| YouTube Channel

उद् (ud)

 
शब्दसागरः
English
उद् or उत् ind. A particle and prefix to words implying, 1. Superiority
in degree
(over, above.)
2. In place, (over, above, on, upon. )
3. Pride.
4. Publicity.
5. Power.
6. Separation, disjunction,
(off, from, out of. )
7. Emancipation.
8. Binding.
9. Helplessness,
weakness.
Capeller Eng
English
1 उद् (only °— in nouns and verbs) up, upwards, forth, out,
beyond.
2 उद् उन्द् उन॑त्ति & उन्दति (also
M.
 ),
pp.
 उत्त & उन्न
spring (water), bubble up, wet, bathe. — अनु, अभि & उप sprinkle,
wet. नि immerse. वि spring or bubble forth, also = सम् sprinkle,
wet.
Yates
English
उद् for उत्
prep. Upon, over.
उद् भास (सः) 1.
m.
 Radiance.
Wilson
English
उद् or उत् ind. A particle and prefix to words implying,
1 Superiority in degree
(over, above.)
2 In place, (Over, above, on, upon. )
3 Pride:
4 Publicity:
5 Power:
6 Separation, disjunction, (off, from, out of:)
7 Emancipation:
8 Binding.
9 Helplessness, weakness.
Apte
English
उद् [ud],
ind.
 A prefix to verbs and nouns. G. M. gives the following senses with illustrations: (1) Superiority in place, rank or power
up, upwards, upon, on, over, above (उद्बल). (2) Separation, disjunction उत्कञ्चुकः
out, out off, from, apart
&c.
उद्गच्छति. (3) Motion upwards (उत्कन्धरः, उत्पताक, उत्तिष्ठति) पुरन्दर- श्रीः परमुत्पताकं प्रविश्य पौरैरभिनन्द्यमानः
R.*
 2.74. (4) acquisition, gain
उपार्जति. (5) Publicity
उच्चरति. (6) Wonder
anxiety
उत्सुक. (7) Liberation
उद्गत. (8) Absence
उत्पथ. (9) Blowing, expanding, opening
उत्फुल्ल. (1) Pre-eminence
उद्दिष्ट. (11) Power
उत्साहः
उत् प्राबल्यवियोगोर्ध्वकर्मलाभप्रकाशाश्चर्यमोक्षणाभावदलप्राधान्यशक्तिषु. With nouns it forms adj. and
adv.
 compounds
उदर्चिस्, उच्छिख, उद्बाहु, उन्निद्रम्, उत्पथम्, उद्दामम्
&c.
 It is sometimes used in the Veda as an expletive simply to fill out the verse.
उद् [ud],
=
 उन्द् q. v.
Apte 1890
English
उद् ind. A prefix to verbs and nouns. G. M. gives the following senses with illustrations:
1 Superiourity in place, rank or power
up, upwards, upon, on, over, above
(उद्बल).
2 Separation, disjunction
out, out off, from, apart &c.
उद्गच्छति.
3 Motion upwards ( उत्तिष्ठति).
4 Acquisition, gain
उपार्जति.
5 Publicity
उच्चरति.
6 Wonder
anxiety
उत्सुक.
7 Liberation
उद्गत.
8 Absence
उत्पथ.
9 Blowing, expanding, opening
उत्फुल्ल.
10 Pre-eminence
उद्दिष्ट.
11 Power
उत्साहः
उत् प्राबल्यवियोगोर्ध्वकर्मलाभप्रकाशाश्चर्यमोक्षणाभावदलप्राधान्यशाक्तिषु. With nouns it forms adj. and adv. compounds
उदर्चिस्, उच्छिख, उद्बाहु, उन्निद्रं, उत्पथं, उद्दामं &c. It is sometimes used in the Veda as an expletive simply to fill out the verse.
उद् = उंद् q. v.
Monier Williams Cologne
English
1. उद् a particle and prefix to verbs and nouns. (As implying superiority in place, rank, station, or power) up, upwards
upon, on
over, above. (As implying separation and disjunction) out, out of, from, off, away from, apart. (According to native authorities उद् may also imply publicity, pride, indisposition, weakness, helplessness, binding, loosing, existence, acquisition. ) उद् is not used as a separable adverb or preposition
in those rare cases, in which it appears in the Veda uncompounded with a verb, the latter has to be supplied from the context (e.g. उ॑द् उ॑त्सम् शत॑धारम्,
AV.
 iii, 24, 4, out (pour) a fountain of a hundred streams). उद् is sometimes repeated in the Veda to fill out the verse,
Pāṇ.
 viii, 1, 6 (किं न उद् उद् उ हर्षसे दातवा उ,
Kāś.
 on
Pāṇ.
 )
उद्, [cf. Zend uz
Hib.
 uas and in composition os, ois, e.g. os-car, ‘a leap, bound’,
&c.
 See also उत्तम॑, 1. उ॑त्तर,
&c.
 ]
2. उद् or उन्द्
cl.
 7.
P.
 उन॑त्ति (RV. v, 85, 4) :
cl.
 6.
P.
 उन्दति (p. उन्द॑त्,
RV.
 ii, 3, 2 :
Impv.
 3.
pl.
 उन्दन्तु,
AV.
 vi, 68, 1
2) Ā. उन्द॑ते (AV. v, 19, 4
उन्दां चकार, उन्दिष्यति
&c.
 ,
Dhātup.
 xxix, 20)
to flow or issue out, spring (as water)
to wet, bathe,
RV.
AV.
ŚBr.
KātyŚr.
ĀśvGṛ.
PārGṛ.
&c.
 :
Caus.
 (aor. औन्दिदत्,
Vop.
 xviii, 1) :
Desid.
 उन्दिदिषति,
Kāś.
 on
Pāṇ.
 vi, 1, 3
उद् [cf. Gk. ὕδωρ
Lat.
 unda
Goth.
 vat-o
Old High
Germ.
 waz-ar
Mod.
Eng.
 wat-er
Lith.
 wand-ū́.]
Monier Williams 1872
English
उद् 1. उद्, a particle and prefix to verbs
and nouns. (As implying superiority in place, rank,
station, or power) up, upwards
upon, on
over,
above. (As implying separation and disjunction)
out, out of, from, off, away from, apart. (According
to native authorities उद् may also imply publicity,
pride, indisposition, weakness, helplessness, binding,
loosing, existence, acquisition.)
उद् is not used as a separable adverb or preposition
in those rare cases, in which it appears in the Veda
uncompounded with a verb, the latter has to be sup-
plied from the context (e. g. उद् उत्सम् शतधारम्,
out (pour) a fountain of a hundred streams).
उद् is sometimes repeated in the Veda to fill out
the verse (e. g. किं न उद् उद् उ हर्षसे).
[Cf. Zend उश्
Hib. uas and in composition os,
ois, e. g. os-car, ‘a leap, bound, ’ &c. See also उत्-
तम, 1. उत्-तर, &c.]
उद् 2. उद् or उन्द्, cl. 7. P. उनत्ति, उन्दाञ्-
चकार, उन्दिष्यति, औन्दीत्, उन्दितुम्, to
flow or issue out, to spring (said of water)
to wet,
bathe: Caus. उन्दयति, aor. औन्दिदत्: Desid. उन्दि-
दिषति
[cf. Gr. ὕδωρ Lat. unda
Goth. vato
Lit. wandū́.]
Macdonell
English
उद् 1. ud, px. (w. vb., ɴ. or
a.
 ) up
out.
उद् 2. UD, Ⅶ. P. unat-ti, well
wet, 🞄moisten
pp. unna, moistened, wet. vi, 🞄well forth
moisten. sam, moisten: pp. 🞄wetted.
Benfey
English
उद् उद् (properly acc. sing.
n.
 of उ,
probably an obsolete pronominal base,
akin to व in अव, एव, etc.), a prefix,
उप्, ओउत्।
I. Combined and compounded
with verbs and their derivatives, q. cf.
II. Former part of comp. nouns, e. g.
उद्-अयुध,
adj.
 With raised weapon
(literally, having a weapon upward),
Chr. 4, 17. उत्पक्ष्मन्, i. e.
उद्-,
adj.
The eye-lids of which are elevated,
Śāk. d. 90. उद्-दाम,
adj.
 Unfettered
(literally, having the fetter out), Rām.
2, 23, 21. -- Cf. ὕστερος, ὕστατος for
ὑδ + τερο, τατο
Goth. and A.S. ut
O.H. G. ūz.
Apte Hindi
Hindi
उद्
उप* - "उ+क्विप्, तुक्"
"स्थान, पद, या शक्ति की दृष्टि से श्रेष्ठता, उच्च, उद्गत, ऊपर, पर, अतिशय, ऊँचाई पर"
उद्
उप* - "उ+क्विप्, तुक्"
"पार्थक्य, वियोजन, बाहर, से बाहर, से, अलग अलग आदि"
उद्
उप* - "उ+क्विप्, तुक्"
ऊपर उठना
उद्
उप* - "उ+क्विप्, तुक्"
"अभिग्रहण, उपलब्धि"
उद्
उप* - "उ+क्विप्, तुक्"
प्रकाशन
उद्
उप* - "उ+क्विप्, तुक्"
"आश्चर्य, चिन्ता"
उद्
उप* - "उ+क्विप्, तुक्"
मुक्ति
उद्
उप* - "उ+क्विप्, तुक्"
अनुपस्थिति
उद्
उप* - "उ+क्विप्, तुक्"
"फूंक मारना, फुलाना, खोलना"
उद्
उप* - "उ+क्विप्, तुक्"
प्रमुखता
उद्
उप* - "उ+क्विप्, तुक्"
शक्ति
Shabdartha Kaustubha
Kannada
उद्
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುವುದು /ಹೊರಗೆಡಹುವುದು
प्रयोगाः - > उद्घोषति, उच्चरति
उद्
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗುವುದು /ಬೇರ್ಪಡಿಸುವುದು
प्रयोगाः - > उद्गच्छति
उद्
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಊರ್ಧ್ವಕರ್ಮ /ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏಳುವುದು
प्रयोगाः - > उत्तिष्ठति
उद्
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಆಶ್ಚರ್ಯ
उद्
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ
उद्
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರುವುದು
प्रयोगाः - > "तस्मिन्नुत्पतिते पुरः सुरमुनाविन्दोः श्रियं बिभ्रति"
उल्लेखाः - > माघ० १-७५
उद्
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಅಭಾವ
उद्
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಮೋಕ್ಷ /ಮುಕ್ತಿ /ಬಿಡುಗಡೆ
उद्
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ
उद्
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಮೇಲುಮುಖ
प्रयोगाः - > "उद्ग्रीवैर्घनरवशङ्कया मयूरैः"
उल्लेखाः - > किरा० ७-२२
उद्
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಊರ್ಧ್ವಮುಖವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು
प्रयोगाः - > "उद्ग्तेन्दुमविभिन्नतमिस्रां पश्यन्ति स्म रजनीमवितृप्तः"
उल्लेखाः - > किरा० ९-२४
उद्
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಲಾಭ /ಸಂಪಾದನೆ
प्रयोगाः - > उत्पत्तिः । उत्पन्नम् ।
उद्
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಬಂಧನ
उद्
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಶಕ್ತಿ
विस्तारः - > "उत् प्रकाशे विभागे च प्राबल्यास्वास्थ्यशक्तिषु । प्राधान्ये बन्धनेऽभावे मोक्षे लाभोर्ध्वकर्मणोः" - मेदि० ।
L R Vaidya
English
ud {% ind. %} A prefix to verbal and nominal themes implying- (1) superiority, (e.g. उद्बल)
(2) separation, disjunction, (e.g. उद्गच्छति)
(3) motion upwards, (e.g. उत्तिष्ठति)
(4) gain, (e.g. उत्पन्न)
(5) publicity, (e.g. उच्चरति)
(6) pride, (e.g. उत्सेक)
(7) liberation, (e.g. उद्गत)
(8) absence, (e.g. उय्पथ)
(9) breaking, blowing, opening, (e.g. उत्फुल्ल), (10) pre-eminence, (e.g. उद्दिष्ट), (11) power, (e.g. उत्साह). In composition with nouns, उद् forms adjectival and adverbial compounds, उद्बाहु, उन्निद्रम्, उत्पथन &c.
E Bharati Sampat
Sanskrit
(अ) ‘उद्’ इति शब्दः एतानर्थान् द्योतयति । १.प्रकाशनम् । २.पृथक्करणम् । ३.ऊर्ध्वकर्म उत्तिष्ठति । ४.आश्चर्यम् । ५.प्राधान्यम् । ६.लङ्घति । ७.अभावः। ८.मुक्तिः। ९.प्रधान्यम् । १०.ऊर्ध्वमुखम् । ११.सम्पादनम् । १२.बन्धनम् । १३.शक्तिः।
Lanman
English
úd, prefix. never used alone
up, up forth,
out. [cf. AS. ūt, Eng. out: see uttara,
uttama.]
√ud or und (unátti
unná, uttá
-údya).
—1. spring
boil or bubble up
flow
—2.
wet, bathe. [cf. Lat. und-a, ‘wave’
w.
ud-an, ‘water, ’ cf. ὕδ-ωρ, Eng. wat-er
w.
ud-ra, ‘otter, ’ cf. ὕδ-ρα, ‘water-snake, ’
Eng. otter.]
+ sam, flow together
wet.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उद्
व्य,
 (उ + क्विप् + तुक् । पृषोदरादित्वात् साधः ।)विंशत्युपसर्गान्तर्गत उपसर्गविशेषः । अस्यार्थः ।ऊर्द्ध्वम् । उत्कर्षः । प्राकट्यम् । नैकट्यम् । इतिदुर्गादासः ॥
प्रकाशः । विभागः । प्राबल्यम् ।अस्वास्थ्यम् । शक्तिः । प्राधान्यम् । बन्धनम् ।भावः । मोक्षः । लाभः । ऊर्द्ध्वकर्म्म । इतिमेदिनी ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
उद्
अव्य०
 उ--क्विप् तुक् “उदोऽनूर्द्धचेष्टायाम्” पा० नि० पृषो० द-त्वम् । १ प्रकाशे, २ विमागे, ३ लाभे, ४ ऊर्द्धे, ५ उत्कर्षे, ६ प्राबल्ये, ७ आश्चर्य्ये, ८ शक्तौ, ९ प्राधान्ये, १० बन्धने, ११ अभावे, १२ मोक्षे, “तस्य उदिति नामेति” श्रुतेः१३ ब्रह्मणि च । गणरत्ने उदः अर्थानंभिधाय उदाहृतंयथा “उत् प्राबल्यवियोगोर्द्ध्वकर्म्मलाभप्रकाशाश्चर्य्य-मोक्षणाभावदलप्राधान्यशक्तिषु” तत्र प्राबल्ये उद्बलःवियोगे उद्गच्छति । ऊर्द्ध्वचेष्टायाम् उत्तिष्ठति । लाभेग्रामात् शतमुत्पन्नम् । प्रकाशने उच्चरति चाश्चर्य्येउत्मुकः । मोक्षणे उद्गतः । अभावे उत्पथः । दलनेउत्फुल्लः । प्राधान्ये उद्दिष्टः शक्तौ उत्साहः”
Capeller
German
1. उद् (nur °— bei Verb., Subst. u. Adj.)
hinauf, auf
hinaus, aus.
2. उद् उन्द्, उन॑त्ति u. उन्दति (auch Med.)
quellen, benetzen. p.p. उन्न benetzt,
nass. वि hervorquellen, benetzen.
Grassman
German
√ud, 1〉 quellen
2〉 etwas [A.] womit [I.] benetzen [Cu. 〔300〕].
Mit abhí, etwas [A.] womit [I.] benetzen, überströmen.
ví 1〉 hervorquellen
2〉 etwas [A.] womit [I.] benetzen, durchtränken.
Stamm stark unád, schwach und:
-átti 2〉 bhū́mim {439, 4}.
-atti ví 2〉 téna (kávandhena) bhū́ma {439, 3}.
-danti ví 2〉 udábhis bhū́ma {85, 5}
pṛthivī́m ándhasā {408, 8}.
-dánti vi 2〉 pṛthivī́m {38, 9}.
-dhi [undhi für unddhi] ví 2〉 ghṛténa dyā́vāpṛthivī́ {437, 8}.
-átta abhí: enam ghṛténa {396, 3}.
Imperf. aúnat:
-at [3. s.] ví 1〉 samudrás {975, 2}.
Stamm des Pass. udya:
-ate ví 2〉 pṛthivī́ ghṛténa {164, 47}.
-án 1〉 ghṛtaprúṣā mánasā havyám 〰 {194, 2}.
-atás [G.] abhi: pavítram {773, 4}.
1. úd, nur als Richtungswort zu Verben gefügt, in der Bedeutung hinauf, empor oder aus, hinaus, namentlich zu ac, aj, ar, arc, av, aś, i, inakṣ, īr, īṣ, ṛṣ, kas, 2. kṛt, gam, 1. 2. gā, gṛbhāy, grabh, car, jan, takṣ, tan, tar, tu, dyut, 1. dhā, dhī, dhū, 2. naś, nī, 1. pat, par, pur, budh, bhid, bhṛ, mad, mand, muc, mṛj, mṛś, yam, yā, 1. yu, ric, vad, vadh, varh, vah, vṛj, vṛt, vṛdh, vṛṣ, 2. vṛṣāy, śaṃs, śā, śiṣ, śuc, śrath, śvañc, sad, si, sic, sṛj, sṛp, stabh, sthā, snā, spaś, han, 1. hā, hṛ, hṛṣ
mit Nomen „drüber hinaus“, s. úd-ojas.
2. úd, f., Woge, Wasser [von ud], vgl. udán.
udā́ [I.] {395, 14}
{707, 7}.
ud,
Part. *ódat bildlich von der Morgenröthe:
-atī {48, 6}
-atīnaam nadám {678, 2}.
Stchoupak
French
१ उद्
préf. marquant élévation ou mouvement hors de
au fig.
supériorité, orgueil, cessation.
२ उद्-
v. वद्-