उपचार (upacAra)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
Englishउपचार (-रः)
1. Service, attendance.
2. Physicking, the practice of
medicine.
3. Practice, profession, usage.
4. A present, a bribe.
5.
Presenting delicacies or necessaries, water, betel, &c.
6. Tending
the sick, nursing.
7. Solicitation, request.
8. Incomplete act, one in
progress.
9. A form of speech, a phrase that leaves something to be
inferred ellipsis, &c.
उप well, much, &c. चर् to go, घञ्
Capeller Eng
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishउपचार - upacAra - - treatment
चिकित्सा - cikitsA - - medicaltreatment
चिकित्सा करोति { कृ } - cikitsAkaroti{kR} - verb - undergomedicaltreatment
चिकित्सा - cikitsA - - treatment
कल्पना - kalpanA - - treatment [ med. ]
उपक्रम - upakrama - - treatment [ med. ]
वैद्योपचार - vaidyopacAra - - treatment [ med. ]
प्रकरण - prakaraNa - - treatment
प्रतिकारविधान - pratikAravidhAna - - treatment [ med. ]
उद्धरण - uddharaNa - - treatment
उपक्रमण - upakramaNa - - treatment
प्रधर्षण - pradharSaNa - - ill-treatment
खलीकार - khalIkAra - - ill-treatment
सत्कृति - satkRti - - kind treatment
सत्कार - satkAra - - kind treatment
सङ्ग्रह - saGgraha - - kind treatment
दुश्चिकित्सा - duzcikitsA - - wrong treatment
वर्तित्व - vartitva - - treatment as of
विशसन - vizasana - - cruel treatment
उपचर्या - upacaryA - - medical treatment
उपचार - upacAra - - accessory
उपचार - upacAra - - treatment
उपचार - upacAra - - mode of proceeding towards
उपचार - upacAra - - physicking [ act of healing ]
उपचार - upacAra - - dispatch
उपचार - upacAra - - favourable circumstance
उपचार - upacAra - - reverence
उपचार - upacAra - - proceeding
उपचार - upacAra - - figurative application
उपचार - upacAra - - external show
उपचार - upacAra - - solicitation
उपचार - upacAra - - attendance on a patient
उपचार - upacAra - - kind of sandhi
उपचार - upacAra - - dispatching
उपचार - upacAra - - usage
उपचार - upacAra - - ceremony
उपचार - upacAra - - practice
उपचार - upacAra - - pretence
उपचार - upacAra - - outward form
उपचार - upacAra - - request
उपचार - upacAra - - medical practice
उपचार - upacAra - - attendance
उपचार - upacAra - - custom or manner of speech
उपचार - upacAra - - present
उपचार - upacAra - - behaviour
उपचार - upacAra - - pretext
उपचार - upacAra - - mode of address
उपचार - upacAra - - ornament
उपचार - upacAra - - act of civility
उपचार - upacAra - - approach
उपचार - upacAra - - figurative or metaphorical expression
उपचार - upacAra - - offering
उपचार - upacAra - - conduct
उपचार - upacAra - - decoration
उपचार - upacAra - - obliging or polite behaviour
उपचार - upacAra - - service
उपचार - upacAra - - metaphor
उपचार - upacAra - - bribe
दक्षिणत उपचार - dakSiNata upacAra - - having the entrance on the south
उपचार - upacAra - - physicking [ act of healing ]
उपक्रम - upakrama - - physicking [ act of healing ]
कर्मन् - karman - - physicking [ act of healing ]
उपचार upacAra accessory
उपज upaja accessory
सञ्चारिन् saJcArin accessory
कृतिम kRtima accessory
आहार्य AhArya accessory
उपकारक upakAraka accessory
उपचर upacara accessory
सहकारिन् sahakArin accessory
उपसाध upasAdha accessory
सहित sahita accessory
संयुक्त saMyukta accessory
उपान्न upAnna accessory food [ Biochem. ]
उपग्रन्थ upagrantha accessory gland [ Zool. ]
संयुक्त saMyukta accessory parts
उपकारक upakAraka accessory factor [ Biochem. : vitamin ]
स्नानोपकरण snAnopakaraNa any accessory of a bath
अङ्गाङ्गिता aGgAGgitA or principal and accessory
उपकर्ण-सधित्र upakarNa-sadhitra accessory auditory apparatus
गुणाधान guNAdhAna addition of accessory qualities
सहार्थ sahArtha accompanying or accessory matter
अधिव्रत adhivrata anything accessory to a vow or observance
उपचार upacAra kind of sandhi
सन्धिषामन् sandhiSAman sAman belonging to the stotras called sandhis
क्षैप्र kSaipra svarita accent on a syllable formed with that sandhi
अकाम akAma sandhi which causes dropping of a final r before a succeeding r
Wilson
Englishउपचार
(-रः)
1 Service, attendance.
2 Physicking, the practice of medicine.
3 Practice, profession, usage.
4 A present, a bribe.
5 Presenting delicacies or necessaries, water, betel.
&c.
6 Tending the sick, nursing.
7 Solicitation, request.
8 Incomplete, act, one in progress.
9 A form of speech, a phrase that leaves something to be inferred, ellipsis,
&c.
उप well. much, &c. चर to go, घञ्
Apte
Englishउपचारः [upacārḥ], 1 Service, attendance
honouring worshipping, entertaining
4
अस्खलितोपचाराम् 5.2
344.
Civility, politeness, courtesy, polite behaviour, (external display of courtesy)
˚परिभ्रष्टः 1.114. devoid of civility, uncourteous
˚विधिर्मनस्विनीनाम् 3.3
उपचारैरुपाचरत् 16.29
मिथ्योपचारैश्च वशीकृतानाम् 1.75
नोपचारेण ब्रूयाः Rām.
˚पदं न चेदिदम् 4.9. a merely complimentary saying, a flattering compliment
˚मात्रमधुरम् 222, 27
4
˚क्रिया 8.357 showing marks of favour, courting, (sending perfumes ).
Salutation, usual or customary obeisance, homage
नोपचारमर्हन्ति 3.17
˚यन्त्रणया 4
˚अतिक्रमम् 4, 5
˚अञ्जलिः 3.11 folding the hands in salutation.
A form or mode of address or salutation
तेन वाक्योपचारेण विस्मिताः राजसत्तमाः * 5.162. 45
रामभद्र इत्येव मां प्रत्युपचारः शोभते तातपरिजनस्य 1
यथा गुरुस्तथोपचारेण 6
5
9.78.
External show or form, ceremony
प्रावृषेण्यैरेव लिङ्गैर्मम राजोपचारः 4 royal service, pomp or state of royalty
भूषणाद्युप- चारेण 3.23. v. l.
A remedy, physicking, application of cure, of remedy
शिशिर˚ 15
शीत˚ 1
23
12.
Practice, performance, art, conduct, management, procedure
व्रतचर्या˚ 1. III
प्रसाधन˚ 1.32, 9.259
कामोपचारेषु 81 in the conduct of love-affairs
समन्त्रं सोपचारम् (अस्त्रम्)
अवेशसदृशप्रणयोपचाराम् 8.23 course of love
वाक्यो- पचारे कुशला 2.44.3 skilled in the employment of words
use, usage
यत्र लौकिकानामुपचारः v. l. for व्याहारः in 6.
Means of doing homage or showing respect
प्रकीर्णाभिनवोपचारम् (राजमार्गम्) 7.4 (hanging garlands )
5.41.
Hence, any necessary or requisite article (of worship, ceremony, decoration, furniture )
presenting flowers, perfumes
सन्मङ्गलोपचाराणाम् 1.77
क्लृप्तोपचारां चतुरस्रवेदीम् 7.88
कुसुमैः कृतोपचारः 2
so ˚रमणीयतया 6
˚वत्सु मञ्चेषु 6.1 the necessary decorations (canopy )
(the Upachāras or articles of worship are variously numbered, being 5, 1, 16, 18 or 64).
Behaviour, conduct, demeanour
वैश्यशूद्रोपचारं च 1.116
(religious) conduct in life
साधूनामुपचारज्ञः Rām.
परिजन˚ 1.
Use, employment
183.
Any religious performance, a ceremony
प्रयुक्तपाणिग्रहणोपचारौ 7.86
1.24.
(a) Figurative or metaphorical use, secondary application (opp. मुख्य or primary sense)
अचेतने$पि चेतनवदुपचारदर्शनात् Ś. B
कूलं पिपतिषतीत्यचेतने$पि कूले चेतनवदुपचारो दृश्यते Mbh. on IV.* 3.86 personification
so छत्रिणो गच्छन्तीत्येकेनापि छत्रिणा बहूनां छत्रित्वोपचारदर्शनात् Ś. B.
करणे कर्तृत्वोपचारात्
न चास्य करधृतत्वं तत्त्वतो$स्तीति मुख्ये$पि उपचार एव शरणं स्यात् K. 1. (b) Supposed or fancied identification founded on resemblance
उभयरूपा चेयं शुद्धा उपचारेणामिश्रि- तत्वात् K. 2. (S. D. explains उपचार by अत्यन्तं विशकलितयोः सादृश्यातिशयमहिम्ना भेदप्रतीतिस्थगनमात्रम्).
A bribe.
A pretext
1.2.
A request, solicitation.
Occurrence of स् and ष् in the place of Visarga.
of a परिशिष्ट of the Sāmaveda. -च्छलम् A kind of fallacious inference to be refuted by reference to the real sense of a word used metaphorically, e. g. if any one from the sentence मञ्चाः क्रोशन्ति were to conclude that the मञ्च (platform) really cries and not persons on the platform. Nyāyadarśana. -पदम् A courteous or polite word, a mere compliment. उपचारपदं न चेदिदं त्वमनङ्गः कथमक्षता रतिः । 4.9.
Apte 1890
Englishउपचारः 1 Service, attendance
honouring, worshipping, entertaining
Mk. 4
अस्खलितोपचारां R. 5. 20
K. 344.
2 Civility, politeness, courtesy, polite behaviour, (external display of courtesy)
°परिभ्रष्टः H. 1. 133 devoid of civility, uncourteous
°विधिर्मनस्विनीनां M. 3. 3
उपचारैरुपाचरत् Ks. 16. 29
मिथ्योपचारैश्च वशीकृतानां H. 1. 78
नोपचारेण ब्रूयाः Rām.
°पदं न चेदिदं Ku. 4. 9 a merely complimentary saying, a flattering compliment
°मात्रमधुरं K. 222, 207
M. 4
°क्रिया Ms. 8. 357 showing marks of favour, courting, (sending perfumes &c.).
3 Salutation, usual or customary obeisance, homage
नोपचारमर्हंति Ś. 3. 18
°यंत्रणया M. 4
°अतिक्रमं 4, 5
°अंजलिः R. 3. 11 folding the hands in salutation.
4 A form or mode of address or salutation
रामभद्र इत्येव मां प्रत्युपचारः शोभते तातपरिजनस्य U. 1
यथा गुरुस्तथोपचारेण 6
V. 5
Śi. 9. 78.
5 External show or form, ceremony
प्रावृषेण्यैरेव लिंगैर्मम राजोपचारः V. 4 royal service, pomp or state of royalty
भूषणाद्युपचारेण Mu. 3. 23 v. l.
6 A remedy, physicking, application of cure or remedy
शिशिर° Dk. 15
शीत° Pt. 1
Dk. 23
K. 102.
7 Practice, performance, art, conduct, management, procedure
व्रतचर्या° Ms. 1. 111
प्रसाधन° 10. 32, 9. 259
कामोपचारेषु Dk. 81 in the conduct of love-affairs
समंत्रं सोपचारं (अस्त्रं) Mb.
अवेशसदृशप्रणयोपचारां Mk. 8. 23 course of love &c.
वाक्योपचारे कुशला Rām. skilled in the employment of words
use, usage
यत्र लौकिकानामुपचारः v. l. for व्याहारः in U. 6.
8 Means of doing homage or showing respect
प्रकीर्णाभिनवोपचारं (राजमार्गं) R. 7. 4 (hanging garlands &c.)
5. 41.
9 Hence, any necessary or requisite article (of worship, ceremony, decoration, furniture &c.)
presenting flowers, perfumes &c.
सन्मंगलोपचाराणां R. 10. 77
कॢप्तोपचारां चतुरस्रवेदीं Ku. 7. 88
कुसुमैः कृतोपचारः V. 2
so °रमणीयतया Ś. 6
°वत्सु मंचेषु R. 6. 1 the necessary decorations (canopy &c.)
(the Upachāras or articles of worship are variously numbered, being 5, 10, 16, 18 or 64).
10 Behaviour, conduct, demeanour
वैश्यशूद्रोपचारं च Ms. 1. 116
(religious) conduct in life
साधूनामुपचारज्ञः Rām.
परिजन° Mk. 1.
11 Use, employment
K. 183.
12 Any religious performance, a ceremony
प्रयुक्तपाणिग्रहणोपचारौ Ku. 7. 86
Mv. 1. 24.
13 (a) Figurative or metaphorical use, secondary application (opp. मुख्य or primary sense)
अचेतनेपि चेतनवदुपचारदर्शनात् S. B
कूलं पिपतिषतीत्यचेतनेपि कूले चेतनवदुपचारो दृश्यते Mbh. on P. IV. 3. 86 personification
so छत्रिणो गच्छंतीत्येकेनापि छत्रिणा बहूनां छत्रिंत्वोपचारदर्शनात् Ś. B.
करणे कर्तृत्वोपचारात् ibid.
न चास्य करधृतत्वं तत्त्वतोस्तीति मुख्येपि उपचार एव शरणं स्यात् K. P. 10. (b) Supposed or fancied identification founded on resemblance
उभयरूपा चेयं शुद्धा उपचारेणामिश्रितत्वात् K. P. 2. (S. D. explains उपचार by उत्यंतं विशकलितयोः सादृश्यातिशयमहिम्ना भेदप्रतीतिस्थगनमात्रं).
14 A bribe.
15 A pretext
Śi. 10. 2.
16 A request, solicitation.
17 Occurrence of स् and ष् in the place of Visarga.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishउप-चार, अस्, m. approach, service, attendance,
act of civility, obliging or polite behaviour
proceed-
ing, practice
profession, usage
physicking, the prac-
tice of medicine, tending the sick, nursing
behaviour,
conduct
a ceremony, presenting offerings of water,
betel, flowers, &c.
a present, a bribe
solicitation,
request
incomplete act
a figure of speech, pre-
tence, pretext, ellipsis, metaphor (e. g. उपचारात्,
metaphorically)
occurrence of स् and ष् in the place
of Visarga in grammar
N. of a Pariśiṣṭa of the
Sāma-veda.
—उपचार-करण, अम्, n. or उपचार-
कर्मन्, अ, n. or उपचार-क्रिया, f. offering presents,
especially of perfumes, flowers, &c.
attention, service.
—उपचार-पर, अस्, आ, अम्, diligent in service,
serving diligently.
—उपचार-परिभ्रष्ट, अस्, आ,
अम्, void of civility, destitute of kindness, churlish,
uncourteous.
Macdonell
Englishउपचार upa-cārá, behaviour
conduct, 🞄practice
proficiency
procedure with (g.)
attendance
🞄service
courtesy, (polite) attention, 🞄compliment
homage
ornament
ceremony
🞄complimentary garland
(medical) 🞄treatment
idiom
figurative term
-ka, 🞄courtesy (—° , ikā)
-kriyā, polite attention
🞄-pada, complimentary word, 🞄empty flattery
-paribhraṣṭa, pp. devoid 🞄of civility, discourteous
-vat, decorated, 🞄adorned.
Benfey
Englishउपचार उपचार, i. e. उप-चर् + अ,
1. Homage, Śāk. d. 66.
2. Ser-
vice, Vikr. 56, 9.
3. Courting, Man.
8, 357.
4. Means of doing homage,
garlands, etc., Ragh. 7, 4.
5. Practice,
Man. 1, 111
performance, Man. 9, 259.
6. Ceremony, Kumāras. 7, 86.
7.
Physicking, Suśr. 1, 117, 7
medical
use, Vikr. 19, 17.
8. Behaviour, Rām.
5, 32, 8.
--
दुस्-, , रा, diffi-
cult to be treated, Pañc. 203, 5. सोप-
चारम्, i. e. स-उपचार + म्, adv.
respectfully, Rām. 5, 90, 5.
Apte Hindi
Hindiउपचारः
- उप+चर्+घञ्
"सेवा, शुश्रुषा, सम्मान, पूजा, सत्कार"
उपचारः
- उप+चर्+घञ्
"शिष्टता, नम्रता, सौजन्य, नम्र व्यवहार, केवल सम्मान सूचक उक्ति, चाटूकारितापूर्ण अभिनन्दन"
उपचारः
- उप+चर्+घञ्
"अभिवादन, प्रथानुकुल नमस्कार, श्रद्धंजलि, नमस्कार करते हुए दोनों हाथ जोड़ना"
उपचारः
- उप+चर्+घञ्
संबोधन या अभिवादन की रीति का एक रूप
उपचारः
- उप+चर्+घञ्
"बाह्य प्रदर्शन या रूप, संस्कार"
उपचारः
- उप+चर्+घञ्
"चिकित्सा, उपचार, इलाज या चिकित्सा का प्रयोग "
उपचारः
- उप+चर्+घञ्
"अभ्यास, अनुष्ठान, संचालन, प्रबंध"
उपचारः
- उप+चर्+घञ्
श्रद्धांजलि अर्पित करने या सम्मान प्रदर्शित करने के साधन
उपचारः
- उप+चर्+घञ्
अतः कोई भी आवश्यक वस्तु
उपचारः
- उप+चर्+घञ्
"व्यवहार, शील, आचरण"
उपचारः
- उप+चर्+घञ्
"काम में आना, उपयोग"
उपचारः
- उप+चर्+घञ्
"धर्मानुष्ठान, संस्कार"
उपचारः
- उप+चर्+घञ्
"आलंकारिक या लाक्षणिक प्रयोग, गौण प्रयोग"
उपचारः
- उप+चर्+घञ्
रिश्वत
उपचारः
- उप+चर्+घञ्
बहाना
उपचारः
- उप+चर्+घञ्
"प्रार्थना, याचना"
उपचारः
- उप+चर्+घञ्
विसर्गों के स्थान में स् या ष् का होना
उपचारः
- उप+आ-चर+घञ्
स्थान
उपचारः
- उप+आ-चर+घञ्
कार्यविधि
उपचारः
- उप+चर्+घञ्
"सेवा, पूजा"
उपचारः
- उप+चर्+घञ्
"शिष्टता, सौजन्य"
Shabdartha Kaustubha
Kannadaउपचार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೇವೆ /ಶುಶ್ರೂಷೆ
निष्पत्तिः - > उप + चर (गतौ) - "घञ्" (३-३-१८)
प्रयोगाः - > "स मे चिरायास्खलितोपचारां तांभक्तिमेवागणयत्पुरस्तात्"
उल्लेखाः - > रघु० ५-२०
उपचार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಿಕಿತ್ಸೆ /ರೋಗನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಮಾಡುವ ಔಷಧೋಪಚಾರ
उपचार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮರ್ಯಾದೆ /ಗೌರವ /ಆದರ
प्रयोगाः - > "उपचारविधिर्मनस्विनीनां न तु पूर्वाभ्यधिकोऽपि भावशून्यः"
उल्लेखाः - > माल० ३-३
उपचार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪೂಜೆ /ಸತ್ಕಾರ
प्रयोगाः - > "प्राप्ताः कृच्छ्रादृष्यशृङ्गोपचारैः पुण्यश्रीकाः कोसलेम्द्रेण पुत्राः"
उल्लेखाः - > म० वी० १-२४
उपचार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೇವೆಯ ಸಲಕರಣೆ /ಉಪಚಾರಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಪದಾರ್ಥ
प्रयोगाः - > "तस्योपकार्यारचितोपचारा वन्येतरा जानपदोपदाभिः"
उल्लेखाः - > रघु० ५-४१
उपचार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪೂಜೆಯ ಸಲಕರಣೆ /ಪೂಜಾದ್ರವ್ಯ /ಪೂಜೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಪದಾರ್ಥ /ಪೂಜೋಪಕರಣ
प्रयोगाः - > "क्लृप्तोपचारां चतुरस्रवेदीं तावेत्य पश्चात् कनकासनस्थौ"
उल्लेखाः - > कुमा० ७-८८
उपचार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಲಕ್ಷಣಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಬೇರೊಂದು ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಸುವಿಕೆ
उपचार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಸತ್ಯವಚನ /ಇತರರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಆಡುವ ಸುಳ್ಳುಮಾತು /ಇತರರ ಮನೋರಂಜನೆಗಾಗಿ ಅಸತ್ಯ ನುಡಿಯುವುದು /ಕೇವಲ ಗೌರವದ ಮಾತು
प्रयोगाः - > "उपचारपदं न चेदिदं त्वमनङ्गः कथमक्षता रतिः"
उल्लेखाः - > कुमा० ४-९
उपचार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉತ್ಕೋಚ /ಲಂಚ
उपचार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾರ್ಥನೆ /ಯಾಚನೆ
प्रयोगाः - > "सोपचारमुपशान्तविचारं सानुतर्षमनुतर्षपदेन"
उल्लेखाः - > माघ० १०-२
उपचार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯವಹಾರ /ನಡತೆ /ನಡವಳಿಕೆ
उपचार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕರ್ಮಾಚರಣೆ /ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನ
प्रयोगाः - > "इत्थं विधिज्ञेन पुरोहितेन प्रयुक्तपाणिग्रहणोपचारौ"
उल्लेखाः - > कुमा० ७-८६
विस्तारः - > "उपचारस्तु लञ्चायां व्यवहारोपचर्ययोः" - हेम० ।
L R Vaidya
EnglishupacAra {% m. %} 1. Attendance, service, worshipping
2. courtesy, compliment, politeness, polite behaviour, उपचारपदं न चेदिदम् K.S.iv.9, उपचारविधिर्मनस्विनीनाम् Mal.iii.
3. practice, performance, M.i.111, x.32
4. a ceremony, a religious performance, प्रयुक्तपाणिग्रहणोपचारौ K.S.vii.86
5. an appendage, an article of decoration or furniture, R.vi.1, vii.4, K.S.vii.88
6. customary obeisance, homage, गुरुपरितापानि न ते गात्राण्युपचारमर्हंति Sak.iii., R.iii.11
7. a mode of address, रामभद्र इत्येव मां प्रत्युपचारः शोभते तातपरिजनस्य Ut.i.
8. an article of worship (they are variously described)
9. conduct, behaviour, वश्यशुद्रोपचारं च M.i.116
10. application of cure, practice of medicine
11. a present, a bribe
12. a pretext
13. a request, a solicitation
14. secondary application or figurative use of a word, (the same as लक्षणा q.v.), मुख्येप्युपचार एव शरणं स्यात् K.Pr.x.
15. identification based on similarity (in rhetoric), उभयरूपा चेयं शुद्धा उपचोरणामिश्रितत्वात् K.Pr.ii.
16. the occurrence of स् and ष् in the place of visarga (in gram.)
Bopp
LatinEdgerton Buddhist Hybrid
EnglishLanman
EnglishAbhyankara Grammar
Englishउपचार (l) taking a secondary sense
implication
lit. moving for a sense which is near about
the same as लक्षणा. The word आचार is explained as उपचार, employment or current usage, by Patañjali
cf. आचारात् । आचार्याणामुपचारात् । M. Bh. I.1.1. Vārt. 4
( 2 ) substitution of the letter सं for विसर्ग : cf. प्रत्ययग्रहणोपचारेषु च, P.IV.1.1 Vārt. 7.
Sanskrit Tibetan
Tibetanrgyud
१) आहार २) उपचार ३) एकसंतान ४) गति ५) चरित ६) तन्तु ७) तन्त्र ८) धार ९) निबन्ध १०) प्रवेश ११) युग १२) वर्तनी १३) विचार १४) संतति १५) संतान १६) सन्धि १७) समुदाचार १८) स्रोतस् १९)
cho ga
१) आचार २) उपचार ३) औपयिक ४) चारित्र ५) तन्त्र ६) नीति ७) विधान ८) विधि ९)
nye bar spyod pa
१) उपचार २) उपभोग
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritदोषज्ञस्तु भिषग्वैद्य आयुर्वेदी चिकित्सकः ।
रोगहार्यगदंकारो भेषजं तन्त्रमौषधम् ॥ ४७२ ॥
भैषज्यमगदो जायुश्चिकित्सा रुक्प्रतिक्रिया ।
उपचर्योपचारौ च लङ्घनं त्वपतर्पणम् ॥ ४७३ ॥
दोषज्ञ (पुं), भिषज् (पुं), वैद्य (पुं), आयुर्वेदिन् (पुं), चिकित्सक (पुं), रोगहारिन् (पुं), अगदङ्कार (पुं), भेषज (क्ली), तन्त्र (क्ली), औषध (क्ली), भैषज्य (क्ली), अगद (पुं), जायु (पुं), चिकित्सा (स्त्री), रुक्प्रतिक्रिया (स्त्री), उपचर्या (स्त्री), उपचार (पुं), लङ्घन (क्ली), अपतर्पण (क्ली)
सहायोऽभिचरोऽनोश्च जीविगामिचरप्लवाः ।
सेवकोऽथ सेवा भक्तिः परिचर्या प्रसादना ॥ ४९६ ॥
शुश्रूषाराधनोपास्तिवरिवस्यापरीष्टयः ।
उपचारः पदातिस्तु पत्तिः पद्गः पदातिकः ॥ ४९७ ॥
पादातिकः पादचारी पदाजिपदिकावपि ।
सहाय (पुं), अभिचर (पुं), अनुजीविन् (पुं), अनुगामिन् (पुं), अनुचर (पुं), अनुप्लव (पुं), सेवक (पुं), सेवा (स्त्री), भक्ति (स्त्री), परिचर्या (स्त्री), प्रसादना (स्त्री), शुश्रूषा (स्त्री), आराधना (स्त्री), उपास्ति (स्त्री), वरिवस्या (स्त्री), परीष्टि (स्त्री), उपचार (पुं), पदाति (पुं), पत्ति (पुं), पद्ग (पुं), पदातिक (पुं), पादातिक (पुं), पादचारिन् (पुं), पदाजि (पुं), पदिक (पुं)
प्राभृतं ढौकनं लञ्चोत्कोचः कौशलिकामिषे ।
उपाच्चारः प्रदानं दा हारो ग्राह्यायने अपि ॥ ७३७ ॥
प्राभृत (क्ली), ढौकन (क्ली), लञ्चा (स्त्री), उत्कोच (पुं), कौशलिक (क्ली), आमिष (क्ली), उपचार (पुं), उपप्रदान (क्ली), उपदा (स्त्री), उपहार (पुं), उपग्राह्य (पुं), उपायन (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritवरिवस्या
वरिवस्या, परिचर्या, शुश्रूषा, उपासना, परीष्टि, सेवा, भक्ति, उपास्ति, प्रसादन, आराधन, उपचार
वरिवस्या परिचर्या शुश्रूषोपासना परीष्टिः स्यात् ।
सेवा भक्तिरुपास्तिः प्रसादनाराधनोपचाराश्च ॥ १२९ ॥
verse 1.1.1.129
page 0016
उपदा
उपदा, प्राभृत, उपग्राह्य, उपायन, लञ्चा, उत्कोच, उपादान, उपचार, अमिष
उपदा प्राभृतं प्रोक्तमुपग्राह्यमुपायनम् ।
लञ्चोत्कोचमुपादानमुपचारस्तथामिषम् ॥ ४३४ ॥
verse 2.1.1.434
page 0050
पुराणम्
Englishउपचार / UPACĀRA (Hospitality). They are sixteen in number. (Things to be offered to the guest). They are called Ṣoḍaśopacāras. They are given below:--(1) āsana (seat) (2) Pādya (water to wash feet (3) Arghya (water to drink) (4) Snānīya (bath) (5) Anulepana (ashes or other fragrant things for besmearing) (6) Dhūpa (smoke) (7) Dīpa (light) (8) Naivedya (food) (9) Tāmbūla (Betel) (10) Śītalajala (cool drinks) (11) Vasana (clothing) (12) Bhūṣaṇa (ornaments) (13) Mālya (garland) (14) Gandha (sweet-smelling things) (15) Ācamanīyaka (water to rinse mouth) (16) Sutalpa (Good bed).
These are the sixteen offerings that we have to give to our guests.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritउपचार, (उप + चर + घञ् ।) रोगप्रतिकारः ।तत्पर्य्यायः । उपचर्य्या २ चिकित्सा ३ रुक्प्रति-क्रिया ४ निग्रहः ५ वेदनानिष्टा ६ क्रिया ७ उप-क्रमः ८ शमः ९ । इति राजनिर्घण्टः ॥
सेवा ।(“समे चिरायास्खलितोपचाराम्” । इति रघौ, ५ । २० ।) व्यवहारः । (“प्रयुक्तपाणिग्रहणोप-चारौ” । इति कुमारे ७ । ८६ ।) उत्कोचः । इतिहेमचन्द्रः ॥
परस्य रञ्जनार्थं असत्यभाषणम् । यथा, कुमारे ४ । ९ । “उपचारपदं नचेदिदं त्वमनङ्गःकथमक्षता रतिः” ॥
“उपचारज्ञता दाक्ष्यं” इतिचरके सूत्रस्थाने नवमेऽध्याये ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskritउपचार उप + चर--घञ् । १ चिकित्सायां, २ सेवायां, “समे चिरायास्खलितोचाराम्” । “उपचाराञ्जलिखिन्न-हस्तया” रघुः । ३ व्यवहारे, “स्मृतेः उपचारात् अन्या-र्थदर्शनाच्च” शव० भा० भूरिप्रयोगः अविग्रहशब्दे ४५१पृष्ठे दर्शितः । ४ उत्कोचे ५ लक्षणया शक्यार्थत्यागेनान्यार्थबोधने ६ अयथार्थवाक्येन सन्तोषकरणे च “उपचारपदंन चेदिदमिति” कुमारः ७ धर्म्मानुष्ठानमात्रे “वैश्यशूद्रोप-चारञ्च” “व्रतचर्य्योपचारञ्च” मनुः । “प्रयुक्तपाणि-ग्रहणोपचारौ” कुमा० । करणे घञ् । ८ पूजासाधनेद्रव्यभेदे “सन्मङ्गलोपचाराणां सैवादिरचनाऽभवत्” रघुःपूजाङ्गीपचाराश्च नानाविधाः तत्र सर्वोपचारमन्त्रास्तुश्रीतारपूर्व्वाः, कल्पयामि नमः इत्यन्ताः कार्य्याः ।“सिद्धजामले “श्रीतारञ्च मुखे कृत्वा देयस्य भुवनेश्वरि!कल्पयामि नमः पश्चादुपचारेष्वयम् विधिरिति” इत्युपक्रम्यतन्त्रसारे “चतुःषष्ठ्युपचाराः दर्शिताः यथा आ-सनारोपणम् १ । सुगन्धितैलाभ्यङ्गः २ । मज्जनशालाप्रवे-शनम् ३ । मज्जनमणिपीठोपरिवेशनम् ४ । दिव्यस्नानीय-मुद्वर्त्तनम् ५ । उष्णोदकस्नानम् ६ । कनककलसस्थितस-कलर्तार्थाभिषेचनम् ७ । धौतवस्त्रपरिमार्ज्जनम् ८ । अरुण-दुकूलपरिधानम् ९ अरुणदुकूलोत्तरीयम् १० । आलेपमण्डप-प्रवेशनम् ११ । आलेपमणिपीठोपवेशनम् १२ । चन्दनागु-रुकुङ्कुमकर्पूरकस्तूरीरोचनादिव्यगन्धसर्वाड्रानुलेपनम् १३ ।केशभारस्य कालागुरुधूपमल्लिकामालतीजातीचम्पकाशो-कशतपत्रपूगकुहरीपुन्नागकह्लारयूथीसर्वर्त्तुकुमुममालाभूष-णम् १४ । भूषणमण्डपप्रवेशनम् १५ । भूषणमणि-पीठोपवेशनम् १६ । नवमणिमुकुटम् १७ । चन्द्रशक-लम् १८ । सीमन्तसिन्दूरम् १९ । तिलकरत्नम् २० ।कालाञ्जनम् २१ । कर्ण्णपालियुगलम् २२ । नासाभर-णम् २३ । अधरयावकम् २४ । प्रपदभूषणम् २५ ।कनकचित्रपादुका २६ । महापादका २७ । मुक्तावलिः २८एकावलिः २९ । देवछन्दकः ३० । केयूरयुगलचतुष्ट-यम् ३१ । वलयावलिः ३२ । उर्मिकावलिः ३३ । का-ञ्चिदाम ३४ कटीसूत्रम् ३५ । शोभाख्याभरणम् ३६ । पाद-कटकम् ३७ । रत्ननूपुरम् ३८ । पादाङ्गुलोयकम् ३९ ।एककरे पाशः ४० । अन्यकरे अङ्कुशः ४१ । पूर्ण्णेषुचा-पम् ४२ । अपरकरे पुष्पवाणाः ४३ । श्रीमन्माणिक्य-पादुका ४४ । स्वसमानवेशाभिरावरणदेवताभिः सह-सिंहासनारोहणम् ४५ । कामेश्वरपर्य्यङ्कोपवेशनम् ४६ ।अमृताशनचषकम् ४७ । आचमनीयम् ४८ । कर्पूर-वटिका ४९ । आनन्दोल्लासः ५० । सविलासहास ५१ ।मङ्गलारत्रिकम् ५२ । श्वेतच्छत्रम् ५३ । चामरयुग-लम् ५४ । दर्पणः ५५ । तालवृन्तम् ५६ । गन्धः ५७ ।पुष्पम् ५८ । धूपः ५९ । दीपः ६० । नैवेद्यञ्च ६१ ।एतानि कल्पयेत् एषामुपचाराणामभावे तन्मन्त्राजप्याः ।“तदुक्तं नवरत्नेश्वरे । “चतुःषष्ट्युपचाराणामभावेतन्मनुं जपेत् । तत्तदेव फलं विन्देत् साधकः स्थिर-मानसः” । “आचमनीयं प्रदातव्यमपचारान्तरान्तरे” तन्त्रसा०तानि च त्रीणि “स्नाने वस्त्रे च नैवेद्ये दद्यादाचमनीयकम्”नरसिंहपु० तेन चतुषष्टिपूरणम् । एतच्च श्रीविद्याप्रकरणी-यत्वात्तद्विषयम् । अन्यत्र यथागमं कल्पनीयम् । शङ्का-चार्य्येण तु स्तोत्रच्छलेन अन्यविधाः चतुःषष्ट्यु पचाराद-र्शिता विस्तरभयान्न ते दर्शितास्तत्स्तोत्रेऽवसेयाः ।अथाष्टादशोपचाराः । “आसनम् १ स्वागतम् २ पाद्यम् ३अर्घ्यम् ४ आचमनीयकम् ५ । स्नानम् ६ वस्त्रो-पवीतञ्च ७ मूषणानि च सर्वशः ८ । गन्धम् ९ पुष्पम् १०तथा धूपम् ११ दीपम् १२ अन्नञ्च १३ तर्पणम् १४माल्यानुवेपनेचैव १५ १६ नमस्कारविसर्ज्जने १७ १८ ।अष्टादशोपचारैस्तु मन्त्री पूजां समाचरेत्” । अथ षोडशो-पचाराः । “पाद्यमर्घ्यन्तथाचामं स्नानं वसनभूषणे । गन्धंपुष्पधूपदीपं नैवेद्याचमनन्ततः । ताम्ब लमर्च्चने स्तोत्रंतर्पणञ्च नमस्क्रियाम् । प्रयोजयेत् प्रपूजायामुपचारांस्तुषोडश” अथ दशोपचाराः । “पाद्यमर्घ्यं तथाचामो मधु-पर्काचमौ तथा । गन्धादयोनिवेद्यान्ता उपचारा दश क्रमात् ।अथ पञ्चोपचाराः । “गन्धपुष्पं तथा धूपं दीपं नैवेद्यमेवच । अखण्डं फलमासाद्य केवलं लभते ध्रुवम्” तन्त्रसा०विधानपा० विण्णुविषये अन्यविधा षोडशोपचारादर्शिताः ते च तत्तन्मन्त्रसहिता मत्कृततुलादानादिप-द्धतौ २२८ पृष्ठे दर्शिताः । आ० त० “आसन स्वागतंपाद्यमर्घ्य माचनीयकम् । मधुपर्काचमं स्नानवसनाभर-णानि च । गन्धपुष्पे धूपदीपौ नैवद्यं वन्दनं तथा” एवंषोडशोपचाराः पठिता शक्तिभेदात् भेद उन्नेयः ।तत्रासनादिकं यथा देयं तथोक्तं कालि० “आसनंप्रथमं दद्यात् पौष्पं दारवमेव वा” । (वाकारात् रज-ताद्यासनम्) । “पाद्यार्थमुदकं पाद्यं केवलं तोयमेव तत् ।तत्तैजसेन पात्रेण शङ्खेनाथ प्रदापयेत्” । (अर्घ्यमर्घ्य शब्देउक्तम्) । “उदकं दीयते यत्तु प्रसन्नं फेनवर्जितम् ।आचमनाय देवेभ्यस्तदाचमनमिष्यते । तत्तैजसेन पात्रेणशङ्खेनापि प्रदापयेत् । स्वर्ण्णरत्नोदके स्नानं कर्पूराद्यधिवासितम् । तैजसैः कांस्यपात्रैर्वा शङ्खेनाथ प्रदापयेत् ।यद्दीयते देवताभ्यो गन्धपुष्पादिकं तथा । अर्घपात्र-स्थितैस्तोयैरभिषिच्य समुत्गृजेत् । नैवेद्यं दक्षिणे वा मेपुरतो वा न पृष्ठतः । दीपं दक्षिणतो दद्यात् पुरतो वा नवामतः । वामतस्तु तथा धूपमग्रे वा न तु दक्षिणे । निवे-दयेत् पुरोभागे गन्धपुष्यञ्च मूषणम्” नरसि० ।“कार्पासं सर्वतोभद्रं दद्योत सर्वेभ्य एव हि । नैकान्त-रक्तं दद्यात्तु वासुदेवस्य चेलकम् । तत् पूर्व्वं पूजयित्वैवमन्त्रैर्देवाय चोत्सृजेत् । निर्दशं मलिनं जीर्णं छिन्नंगात्रावलिङ्गितम् । परकीयं चाणुदष्टं सूचीविद्धं तथो-षितम् । उप्तकेशं विधूतञ्च श्लेष्ममूत्रादिदूषितम् ।वर्जयेत् स्वोपयोगे च यज्ञादावुपयोजने” । (उप्तकेशंकेशेन सह वापितम्) । “पताकाध्वजवस्त्रादौ स्यूतं वस्त्रंनियोजयेत् । ग्रैवेयकादि संसक्तं सौवर्ण्णं राजतञ्च वा ।निवेदयेत्तु देवेभ्यो नान्यतैजससम्भवम् । प्रावरः पानपात्रञ्च गण्डको गृहमेव च । पर्थ्यङ्कादि यदन्यच्च सर्व्वंतदुपभूषणम्” । गन्धविशेषो गन्धशब्दे वक्ष्यते ।
Capeller
GermanStchoupak
Frenchउप-चार-
office de courtisan, fait de servir qq'un, civilité
révérence, hommage
procédé, traitement
traitement médical
cérémonie
objets offerts, don
emploi
prétexte
métaphore
-क- ifc. id.
-वन्त्- a. orné.
°क्रिया- (marques de) politesse.
°पद- nt. mot poli, compliment.
°परिभ्रष्ट- a. v. dénué de courtoisie.
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.
