूषणीयम्, दिद्रावयिषणीयम् दुद्रावयिषणीयम्, दोद्रूयणीयम्
18 द्रव्यम्, 19 अवश्यद्राव्यम्, द्राव्यम्, दुद्रूष्यम्, दिद्रावयिष्यम्-दुद्रावयिष्यम्, दोद्रूय्यम्
20 ईषद्द्रवः-दुर्द्रवः-सुद्रवः
-- -- -- द्रूयमाणः, द्राव्यमाणः, दुद्रूषमाणः, दिद्रावयिषमाणः-दुद्रावयिषमाणः, दोद्रूय्यमाणः
21 द्रवः, विद्रवः, उपद्रवः, 22 प्रद्रावः, 23 सन्द्रावः, 24 उद्द्रावः, द्रावः, दुद्रूषः, दिद्रावयिषः-दुद्रावयिषः, दोद्रूयः
द्रोतुम्, द्रावयितुम्, दुद्रूषितुम्, दिद्रावयिषितुम्-दुद्रावयिषितुम्, दोद्रूयितुम्
द्रुतिः, द्रावणा, दुद्रूषा, दिद्रावयिषा-दुद्रावयिषा, दोद्रूया
द्रवणम्, 25 सान्द्राविणम्, द्रावणम्, दुद्रूषणम्, दिद्रावयिषणम्-दुद्रावयिषणम्, दोद्रूयणम्
द्रुत्वा, द्रावयित्वा, दुद्रूषित्वा, दिद्रावयिषित्वा-दुद्रावयिषित्वा, दोद्रूयित्वा
प्रद्रुत्य, प्रद्राव्य, प्रदुद्रूष्य, प्रदिद्रावयिष्य-प्रदुद्रावयिष्य, प्रदोद्रूय्य
द्रावम् २, द्रुत्वा २, द्रावम् २, द्रावयित्वा २, दुद्रूषम् २, दुद्रूषित्वा २, दिद्रावयिषम् २- दिद्रावयिषित्वा २- दुद्रावयिषम् २, दुद्रावयिषित्वा २, दोद्रूयम् २
दोद्रूयित्वा २
26 द्रविणम्, 27 इति नप्रत्ययः।
द्रोणः = मानभाण्डम्।]] द्रोणः, 28 इति क्विप्प्रत्यये दीर्घश्च भवति।
द्रूः = शल्यकः हिरण्यम्।]] द्रूः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८८३)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९४५। सक। अनि। पर।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (गीता १०)
05
=>
 [[३। सन्नन्ताण्ण्वुलि, ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वे, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[४। ण्यन्तात् सनि, ‘स्रवतिशृणोतिद्रवतिप्रवतिप्लवतिच्यवतीनां वा’ (७-४-८१) इत्यनेनाभ्यासस्य इकारविकल्पः। एवं ण्यन्तात् सनि उत्तरत्र सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
07
=>
 [[५। यङन्तात् ण्वुलि उत्तरखण्डे ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः। अभ्यासे ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इति गुणः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
08
=>
 [पृष्ठम्०७८०+ २१]
09
=>
 [[१। ण्यन्तात्, ‘बुधयुधनशजनेङ्प्रुद्रुश्रुभ्यो णेः’ (१-३-८६) इति परस्मैपदमेव’ नात्मनेपदम्।]]
10
=>
 [[२। क्विपि, ‘ह्रस्वस्य पिति कृति--’ (६-१-७१) इति तुगागमः।]]
11
=>
 [[आ। ‘द्रुतं द्रुतं वह्निसमागतं गतं महीमहीनद्युतिरोचितं चितम्।’ भ। का। १०। ११।]]
12
=>
 [[३। कर्मण्युपपदे, ‘दुप्रकरणे--मितद्रुवादिभ्य उपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-१८०) इति डुप्रत्ययः। मितं द्रावयतीति मितद्रुः। एवं हरिद्रुः शतद्रुः इत्यत्रापि डुप्रत्ययो ज्ञेयः। मित्रद्रुः शुतुद्रुः इति प्रक्रियासर्वस्वे पाठः।]]
13
=>
 [मित्रद्रुः]
14
=>
 [[४। तच्छीलादिषु कर्तृषु ‘प्रे लपसृद्रु--’ (३-२-१४५) इति घिनुण् प्रत्ययः।]]
15
=>
 [[५। धातोरनेकार्यत्वेनाकर्मकत्वे, चलनार्थकत्वात्, ‘चलनशब्दार्थात्--’ (३-२-१४८) इति ताच्छीलिके युचि, अनादेशे रूपम्।]]
16
=>
 [[B। ‘उन्नायानधिगच्छन्तः प्रद्रावैः वसुधाभृताम्।’ भ। का। ७। ३७।]]
17
=>
 [[६। ल्युटि, ‘अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि’ (८-४-२) इति णत्वम्।]]
18
=>
 [[७। ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यति, गुणे, अवादेशः। स च ‘वान्तो यि प्रत्यये’ (६-१-७९) इति वान्तो अवादेशः।]]
19
=>
 [[८। ‘ओरावश्यके’ (३-१-१२५) इति ण्यत्। वान्तोऽवादेशः।]]
20
=>
 [पृष्ठम्०७८१+ २१]
21
=>
 [[१। ‘ॠदोरप्’ (३-३-५७) इति घञपवादोऽप्प्रत्ययः।]]
22
=>
 [[२। ‘प्रे द्रुस्तुस्रुवः’ (३-३-२७) इति प्रपूर्वकाद् घञ्।]]
23
=>
 [[३। ‘समि युद्रुदुवः’ (३-३-२३) इति सम्पूर्वकादस्माद् घञ्।]]
24
=>
 [[४। ‘उदिश्रयतियौतिपूद्रुवः’ (३-३-४९) इति घञ्।]]
25
=>
 [[५। ‘अभिविधौ भाव इनुण्’ (३-३-४४) इति इनुण्प्रत्यये, ‘अण् इनुणः’ (५-४-१५) इति नित्यमिनुणन्तादण्प्रत्ययः। अभिविध्यर्थे तु धातोरस्मात् पुन- र्भावे इति वर्तनाद् घञ् न भवति।]]
26
=>
 [[६। ‘द्रुदक्षिभ्यामिनन्’ (द। उ। ५-१६) इति इनन्प्रत्ययः। द्रविणम् = धनम्।]]
27
=>
 [[७। ‘कॄवृजॄसिद्रु--’ [द। उ। ५। ४२।]
28
=>
 [[८। ‘क्विब्वचिप्रच्छिश्रिद्रु--’ [द। उ। १०। २।]