| YouTube Channel

उद्वाहः (udvAhaH)

 
Apte
English
उद्वाहः [udvāhḥ], 1 Bearing up, supporting.
Marriage, wedding
असवर्णास्वयं ज्ञेयो विधिरुद्वाहकर्मणि
Ms.*
 3.43. उद्वाहस्नानवेलां कथयति भवतः सिद्धये सिद्धलोकः Nāg.2.13. (The Smṛitis mention 8 forms of marriage: ब्राह्मो दैवस्तथा चार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः । गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमः स्मृतः ॥
Comp.
 -ऋक्षम् A Nakṣatra auspicious for a marriage. उद्वाहर्क्षं च विज्ञाय रुक्मिण्या मधुसूदनः
Bhāg.*
 1.53. 4. -तत्त्वम्
N.
 of a work of Raghunandana on marriage ceremonies.
Apte 1890
English
उद्वाहः 1 Bearing up, supporting.
2 Marriage, wedding
असवर्णास्वयं ज्ञेयो विधिरुद्वाहकर्मणि Ms. 3. 43. (The Smṛtis mention {8} forms of marriage:
ब्राह्मो दैवस्तथा चार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः । गांधर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमः स्मृतः ॥).
Apte Hindi
Hindi
उद्वाहः
पुं*
 - उद्+वह्+घञ्
"संभालना, सहारा देना"
उद्वाहः
पुं*
 - उद्+वह्+घञ्
"विवाह, पाणिग्रहण"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 विवाहः, उपयमः, परिणयः, उद्वाहः, उपयामः, पाणिपीडनम्, दारकर्मः, करग्रहः, पाणिग्रहणम्, निवेशः, पाणिकरणम्, संबन्धः, पाणिग्रहः, दारसम्बन्धः, उद्वहः, दारोपसंग्रहः, पाणिग्राहः, परिग्रहः, प्रोद्वाहः, संग्रहः, समुद्वाहः, परिणीतम्, अधिगमनम्, उद्वहनम्, उद्वाहनम्, करार्पणम्, दाराधिगमनम्, निवेशनम्, पतित्वम्, पतित्वनम्, परिग्रहत्वम्, परिणयनम्, बान्धुक्यम्, मैथुनम्
noun
सः धार्मिकः सामाजिकः वा संस्कारः येन स्त्रीपुरुषौ परस्परं पतिपत्नीरूपेण स्वीकुरुतः।
"सोहनस्य विवाहः राधया सह जातः।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उद्वाहः,
पुं,
 (उत् + वह + घञ् ।) विवाहः । इत्यमरः ।तस्य लक्षणं भार्य्यात्वसम्पादकग्रहणम् । तस्य स्वी-काररूपज्ञानविशेषस्य समवायविषयतयोर्भेदात्वरकन्ययोर्विवाहकर्तृत्वकर्म्मत्वे । स तु अष्ट-विधः । वरमाहूय यथाशक्त्यलङ्कृता कन्या यत्रदीयते स ब्राह्मः १ । यत्र यज्ञस्थायर्त्विजे कन्या-दानं स दैवः २ । यत्र वरात् गोद्वयं गृहीत्वातेनैव सह कन्यादानं स आर्षः ३ । यत्र अनयासह धर्म्मं चरतां इति नियमं कृत्वा कन्यादानंस कायः ४ । यत्र धनं गृहीत्वा कन्यादानं सआसुरः ५ । यत्र कन्यावरयोरन्योन्यानुरागात्त्वं मे भार्य्या त्वं मे पतिरिति निश्चयः स गान्धर्व्वः६ । यत्र बलात्कारेण कन्याहरणं स राक्षसः७ । यत्र सुप्तायां मत्तायां प्रमत्तायां वा कन्यायांनिर्जने गमनं स पैशाचः ८ । तस्य निर्णयः ।सगोत्रामनवरवयस्कां समानप्रवरां पित्रपेक्ष-योर्द्ध्वतनषण्णां पुरुषाणां पुत्रकन्यासन्ततिपरम्प-रया प्रत्येकसप्तमीपर्य्यन्तां अधस्तने तदपेक्षयासप्तमीपर्य्यन्तां पितृबन्ध्वपेक्षयोर्द्ध्वतनषण्णां प्रत्येका-पेक्षया सप्तमोपर्य्यन्तां अधस्तने तदपेक्षया सप्तमीपर्य्यन्तां मातामहसमानोदकां मातामहापेक्ष-योर्द्ध्वतनचतुर्णां पुरुषाणां पुत्त्रकन्यासन्तति-परम्परया प्रत्येकापेक्षया पञ्चमीपर्य्यन्तां अधस्तनेतदपेक्षया पञ्चमीपर्य्यन्तां मातृबग्ध्वपेक्षयोर्द्ध्वतन-चतुर्णां प्रत्येकापेक्षया पञ्चमीपर्य्यन्तां अधस्तने त-दपेक्षया पञ्चमीपर्य्यन्ताञ्च कन्यां परित्यज्य उद्वाहःकर्त्तव्यः ॥
पितृबन्धुमातृबन्धुविरहेऽपि तयोर्योग्य-तामवलम्ब्य सप्तमीपर्य्यन्तायाः पञ्चमीपर्य्यन्तायाश्चकन्यायाः परिहारः । वर्ज्जनीयानां कन्यानांमध्येऽपि या त्रिगोत्रान्तरिता सा विवाह्या अत्रसप्तमगणनप्रतियोगिपितृपितृबन्धुपञ्चमगणनप्र-तियोगिमातामहमातृबन्धुगोत्रमादायैव त्रिगोत्र-गणनम् । शूद्रस्य सगोत्राविवाहे दोषाभावः ।मातृसपत्नीभ्रातृकन्यां तद्दौहित्रीं अध्यापयितृ-कन्यां शिष्यकन्यां ब्रह्मदगुरुकन्याञ्च परित्यज्यविवाहः कर्त्तव्यः ॥
अथ कन्यादानाधिकारिणः ।आदौ पिता । तदभावे पितामहः । तदभावेभ्राता ।तदभावे पितृज्ञातिः । तदभावे मातामहः । तद-भावे मातुलः । तदभावे माता । तदभावे माता-महज्ञातिः । एतेषामप्यभावे कन्या स्वयं वरंकुर्य्यात् ॥
अथ विवाहपूर्व्वकर्त्तव्यकर्म्म । अवश्यं-भावि शुभाशुभग्रहादिदोषशान्त्यर्थं होमो हि-रण्यगोवस्त्रदानम् । ततो नान्दीश्राद्धम् । लग्न-समये वरे उपस्थिते स्वस्तिवाचनादिकं विधायवरणम् । स्त्य्राचारादि । ततः कन्यादानं यथाशक्तिधनदानञ्च । ततः स्वगृह्योक्तविधिनाग्निं संस्थाप्यकुशण्डिकां समाप्य पाणिग्रहणं सप्तपदीगमनञ्चकर्त्तव्यम् ॥
* ॥
ज्येष्ठेऽकृतविवाहे विवाहकर्त्ताकनिष्ठः परिवेदनदोषविशिष्टो भवति । ज्येष्ठःपरिविन्नः । सा कन्या परिवेदनीया । कन्यादातापरिदायी । तत्पुरोहितः परिकर्त्ता । ते सर्व्वेपतिताः । किन्तु देशान्तरस्थक्लीवैकाण्डवैमात्रेय-वेश्यासक्तशूद्रतुल्यातिरोगिजडमूकान्धवधिरकु-ब्जवामनकुण्ठातिवृद्धनैष्ठिकब्रह्मचारिवानप्रस्थभि-क्षुकृषिसक्तनृपसक्तधनवृद्धिप्रसक्तकामकारिदत्त-कोन्मत्तचौरेषु ज्येष्ठेष्वनूढेष्वपि कनिष्ठविवाहे नदोषः । एवं विकृतरूपानूढा ज्येष्ठा कनिष्ठायाःसोदराया ऊढायाः परिवेदनाय न भवति । इत्यु-द्वाहतत्त्वम् ॥