उद्वाह (udvAha)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte
Englishउद्वाहः [udvāhḥ], 1 Bearing up, supporting.
Marriage, wedding
असवर्णास्वयं ज्ञेयो विधिरुद्वाहकर्मणि 3.43. उद्वाहस्नानवेलां कथयति भवतः सिद्धये सिद्धलोकः Nāg.2.13. (The Smṛitis mention 8 forms of marriage: ब्राह्मो दैवस्तथा चार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः । गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमः स्मृतः ॥ -ऋक्षम् A Nakṣatra auspicious for a marriage. उद्वाहर्क्षं च विज्ञाय रुक्मिण्या मधुसूदनः 1.53. 4. -तत्त्वम् of a work of Raghunandana on marriage ceremonies.
Apte 1890
EnglishMonier Williams 1872
EnglishHindi
Hindi(मीटर) शादी
Apte Hindi
Hindiउद्वाहः
- उद्+वह्+घञ्
"संभालना, सहारा देना"
उद्वाहः
- उद्+वह्+घञ्
"विवाह, पाणिग्रहण"
Shabdartha Kaustubha
Kannadaउद्वाह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿವಾಹ /ಮದುವೆ
निष्पत्तिः - > उद् + वह (प्रापणे) - "घञ्" (३-३-१८)
प्रयोगाः - > "विभावितं शिक्षितनाट्यवेदैरुद्वाहसङ्गीतमुदारक्लृप्तम्"
उल्लेखाः - > याद० १३-८१
उद्वाह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತುವುದು /ನೀರು ಸೇದುವುದು /ಉದ್ಧರಣ
L R Vaidya
Englishअभिधानचिन्तामणिः
Sanskritजन्यास्तु तस्य सुहृदो विवाहः पाणिपीडनम् ॥ ५१७ ॥
पाणिग्रहणमुद्वाह उपाद्यामयमावपि ।
दारकर्म परिणयो जामाता दुहितुः पतिः ॥ ५१८ ॥
जन्य (पुं), विवाह (पुं), पाणिपीडन (क्ली), पाणिग्रहण (क्ली), उद्वाह (पुं), उपयाम (पुं), उपयम (पुं), दारकर्मन् (क्ली), परिणय (पुं), जामातृ (पुं), दुहितृपति (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritउपयाम
उपयाम, परिणयन, पाणिग्रहण, विवाह, उद्वाह
उपयामः परिणयनं पाणिग्रहणं विवाह उद्वाहः ।
verse 2.1.1.495
page 0057
नाममाला
Sanskritउद्वाह, परिणयन, विवाह, निवेशन
उद्वाहः परिणयनं विवाहश्च निवेशनम् ॥ १८९ ॥
verse 0.1.1.189
page 0089
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritउद्वाहः, (उत् + वह + घञ् ।) विवाहः । इत्यमरः ।तस्य लक्षणं भार्य्यात्वसम्पादकग्रहणम् । तस्य स्वी-काररूपज्ञानविशेषस्य समवायविषयतयोर्भेदात्वरकन्ययोर्विवाहकर्तृत्वकर्म्मत्वे । स तु अष्ट-विधः । वरमाहूय यथाशक्त्यलङ्कृता कन्या यत्रदीयते स ब्राह्मः १ । यत्र यज्ञस्थायर्त्विजे कन्या-दानं स दैवः २ । यत्र वरात् गोद्वयं गृहीत्वातेनैव सह कन्यादानं स आर्षः ३ । यत्र अनयासह धर्म्मं चरतां इति नियमं कृत्वा कन्यादानंस कायः ४ । यत्र धनं गृहीत्वा कन्यादानं सआसुरः ५ । यत्र कन्यावरयोरन्योन्यानुरागात्त्वं मे भार्य्या त्वं मे पतिरिति निश्चयः स गान्धर्व्वः६ । यत्र बलात्कारेण कन्याहरणं स राक्षसः७ । यत्र सुप्तायां मत्तायां प्रमत्तायां वा कन्यायांनिर्जने गमनं स पैशाचः ८ । तस्य निर्णयः ।सगोत्रामनवरवयस्कां समानप्रवरां पित्रपेक्ष-योर्द्ध्वतनषण्णां पुरुषाणां पुत्रकन्यासन्ततिपरम्प-रया प्रत्येकसप्तमीपर्य्यन्तां अधस्तने तदपेक्षयासप्तमीपर्य्यन्तां पितृबन्ध्वपेक्षयोर्द्ध्वतनषण्णां प्रत्येका-पेक्षया सप्तमोपर्य्यन्तां अधस्तने तदपेक्षया सप्तमीपर्य्यन्तां मातामहसमानोदकां मातामहापेक्ष-योर्द्ध्वतनचतुर्णां पुरुषाणां पुत्त्रकन्यासन्तति-परम्परया प्रत्येकापेक्षया पञ्चमीपर्य्यन्तां अधस्तनेतदपेक्षया पञ्चमीपर्य्यन्तां मातृबग्ध्वपेक्षयोर्द्ध्वतन-चतुर्णां प्रत्येकापेक्षया पञ्चमीपर्य्यन्तां अधस्तने त-दपेक्षया पञ्चमीपर्य्यन्ताञ्च कन्यां परित्यज्य उद्वाहःकर्त्तव्यः ॥
पितृबन्धुमातृबन्धुविरहेऽपि तयोर्योग्य-तामवलम्ब्य सप्तमीपर्य्यन्तायाः पञ्चमीपर्य्यन्तायाश्चकन्यायाः परिहारः । वर्ज्जनीयानां कन्यानांमध्येऽपि या त्रिगोत्रान्तरिता सा विवाह्या अत्रसप्तमगणनप्रतियोगिपितृपितृबन्धुपञ्चमगणनप्र-तियोगिमातामहमातृबन्धुगोत्रमादायैव त्रिगोत्र-गणनम् । शूद्रस्य सगोत्राविवाहे दोषाभावः ।मातृसपत्नीभ्रातृकन्यां तद्दौहित्रीं अध्यापयितृ-कन्यां शिष्यकन्यां ब्रह्मदगुरुकन्याञ्च परित्यज्यविवाहः कर्त्तव्यः ॥
अथ कन्यादानाधिकारिणः ।आदौ पिता । तदभावे पितामहः । तदभावेभ्राता ।तदभावे पितृज्ञातिः । तदभावे मातामहः । तद-भावे मातुलः । तदभावे माता । तदभावे माता-महज्ञातिः । एतेषामप्यभावे कन्या स्वयं वरंकुर्य्यात् ॥
अथ विवाहपूर्व्वकर्त्तव्यकर्म्म । अवश्यं-भावि शुभाशुभग्रहादिदोषशान्त्यर्थं होमो हि-रण्यगोवस्त्रदानम् । ततो नान्दीश्राद्धम् । लग्न-समये वरे उपस्थिते स्वस्तिवाचनादिकं विधायवरणम् । स्त्य्राचारादि । ततः कन्यादानं यथाशक्तिधनदानञ्च । ततः स्वगृह्योक्तविधिनाग्निं संस्थाप्यकुशण्डिकां समाप्य पाणिग्रहणं सप्तपदीगमनञ्चकर्त्तव्यम् ॥
* ॥
ज्येष्ठेऽकृतविवाहे विवाहकर्त्ताकनिष्ठः परिवेदनदोषविशिष्टो भवति । ज्येष्ठःपरिविन्नः । सा कन्या परिवेदनीया । कन्यादातापरिदायी । तत्पुरोहितः परिकर्त्ता । ते सर्व्वेपतिताः । किन्तु देशान्तरस्थक्लीवैकाण्डवैमात्रेय-वेश्यासक्तशूद्रतुल्यातिरोगिजडमूकान्धवधिरकु-ब्जवामनकुण्ठातिवृद्धनैष्ठिकब्रह्मचारिवानप्रस्थभि-क्षुकृषिसक्तनृपसक्तधनवृद्धिप्रसक्तकामकारिदत्त-कोन्मत्तचौरेषु ज्येष्ठेष्वनूढेष्वपि कनिष्ठविवाहे नदोषः । एवं विकृतरूपानूढा ज्येष्ठा कनिष्ठायाःसोदराया ऊढायाः परिवेदनाय न भवति । इत्यु-द्वाहतत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritउद्वाह यु० उद् + वह घञ् । विवाहे स च ज्ञानविशेषइति रघु० येन ज्ञानेन ममेयं भार्या, ममायं पतिरितिव्यवहारो भवति तादृशं ज्ञानम् । तच्च सम्बन्धभेदेनोभयनिष्ठम् । चरमसंस्कार इति नव्यनैयायिकाः । चरमत्वञ्चसंस्कारप्रागभावासहचरितत्वम् । द्वितीयविवाहस्य संस्का-रत्वाभावात् तत्प्रागभावसत्त्वेऽपि आद्यविवाहे चरमत्वा-क्षतिः । तत्र च स्त्रियाः संस्काररूपतया विवाहत्वव्यवहारः ।यस्य पुरुषस्य विवाहात् प्रागेव चूडादिषु जातेषु मरणम्तत्र पुरुषे चूडादौ संस्कारप्रागभावासहचरितत्वात् अति-व्याप्ते र्नैतत् नाय्यम् । किन्तु शास्त्रविहितसंस्कारान्तिमत्व-मेव चरमत्वमिति युक्तम् । शास्त्रेषु च संस्कारेषु विवाहस्यैबा-न्तिमतया विधानादितरेषामुपान्तिमत्वादिनेति नातिप्र-सङ्गः । यूपाहवनीयादौ यथा संस्कारादेव तत्तच्छब्दप्रवृत्तिःएवं शास्त्रविधिना कृतसंस्कारयोरेव दम्पत्योस्तच्छ-ब्दप्रवृत्तिः । संस्कारश्चालौकिकत्वात् तत्तत्कर्मकला-पसाध्य इति न आदानभात्रेण तत्सिद्धिः । अतएव “अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यां स्त्रियमुद्यहेदिति” या० स्मृतौ “उद्वहेतद्विजोभार्याम्” इत्यादौ च विधिश्रवणम्, आदानमात्रस्यप्रमाणान्तरप्राप्ततया तदंशे विधित्वासम्भवात् अप्राप्तप्राप-कस्यैव विधित्वात् अतएव “पाणिग्रहणिकामन्त्रा नियतंदारलक्षणम् । तेषां निष्ठा तु विज्ञेया विद्वद्भिः सप्तमे पदे”इति मनुना मन्त्रविशेषाणामेव भार्य्यात्वरूपसंस्कारप्रयो-जकत्वमभिहितम् । आदानमात्रस्य विवाहत्वे तस्य च लौ-किकत्वात् गृहीतेतरद्रव्यवत् तद्दानविक्रयापत्तिःस्यात्“न निष्क्रयविसर्गाभ्यां भर्त्तुर्भार्य्या वियुज्यते” इति कात्या-यनेन दानविव्रयाभ्यां भार्य्यत्वविगमाभावं वदता चबिवाहस्य लौकिकत्वं निरासितम् । किञ्च विवाहसंस्कारस्यवैधत्वे यथाविधानमेव तत्र प्रवार्त्ततव्यम् । विधानाति-क्रमे च कर्त्तुः प्रत्यवायोऽनिष्टं च फलं भवतीति गम्यते ।तद्विघानप्रकारश्च आश्व० गृ० १, ४, कण्डिकादौ दर्शितःअन्येऽपि प्रकारस्तत्तद्गृह्यकारैरुक्तः । स च ततोऽ-सेयः । उद्वाहे वर्ज्जयनीयकन्याः स्मृतिषु दर्शिता यथा ।“असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः साप्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्म्मणि मैथुने” मनुः । असपि-ण्डाश्च असपिण्डशब्दे ५४१ पृ० मतभेदेनोक्ताः । “अनन्यपर्व्विकां कान्तामसपिण्डां यवीयसीम् । अरोगिणींभ्रातृमतीमसामानार्षगोत्रजाम्” याज्ञ० । अन्य-पूर्वाश्च । “सप्त पौनर्भवाः कन्या वर्जनीयाः कुलाधमाः ।वाचा दत्ता मनोदत्ता कृतकौतकमङ्गला । उदकस्पर्शिताया च या च पाणिगृहीतिका । आग्निंपरिगता या चपुगर्मूप्रभवा च या । इत्येताः काश्यपेनोक्तादहन्ति कुल-मग्निवत्” काश्य० । “तत्र सपिण्डासगोत्रासमान प्रव-रासु भार्य्यात्वमेव नोत्पद्यते रोगिण्यादिषु भार्य्यात्वेउत्पन्नेऽपि दृष्टदोष एव” मिता० एवमेव रघुनन्दनादयः ।समानार्षाश्च आर्षशब्दे ८१३ पृष्ठे दर्शिताः । “सगोत्रांमातुरप्येके नेच्छेन्त्युद्वाहकर्म्मणि । जन्मनाम्नोरविज्ञा नेउद्वहेताविशङ्कितः” इति उ० त० व्यासः । “मातुलस्य सुतामूढ्वा मातृगोत्रां तथैव च । समानप्रवरां चैव गत्वाचान्द्रायाणं चरेत्” मिता० स्मृ० । “आ सप्तमात् पञ्चमाच्चबन्धुभ्यः पितृमातृतः । अविवाह्या सगीत्रा च समानप्रव-रा तथा । पञ्चमे सप्तमे वापि येषां वैवाहिकी क्रिया । तेच सन्तानिनः सर्वे पतिताः शूद्रतां गताः” नारदः । बन्धवश्चउत्तराधिकारशब्दे १०९९ पृ० दर्शिताः । “सगोत्राञ्चेदमत्या-उपयच्छेन्मातृवदेनाम् बिभृयात् समानार्षेयां विवाह्यचान्द्रयणं चरेत्” सुमन्तुः “समानगोत्रप्रवरां समुद्वाह्योप-गम्य च । तस्यामुत्पाद्य चाण्डालं ब्राह्मण्यादेव हीयते ।आप० । “सर्व्वाः पितृपत्न्यो मातरस्तद्भ्राता मातुलास्तद-पत्यानि भगिन्यस्तदपत्यानि भागिनेयानि ता धर्म्म-तोऽविवाह्याः अन्यथा सङ्करकारिण्यस्तथाध्यापयितु-रिति” सम्न्तुः । “अध्यापयितुरेतद्विवाहमन्त्रपाठयि तु-रेतत् सङ्करकारित्वमिति” रत्नाकरादयः । अध्याप-यितुर्गुरोः कन्या अविवाह्येति रघुनन्दनेनोक्तम् “समान-प्रवरा वाऽपि शिष्यसन्ततिरेव च । व्रह्मदातुर्गुरोश्चैवसन्ततिः प्रतिषिध्यते” मत्स्यपु० । “मातुर्य्यन्नामगुह्यं स्यात् सुप्रसिद्धमथापि वा । तन्नाम्नी या भवेत्कन्या मातृनाम्नीं प्रचक्षते । प्रमादात् यदि गृह्णीयात् प्राय-श्चित्तं समाचरेत् । ततश्चान्द्रायणं कृत्वा तां कन्यां परि-वर्ज्जयेत्” मत्स्य । तथा श्यालिकापुत्र्या अपि पुत्रस्थानिकतया अविवाह्यत्वमुक्तं दत्तकमी० दृश्यम् । अत्र स-पिण्डविषयेऽपवादः “सन्निकर्षेऽपि कर्त्तव्यं त्रिगोत्रात् परतोयदि” । मत्स्य । “असम्बन्धा भवेद्मातुः पिण्डेनैवोदकेन वा । सा विवाह्या द्विजातीनां त्रिगोतान्तरिताच या” । मनुः । शूद्राणान्तु अतिदिष्टादिष्टगोत्रभागि-त्वेन सगोत्राविवाहो न निषिद्धः इति रघनन्दनादयः ।“द्विजानामसवर्ण्णासु कन्यासूपवमस्तथा” वृह० ना० उक्तेःकलौ असवर्ण्णाविवाहनिषेधात्तद्विशेषोनाभिहितः । दक्षिणस्यां मातुलकत्योद्वाहस्तु शिष्टैरपि क्रियते तस्यस्मृतिविरुद्धत्वेऽपि किञ्चित् श्रौतं लिङ्गमास्थाय तेषांतथा-चरणमिति बहवः । तस्य श्रौतलिङ्गस्यान्यार्थपरता पराशरभाष्यादौ दर्शिता । अतएव द्वारकारूपदक्षिणदेशवासिनांतथाचरणे भाग० १० स्कन्दे । “यद्यप्यनुस्मरन् वैरं रुक्मीकृष्णावमानतः । व्यतरत् भागिनेयाय सुतां कुर्वन् स्वसुःप्रियम्” । “दीहित्रायानिरुद्धाय पौत्रीं रुक्म्यददद्धरेः ।रोचनां बद्ववैरोऽपि स्वसुः प्रियचिकीर्षया जानन्नधर्म्मंतद्यौनं स्नेहपाशवशानुगः” । अधर्मं जानन्नित्युक्तंतेन तस्याधर्मत्वम् । “मातुलस्य सुतामूढ्वेति” प्रागुक्तवचनाच्च-तस्याधर्मत्वम् सुव्यक्तमेव । स च विवाहोऽष्टविधः “ब्राह्मो-दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथाऽऽसुरः । गान्धर्वोराक्षमश्चैवपैशाचश्चाष्टमोऽधमः” मनुः एतेषां लक्षणं तत्तच्छब्दे दृश्यम् ।“येन भार्य्या हृता पूर्बं कृतोद्वाहा परस्य वै” हरिवं० ।
Burnouf
Frenchउद्वाह उद्वाह (वह्) mariage.
उद्वाहयामि c. faire qu'un homme épouse une femme.
उद्वाहन action de labourer un champ deux fois
la seconde
façon.
Au fig. transport, anxiété.
उद्वाहनी petit coquillage employé comme monnaie, cauris.
उद्वाहिक a. (sfx. इक) relatif au mariage, matrimonial,
nuptial.
उद्वाहिनी (sfx. इनी) corde pour tirer.
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.