| YouTube Channel

उपचारच्छल (upacAracchala)

 
Spoken Sanskrit
English
उपचारच्छल upacAracchala
n.
 kind of fallacious inference
Monier Williams Cologne
English
उप-चार—च्छल
n.
 a kind of fallacious inference (to be refuted by reference to the real sense of a word used metaphorically, e.g. if any one from the sentence ‘the platform cries’ were to conclude that the platform really cries and not persons on the platform),
Nyāyad.
Nyāyak.
Apte Hindi
Hindi
उपचारच्छलम्
नपुं*
 उपचारः-च्छलम् -
आलंकारिक रूप से प्रयुक्त किसी उक्ति के शब्दार्थ का उल्लेख करके एक प्रकार का निराकरणीय आभासी अनुमान
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
उपचारच्छल
न०
 वाद्युक्त वाक्यस्य तत्तातात् पर्य्याविषयार्थान्तरप-रत्वकल्पनेन छलात्मकासदुत्तररूपे दूषणभेदे । छलस्य सामान्य-लक्षणविभागोपचारलक्षणोदाहरणानि गौ० सू० वृत्त्योर्दर्शि-तानि यथा । “वचनविघातो ऽर्थविकल्पोपपत्त्या च्छलम्”सू० । “अर्थस्य वाद्यभिमतस्य योविकल्पोविरुद्धः कल्पो अ-र्थान्तरकल्पनेति यावत् तदुपपत्त्या युक्तिविशेषेण योवचनस्यवाद्युक्तस्य विघातोदूषणं तच्छलमित्यर्थः वक्तृतात्पर्य्याविष-यार्थकल्पनेन दूषणाभिधानमिति फलितं तात्पर्य्याविषयत्वंविशेष्येविशेषणे संसर्गे वा यथा नेपालादागतोऽयं नवक-म्बलवत्त्वादित्यत्र नवसंख्यापरत्वकल्पनयाऽसिद्ध्यभिधानं, प्रमेयं धर्म्मत्वादित्यत्र पुण्यत्वार्थकल्पनया भागासिद्ध्य-भिधानं, वह्निमान् धूमादित्यत्र धूमावयवे व्यभिचाराभि-धानम्” वृ० । “तत्त्रिविधं वाक्छलं सामान्यच्छलमुपाचारच्छ-लञ्च” सू० । “धर्मविकल्पनिर्देशेऽर्थसद्भावप्रतिषेध उपचार-छलम्” सू० । “धर्मशब्दस्यार्थेन सम्बन्धस्तस्य विकल्पी द्विविधःकल्पः शक्तिलक्षणान्यतरूपस्तथा च शक्तिलक्षयोरेकतर-वृत्त्या प्रयुक्ते शब्दे तदपरवृत्त्या यः प्रतिषेधः स उपचारच्छलं यथा मञ्चाः क्रोशन्ति नीलोघट इत्यातौ मञ्चस्थाएव क्रोशन्ति न तु मञ्चाः, एवं घटस्य कथं नीलरूपाभेदः, एवं अहं नित्य इति शक्त्या प्रयुक्ते अमुकस्मादुत्पन्नस्त्वंकथं नित्य इति प्रतिषेधोऽप्यु पचारच्छलम् । वाद्यभिप्रेता-र्थस्यादूषणेन छलस्यासदुत्तरत्वम् । न च श्लिष्टलाक्षणिक-प्रयोगाद्वादिन एवापराधः स्यादिति वाच्यं तत्तदर्थबोधक-तया प्रसिद्धस्य शब्दस्य प्रयोगे वादिनोऽनपराधात् अन्यथापर्वतोवह्निमानित्युक्ते पर्वतोऽयं कथमवह्निमानित्यादिदू-षणेनानुमानाद्युच्छेदः स्यात्” ।