उपदंशः (upadaMzaH)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Apte

English

उपदंशः [upadaṃśḥ],  1 Anything which excites thirst or appetite,  a relish,  condiment &c.
 
 मूलकेनोपदंशं भुङ्क्ते Mbh. on P.
  IV.*  1.48
 cf.
   P.
 III.4.47. द्वित्रानुपदंशानुपपाद्य Dk.*
  133
 अग्रमांसोपदंशं पिव नवशोणितासवम् Ve.*
  3.

Biting,  stinging.

The venereal disease,  chancre.

(a) A tree the root of which is used for horse-radish (शिग्रु). (b) N.
  of another plant (समष्ठिल). -नम् Context
 छागोपकरण- मस्योपदंशितं यदुपदंशने पशुशब्दच्छागाभिप्राय इति गम्यते । ŚB. on MS.*  6.8.35.

Apte 1890

English

 उपदंशः 1 Anything which excites thirst or appetite,  a relish,  condiment &c.
 द्वित्रानुपदंशानुपपाद्य Dk. 133
 अग्रमांसोपदंशं पिब नवशोणितासवं Ve. 3 
2 Biting,  stinging. 
3 The venereal disease,  chancre. 
4 (a) A tree the root of which is used for horse-radish (शिग्रु). (b) N. of another plant (समष्ठिल). 

Apte Hindi

Hindi

उपदंशः
पुं*
  - उप+दंश्+घञ्
"भूख या प्यास लगाने वाली वस्तु,  चाट,  चटनी अचार आदि"

उपदंशः
पुं*
  - उप+दंश्+घञ्
"काटना,  डङ्क मारना"

उपदंशः
पुं*
  - उप+दंश्+घञ्
आतशक रोग

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

E Bharati Sampat

Sanskrit

(पुं) उपदश्यते । उप्+दंश(दशने)+घञ् । ‘अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्’ ३.३.१९। १.अवलेहः, उप्सेचनम्, व्यञ्जनम् । ‘तथानुष्ठिते च तया द्वित्रानुपदंशान्पपाद्य’ दशकु०। २.स्त्रीसम्बद्धरोगभेदः। ३.शीग्रुः। ४.mangaravalli. ५.दंशनम् ।

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  फिरङ्गः,  उपदंशः
noun
 
शिश्ने उद्भूयमानः रोगः।
 "फिरङ्गः संक्रामकः रोगः अस्ति।"

Synonyms:
  कोकाग्रः,  समष्ठिलः,  भण्डीरः,  नद्याभ्रः,  आम्रगन्धकः,  कण्टकिफलः,  उपदंशः
noun
 
एकः क्षुपः,  अस्य गुणाः,  कटुत्वं,  उष्णत्वं,  रुचत्वं,  मुखविशोधनत्वं,  कफ़वातप्रशमनत्वं,  दाहकारित्वं,  दीपनत्वं च ।
 "कोकाग्रस्य वर्णनं कोशे समुपलभ्यते"

Synonyms:
  कोकाग्रः, समष्ठिलः, भण्डीरः, नद्याभ्रः, आम्रगन्धकः, कण्टकिफलः, उपदंशः
noun
 
एकः क्षुपः, अस्य गुणाः, कटुत्वं, उष्णत्वं, रुचत्वं, मुखविशोधनत्वं, कफ़वातप्रशमनत्वं, दाहकारित्वं, दीपनत्वं च ।
 "कोकाग्रस्य वर्णनं कोशे समुपलभ्यते"

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 उपदंशः,  पुं,
   (उपदश्यते इति । उप + दंश + कर्म्मणिघञ् ।) मद्यपानरोचकभक्ष्यद्रव्यम् । तत्पर्य्यायः ।अवदंशः २ चक्षणम् ३ मद्यपासनम् ४ । इतिहेमचन्द्रः ॥
 (यथा दशकुमारे विश्रुतचरिते --“द्वित्रान् उपदंशान् उपपाद्य” ।“ततस्तस्य शाल्योदनस्य दर्वीद्वयं दत्त्वा सपि-र्मात्रां सूपम् उपदंशं च उपजहार” । इति च ।)मेढ्ररोगविशेषः । वाओ इति भाषा । अथोपदं-शाधिकारः । तत्रोपदंशस्य विप्रकृष्टं निदान-माह ।“हस्ताविघातान्नखदन्तघाता-दधारणादत्युपसेवनाद्वा ।योनिप्रदोषाच्च भवन्ति शिश्नेपञ्चोपदंशा विविधापचारैः” ॥
हस्ताविघातात् हस्तेन मैथुनात् । नखदन्तघातात्नखदन्तघातस्थानत्वेनानुक्तेऽपि मेहने नखदन्त-घातो बलवदनुरागोदयात् । उक्तञ्च कामशास्त्रे ।“शास्त्रस्य विषयस्तावद्यावन्मन्दतरो रसः ।रतिचक्रे प्रवृत्ते तु न शास्त्रं नापि च क्रमः” ॥
कलहे दुष्टस्त्रीकृतो वा मेहने नखदन्तघातः ।उत्कलादौ स्त्रियो मुखयोनयो भवन्ति । ताभिर्व्वामेहने नखदन्तघातः । योनिप्रदोषात् दीर्घकर्क्कश-योनिलोमयोगात् । योनिच्छिद्रस्यातिसूक्ष्मत्वाद्वा ।वातादिकृताद्वा योनिदोषात् । विविधापचारैः ।दुष्टजलप्रक्षालनब्रह्मचारिणीगमनादिभिः पञ्चो-पदंशाः । वातिकः पैत्तिकः श्लैष्मिकः सान्निपातिकःआगन्तुजश्चेति ॥
 * ॥
 तत्र वातिकपैत्तिकस्य चोप-दंशस्य लक्षणमाह ।“सतोदभेदस्फुरणैस्तु कृष्णैःस्फोटैर्व्यवस्येन्मरुतोपदंशम् ।पीतैर्ब्बहुक्लेदयुतैः सदाहैःपित्तेन रक्तैः पिशितावभासैः” ॥
व्यवस्येत् जानीयात् । पीतैः रक्तैर्व्वेति विकल्पः ॥
 * ॥
श्लैष्मिकं सान्निपातिकञ्चाह ।“सकण्डुरैः शोफयुतैर्म्महद्भिःशुक्लैर्घनैः स्रावयुतैः कफेन ।नानाविधस्रावरुजोपपन्न-मसाध्यमाहुस्त्रिमलोपदंशम्” ॥
 * ॥
असाध्यमाह ।“विशीर्णमांसं कृमिभिः प्रजग्धंमुष्कावशेषं परिवर्ज्जयेत्तम्” ।विशीर्णमांसं गलितमांसम् । प्रजग्धं खादितम् ।मुष्कावशेषं विशीर्णसमस्तमेहनमांसत्वेनावशिष्ट-फलकोषमात्रम् ॥
 * ॥
 उत्पन्नमात्रचिकित्सायाःअकरणे दोषमाह ।“सञ्जातमात्रे न करोति मूढःक्रियां नरो यो विषये प्रसक्तः ।कालेन शोफक्रिमिदाहपाकैःप्रशीर्णशिश्नो म्रियते स तेन” ॥
विषये प्रसक्तः अतिस्त्रीरतः ॥
 * ॥
 लिङ्गार्शमाह ।“अङ्कुरैरिव संजातैरुपर्य्युपरि संस्थितैः ।क्रमेण जायते वर्त्तिस्ताम्रचूडशिखोपमा ॥
कोषस्याभ्यन्तरे सन्धौ पर्ब्बसन्धिगतापि च ।सवेदना पिच्छिला च दुश्चिकित्स्या त्रिदोषजा ॥
लिङ्गवर्त्तिरिति ख्याता लिङ्गार्श इति चापरे” ॥
लिङ्गवर्त्तेः स्थानमाह । कोषाभ्यन्तरे अण्डकोषा-भ्यन्तरे । सन्धौ लिङ्गरन्ध्रसन्धौ । पर्ब्बसन्धिगतामणिपर्ब्बणोः सन्धिगता ॥
 * ॥
 * ॥
अथोपदंशस्य चिकित्सा ।“उपदंशेषु सर्व्वेषु स्निग्धं स्विन्नस्य देहिनः ।मेढ्रमध्ये शिरां विध्येत् पातयेद्वा जलौकसः ॥
सद्यो निर्हृतदोषस्य रुक्शोथावुपशाम्यतः ।पाको निवार्य्यो यत्नेन शिश्नक्षयकरः स यत् ॥
वटप्ररोहार्ज्जुनजम्बुलोध्र-पथ्याहरिद्रारचितः प्रलेपः ।व्यथां तथा शोथमपाकरोतिसर्व्वोपदंशेषु ततो हितोऽयम् ॥
उपदंशेषु पक्वेषु व्रणप्रक्षालनं हितम् ।त्रिफलायाः कषायेण भृङ्गराजरसेन वा ॥
नीलोत्पलं सकुमुदं पद्मं सौगन्धिकं तथा ।एषां चूर्णं धूलनार्थं प्रलेपश्चात्र शस्यते ॥
बन्धूकदलचूर्णेन रजसा दाडिमत्वचः ।गुण्ठनं तद्व्रणे कुर्य्याल्लेपं पूगफलेन वा ॥
दहेत् कटाहे त्रिफलां तन्मसी मधुसंयुता ।प्रलेपेनोपदंशस्य व्रणं सद्यः प्ररोहयेत् ॥
पटोलनिम्बत्रिफलाकिरात-क्वाथं पिबेद्वा खदिरासनाभ्याम् ।सगुग्गुलुं वा त्रिफलायुतं वासर्व्वोपदंशापहरः प्रयोगः” ॥
 * ॥
“भूनिम्बनिम्बत्रिफलापटोल-करञ्जधात्रीखदिरासनानाम् ।कषायकल्कैः सृतमाशु चाज्यंसर्व्वोपदंशापहरं प्रदिष्टम्” ॥
भूनिम्बादिघृतम् ॥
 * ॥
“घृतानि यानि प्रोक्तानि कुष्ठे नाडीव्रणे व्रणे ।उपदंशे प्रयोज्यानि सेकाभ्यञ्जनभोजने ॥
क्षारसूत्रेण संछिद्य लिङ्गवर्त्तिमशेषतः ।दहेच्च तां ततस्ताभ्यां चिकित्सां व्रणवच्चरेत्” ॥
इत्युपदंशाधिकारः । इति भावप्रकाशः ॥
 * ॥
अपि च ।“पटोलनिम्बत्रिफलागुडूचीक्वाथमाविशेत् ।सगुग्गुलुं सखदिरमुपदंशो विनश्यति” ॥
ग्रन्थान्तरे प्रथमार्द्धे “पटोलनिम्बगुडूचीमरिच-क्वाथमापिबेत्” । इति च पाठः ॥
“दहेत् कटाहे त्रिफलां सा मसी मधुसंयुता ।उपदंशे प्रलेपोऽयं सद्यो रोपयते व्रणम्” ॥
 * ॥
“त्रिफलानिम्बभूनिम्बकरञ्जखदिरादिभिः ।कल्कैः क्वाथैर्घृतं पक्वमुपदंशहरं परम्” ॥
इति गारुडे १७५ अध्यायः ॥
(अन्यच्चास्य सनिदानसम्प्राप्तिकं लक्षणमाह । यथा, “स्त्रीव्यवायनिवृत्तस्य सहसा भजतोऽथवा ।दोषाध्युषितसंकीर्णमलिनानुरजःपथाम् ॥
अन्ययोनिमनिच्छन्तीमगम्यां नवसूतिकाम् ।दूषितं स्पृशतस्तोयं रतान्तेष्वपि नैव वा ॥
विवर्द्धयिषया तीक्ष्णान् प्रलेपादीन् प्रयच्छतः ।मुष्टिदन्तनखोत्पीडाविषवच्छुक्रपातनैः ॥
वेगनिग्रहदीर्घातिखरस्पर्शविघट्टनैः ।दोषा दुष्टा गता गुह्यं त्रयोविंशतिमामयान् ॥
जनयन्त्युपदंशादीन् उपदंशोऽत्र पञ्चधा ।पृथक्दोषैः सरुधिरैः समस्तैश्चात्र मारुतात् ॥
मेढ्रशोके रुजश्चित्राः स्तम्भत्वक् परिपोटनम् ॥
 १ ॥
पक्वोदुम्बरसंकाशः पित्तेन श्वयथुर्ज्वरः ॥
 २ ॥
श्लेष्मणा कठिनः स्निग्धः कण्डूमान् शीतलोगुरुः ॥
 ३ ॥
शोणितेनासितस्फोटसम्भवोऽस्रस्रुतिर्ज्वरः ॥
 ४ ॥
सर्व्वजे सर्व्वलिङ्गत्वं श्वयथुर्मुष्कयोरपि” ॥
 ५ ॥
असाध्यलक्षणं यथा ।“तीव्रा रुगाशुपचनं दरणं क्रिमिसम्भवः ।याप्यो रक्तोद्भवस्तेषां मृत्यवे सन्निपातजः” ॥
इति वाभटे उत्तरस्थाने ३३ अध्याये ।अस्य चिकित्सा च यथा ॥
“मेढ्रमध्ये शिरां विध्येदुपदंशे नवोत्थिते ।शीतां कुर्य्यात् क्रियां शुद्धिं विरेकेण विशेषतः ॥
तिलकल्कघृतक्षौद्रैर्लेपः पक्वे तु पाटिते ।जम्ब्वाम्रसुमनोनीपश्वेतकाम्बोजिकाङ्कुरान् ॥
शल्लकीवदरीविल्वपलाशतिनिशोद्भवाः ।त्वचः क्षीरिद्रुमाणाञ्च त्रिफलाञ्च जले पचेत् ॥
सक्वाथः क्षालनं तेन पक्वतैलञ्च रोपणम् ।तुत्थगैरिकलोध्रैलामनोह्वालरसाञ्जनैः ॥
हरेणुपुष्पकाशीससौराष्ट्रीलवणोत्तमैः ।लेपः क्षौद्रयुतैः सूक्ष्मैरुपदंशव्रणापहः ॥
कपाले त्रिफला दग्धा सघृता रोपणं परम् ।सामान्यं साधनमिदं प्रतिदोषन्तु शोफवत् ॥
न च याति यथा पाकं प्रयतेत तथा भृशम् ।पक्वैः स्नायुशिरामांसैः प्रायो नश्यति हि ध्वजः” ॥
इति वाभटे उत्तरस्थाने ३४ अध्यायः ॥
तत्रातिमैथुनादतिब्रह्मचर्य्याद्वा तथा ब्रह्मचा-रिणीं चिरोत्सृष्टां रजस्वलां दीर्घरोमां कर्कशरो-मां सङ्कीर्णरोमां निगूढरोमामल्पद्वारां महाद्वा-रामप्रियामकामामचौक्ष्यसलिलप्रक्षालितयोनि-मक्षालितयोनिं योनिरोगोपसृष्टां स्वभावतो वादुष्टयोनिं वियोनिं वा नारीमत्यर्थमुपसेवमानस्यतथा करज-दशन-विष-शूकनिपातनादर्द्दनाद्धस्ता-भिघाताच्चतुष्पदीगमनादचौक्ष्यसलिलप्रक्षालनाद-वपीडनाच्छुक्रमूत्रवेगविधारणान्मैथुनान्ते वाऽप्र-क्षालनादिभिर्मेढ्रमागम्य प्रकुपिता दोषाः क्षते-ऽक्षते वा श्वयथुमुपजनयन्ति तमुपदंशमित्या-चक्षते ॥
स पञ्चविधस्त्रिभिर्दोषैः पृथक् समस्तैरसृजाचैकः ॥
तत्र वातिके पारुष्यं त्वक्परिपुटनं स्तध्वमेढ्र-ता परुषशोफता विविधाश्च वातवेदनाः ॥
 १ ॥
पैत्तिके ज्वरः श्वयथुः पक्वोडुम्बरसङ्काशस्तीव्र-दाहः क्षिप्रपाकः पित्तवेदनाश्च ॥
 २ ॥
श्लैष्मिके श्वयथुः कण्डूमान् कठिनः स्निग्धः श्लेष्म-वेदनाश्च ॥
 ३ ॥
रक्तजे कृष्णस्फोटप्रादुर्भावोऽत्यर्थमसृक्प्रवृत्तिःपित्तलिङ्गान्यत्यर्थं ज्वरदाहो शोषश्च याप्यश्चैवकदाचित् ॥
 ४ ॥
सर्व्वजे सर्व्वलिङ्गदर्शनमवदरणं शेफसः कृमि-प्रादुर्भावो मरणञ्चेति ॥
 ५ ॥
इति सुश्रुते निदानस्थाने १२ अध्यायः ॥
चिकित्साविशेषो यथा ।“यदि वा दुर्ब्बलो जन्तुर्न वा प्राप्तं विरेचनम् ॥
निरूहेण हरेत् तस्य दोषानत्यर्थमुच्छ्रितान् ।प्रपौण्डरीकयष्ट्याह्ववर्षाभू-कुष्ठदारुभिः ॥
सरलागुरुरास्नाभिर्वातजं संप्रलेपयेत् ।निचुलैरण्डवीजानि यवगोधूमशक्तवः ॥
एतैश्च वातजं स्निग्धैः सुखोष्णैः संप्रलेपयेत् ।प्रपौण्डरीकपूर्व्वैश्च द्रव्यैः सेकः प्रशस्यते ॥
गैरिकाञ्जनयष्ट्याह्वसारिवोशीरपद्मकैः ।सचन्दनोत्पलैः स्निग्धैः पैत्तिकं संप्रलेपयेत् ॥
पद्मोत्पलमृणालैश्च ससर्ज्जार्ज्जुनवेतसैः ।सर्पिःस्निग्धैः समधुकैः पैत्तिकं सम्प्रलेपयेत् ॥
सेचयेच्च घृतक्षीरशर्करेक्षुमधूदकैः ।अथ वापि सुशीतेन कषायेण वटादिना ॥
शालाश्वकर्णाजकर्णधवत्वग्भिः कफोत्थितम् ।सुरापिष्टाभिरुष्णाभिः सतलाभिः प्रलेपयेत् ॥
रजन्यतिविषामुस्तसरलासुरदारुभिः ।सपत्रपाठापत्तूरैरथ वा सम्प्रलेपयेत् ॥
करवीरस्य पत्राणि जात्यारग्बधयोस्तथा ।प्रक्षालने प्रयोज्यानि वैजयन्त्यर्कयोरपि ॥
गोजिविडङ्गयष्टीभिः सर्व्वगन्धैश्च संयुतम् ।एतत् सर्व्वोपदंशेषु श्रेष्ठं रोपणमिष्यते ॥
सर्ज्जिकातुत्थकाशीसं शैलेयञ्च रसाञ्जनम् ।मनःशिलासमैश्चूर्णं व्रणवीसर्पनाशनम् ॥
गुन्द्रान्दग्ध्वा कृतं भस्म हरितालं मनःशिला ।उपदंशविसर्पाणामेतच्छान्तिकरं परम् ॥
मार्कवस्त्रिफलादन्तीताम्रचूर्णमयो रजः ।उपदंशं निहन्त्येष वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥
उपदंशद्वयेऽप्येतां प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम् ।तयोरेव च या योग्या वीक्ष्य दोषबलाबलम् ॥
उपदंशे विशेषेण श्टणु भूयस्त्रिदोषजे ।दुवृव्रणविधिं कुर्य्यात् कुथितं मेहनं त्यजेत् ॥
जाम्बौष्ठेनाग्निवर्णेन पश्चाच्छेषं दहेद्भिषक् ।सम्यग्दग्धञ्च विज्ञाय मधुसर्पिः प्रयोजयेत् ॥
शुद्धे च रोपणं दद्यात् कल्कं तैलं हितञ्च यत्” ।इति च सुश्रुते चिकित्सितस्थाने १९ अध्याये ॥
“लवङ्गं मरिचं शुण्ठी विडङ्गञ्च वचान्तथा ।गन्धकं श्वेतखदिरं जातीकोषफले तथा ।समभागकृतं सर्व्वं मधुना कारयेद्वटीम् ॥
शाणमात्रान्तु मतिमान् योजयेदविकल्पितः ।अनुपानं दुग्धसारं ततस्ताम्बूलभक्षणम्” ॥
इति उपदंशारी रसः ॥
इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे उपदंशाधिकारः ॥
 * ॥
अत्र पथ्यानि यथा ॥
छिर्द्दिर्विरेको ध्वजमध्यनाडी-वेधो जलौकःपरिपातनञ्च ।सेकः प्रलेपो यवशालयश्चधन्वामिषं मुद्गरसो घृतानि ॥
 १ ॥
कठिल्लकं शिग्रुफलं पटोलंशालिञ्चशाकं नवमूलकञ्च ।तिक्तं कषायं मधुकूपवारितैलञ्च हन्यादुपदंशरोगम् ॥
 २ ॥
अपथ्यानि यथा ॥
“दिवानिद्रां मूत्रवेगं गुर्व्वन्नं मैथुनं गुडम् ।आयासमम्लं तक्रञ्च वर्ज्ज येदुपदंशवान् ॥
 ३ ॥
इति वैद्यकपथ्यापथ्यविधिः ॥
) समष्ठिलवृक्षः ।शिग्रुवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः । (भवे घञ् ।)दंशनम् ॥

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.