| YouTube Channel

उदानः (udAnaH)

 
Apte
English
उदानः [udānḥ], [अन्-घञ्]
Breathing upwards.
Breathing, breath in general.
One of the five vital airs or life-winds which rises up the throat and enters into the head)
the other four being प्राण, अपान, समान and व्यान
स्पन्दयत्यधरं वक्त्रं गात्रनेत्रप्रकोपनः । उद्वेजयति मर्माणि उदानो नाम मारुतः ॥
(With Buddhists) An expression of praise or joy.
The navel.
An eye-lash.
A kind of snake.
2. उदन्
n.
 [उन्द्-कनिन्
P.
 VI.1.63] Water (usually occurring in compounds either at the beginning or at the end, and as an optional substitute for उदक after the
acc.
 dual. It has no forms for the first five inflections. In
comp.
 it drops its न्)
e. g. उदधि, अच्छोद, क्षीरोद
&c.
Comp.
 -आशयः A lake, tank
शरदुदाशये साधुजातसत्सरसिजोदरश्रीमुषा दृशा
Bhāg.*
 1.31.2.-ओदनः water-meal. -कीर्णः-र्यः
N.
 of a tree (महाकरंज) the bark of which is rubbed and thrown in water to stun the fishes). -कुम्भः a water-jar
Ms.*
 2.182, 3.68. तपःकृशः शान्त्युदकुम्भहस्तः Bk. -ग्राभः Holding water, a cloud (Ved. ) उदग्राभस्य नमयन् वधस्नैः
Rv.*
 9.97.15.-कोष्ठः A water-jar. -ज
a.
 aquatic, watery, produced in or by water. -जम् A lotus
एतद्धृषीकचषकैरसकृत्पिबामः शर्वादयो$ङजमध्वमृतासवंध्ऱ्यु ते
Bhāg.*
 1.14.33. -धानः [उदकं धीयते अत्र]
a cloud. -धिः [उदकानि धीयन्ते$त्र धा-कि उदादेशः]
the receptacle of waters, ocean
उदधेरिव निम्नगाशतेष्वभवन्नास्य विमानना क्वचित्
R.*
 8.8.
a cloud.
a lake, any large reservoir of water.
a symbolical expression for the number 4 or 7. ˚कन्या, तनया, सुता Lakṣmī, the daughter of the ocean (produced from the ocean among the 14 jewels). ˚क्रमः, -क्राः
m.
 a voyager, mariner. ˚मलः
cuttle-fish-bone.
the foam of the ocean. ˚मेखला or ˚वस्त्रा the earth (girdled by the ocean, sea-girt). ˚राजः the king of waters, i. e. the chief ocean. ˚संभवम् sea-salt. ˚सुता
N.
 of Lakṣmī
and of Dvārakā, the capital of Kṛiṣṇa (said to have been reclaimed from the ocean). -नेमि
a.
 Rimmed by the ocean. -प
a.
 crossing the water (as a boat).-पात्रम्, -त्री a water-jug, vessel
Ms.*
 3.96. -पानः, -नम् a small pool or pond near a well, or the well itself
K.*
 5. यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके
Bg.*
 2.46. ˚मण्डूकः (lit. ) a frog in a well
(fig. ) one who has had no experience of the world at large, a man of limited ideas who knows only his own neighbourhood
cf.
 कूपमण्डूक. -पीतिः
f.
 A place for drinking water. -पेषम् a paste, anything ground with water. (-पम्)
ind.
P.
 III.4.38 and
P.
 VI.3.28. by grinding in water. -प्रुत्
a.
Ved.
 causing water to flow
swimming or splashing in water (?). -प्लवः Waterflood (जलप्रलय)
Bhāg.*
 12.4.13. (v. l. for उपप्लव). -प्लुत
a.
 swimming in water. उदप्लुतमिव दार्वहीनाम्
Av.*
 1.4.3.-बिन्दुः a drop of water
(प्रपेदिरे) चिरेण नाभि प्रथमोद- बिन्दवः
Ku.*
 5.24.
भारः a water-carrier, i. e. a cloud.
Water current (पूर)
यमस्वसुश्चित्र इवोदभारः (रराज)
Śi.*
 3.11. -मन्थः barley-water
a particular mixture
Mb.
 * 13.64.26. -मानः, -नम् a fiftieth part of an आढक q. v.
मेघः a watery cloud.
a shower of rain
तुग्रो ह भुज्युमश्विनोदमेघे
Rv.*
 1.116.3.-मेहिन्
a.
 Having watery urine or diabetes. -लाव- णिक
a.
 salted, prepared with brine, briny.
वज्रः a thunder shower
water-spout.
thunderbolt in the form of water
भिन्दानो हृदयमसाहि नोदवज्रः
Śi.*
 8.39. -वाप one who offers waters to the manes. -वासः standing or residence in water
सहस्यरात्रीरुदवासतत्परा
Ku.*
 5.26. (-सम्) a house on the borders of a stream or pond.-वासिन्
a.
 standing in water
K.*
 23. -वाह
a.
 bringing water
दिवा चित् तमः कृण्वन्ति पर्जन्येनोदवाहेन
Rv.*
 1.38.9. (-हः) a cloud.
वाहनम् a water-vessel.
A cloud.-वावधः a yoke for carrying water. -शरावः a jar filled with water
उदशराव आत्मानवेक्ष्य. -शुद्धः a water-jar.-श्वित्
n.
 [उदकन जलेन श्वयति] butter-milk containing fifty per cent water
(i. e. 2 parts of butter-milk and 1 part of water)
श्रेयस्तैलं हि पिण्याकाद् घृतं श्रेय उदश्वितः
Mb.
 * 12.167.35.
स्थानम् a place full of water.
residence in water. -स्थाली a kettle, vessel for holding water. -हरणः a vessel for drawing water. -हार
a.
 fetching or carrying water. (-रः) a cloud (watercarrier).
Apte 1890
English
उदानः [अन्-घञ्] 1 Breathing upwards.
2 Breathing, breath in general.
3 One of the five vital airs or life-winds which rises up the throat and enters into the head
the other four being प्राण, अपान, समान and व्यान
स्पंदयत्यधरं वक्त्रं गात्रनेत्रप्रकोपनः । उद्वेजयति मर्मणि उदानो नाम मारुतः ॥.
4 (With Buddhists) An expression of praise or joy.
5 The navel.
6 An eye-lash.
7 A kind of snake.
Apte Hindi
Hindi
उदानः
पुं*
 - उद्+अन्+घञ्
ऊपर को सांस लेना
उदानः
पुं*
 - उद्+अन्+घञ्
"साँस लेना, श्वास"
उदानः
पुं*
 - उद्+अन्+घञ्
पांच प्राणों मे से एक जो कण्ठ से आविर्भूत होकर सिर में प्रविष्ट होता है
उदानः
पुं*
 - उद्+अन्+घञ्
नाभि
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 उदानः
noun
शरीरस्थेषु पञ्चसु वायुषु कण्ठस्थः वायुविशेषः।
"हृदयात् कण्ठं यावत् तथा तालुतः भ्रूमध्यं यावत् उदानस्य गतिः भवति।"
Tamil
Tamil
உதா3ன: : மேல் மூச்சு விடுதல், பஞ்சப் பிராணன்களில் கழுத்தில் இருந்து மேல் எழும்பும் காற்று, தொப்புள், ஒருவகைப் பாம்பு.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उदानः,
पुं,
 (उदूर्द्धेन आनिति अनेन । उत् + आङ् +अन् + घञ् ।) कण्ठस्थवायुः । इत्यमरः ॥
तस्यकर्म्म ऊर्द्ध्वनयनम् । इति श्रीधरस्वामी ॥
(यथा, सङ्गीतरत्नाकरे, १ । ६४ ।“उदानः पादयोरास्ते हस्तयोरङ्गसन्धिषु ।कर्म्मास्य देहोन्नयनोत्क्रमणादि प्रकीर्त्तितम्” ॥
)“ऊर्द्ध्व गमनवान् कण्ठस्थानीयोत्क्रमणवायुः” ।इति वेदान्तः ॥
(तथा चोक्तम् ।“हृदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नाभिसंस्थितः ।उदानः कण्ठदेशे स्यात् व्यानः सर्व्वशरीरगः” ॥
“उदानो नाम यस्तूर्द्धमुपैति पवनोत्तमः” ।इति महाभारते वनपर्ब्बणि ॥
प्रकुपितोदानस्य लक्षणं यथा ।“हिक्का श्वासः परिश्वासः कासः शोषार्त्तिघण्टिकाः ।हृल्लासो हृदि शूलञ्च यकृद्वातादिका वमिः ।क्षवथुर्जृम्भणञ्चैव तथा वैस्वर्य्यपीनसौ ॥
अरुचिश्च प्रतिश्याय एते प्रोक्ता उदानतः ।उदानः श्लेष्मसंयुक्तो दोषात् हृदि प्रकुप्यति” ॥
इति चिकित्सितस्थाने २१ अध्याये हारीते-नोक्तम् ॥
* ॥
“उदानः क्षवथूद्गारच्छर्द्दिनिद्रावधारणैः ।गुरुभारातिरुदितहास्याद्यैर्विकृतो गदान् ॥
कण्ठरोधमनोभ्रंशच्छर्द्द्यरोचकपीनसान् ।कुर्य्याच्च गलगण्डादींस्तांस्तान् जत्रूर्द्ध्वसंश्रयान्” ।इति निदानस्थाने षोडशेऽध्याये वाभटेनोक्तम् ॥
* ॥
अस्य स्थानं कार्य्यञ्च यथा ॥
“उदानस्य पुनः स्थानं नाभ्युरःकण्ठ एव च ।वाक्प्रवृत्तिः प्रयत्नोर्ज्जो बलवर्णादि कर्म्म च” ॥
इति चिकित्सास्थाने २८ अध्याये चरकेणोक्तम् ॥
“उदानो नाम यस्तूर्द्ध्वमुपैति पवनोत्तमः ॥
तेन भाषितगीतादिविशोषोऽभिप्रवर्त्तते ।ऊर्द्ध्वजत्रुगतान् रोगान् करोति च विंशेषतः” ॥
दोषान्तरगतस्यास्य लक्षणं यथा ॥
“उदाने पित्तसंयुक्ते मूर्च्छादाहभ्रमक्लमाः ।अस्वेदहर्षौ मन्दाग्निः शीतस्तम्भौ कफावृते” ॥
इति निदानस्थाने प्रथमेऽध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ॥
उदरावर्त्तः । नाभिः । सर्पविशेषः । इति मेदिनी ॥
पक्ष्म । इति शब्दरत्नावली ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“अन प्राणने”@} 2 प्रपूर्वकोऽयं प्रायेण।
आनकः-निका, आनकः-निका, अनिनिषकः-षिका
अनिता-त्री, आनयिता-त्री, अनिनिषिता-त्री
अनन्-ती, 3 प्राणन् 4, आनयन्-न्ती, प्राणयन् 5 अनिनिषन्-न्ती
प्राणिष्यन्-ती-न्ती, प्राणयिष्यन्-ती-न्ती, 6 प्राणिणिषिष्यन्-न्ती-ती
प्राणयमानः, प्राणयिष्यमाणः
हे 7 प्राण्
प्रा- 8 प्राणौ-प्राणः
प्राणितम्-तः-तवान्
आनितम्-तः, अनिनिषितम्-तः-तवान्
9 प्राणः, प्राणः, अनिनिषुः, 10 प्राणिणिषुः, आनिनयिषुः
प्राणितव्यम्, प्राणयितव्यम्, प्राणिणिषितव्यम्
प्राणनीयम्, आननीयम्, अनिनिषणीयम्
प्राण्यम्, प्राण्यम्, प्राणिणिष्यम्
ईषदनः-दुरनः-स्वनः
अन्यमानः, आन्यमानः, अनिनिष्यमाणः
प्राणः 11, अपानः, व्यानः, उदानः, समानः, प्राणः, अनिनिषः
अनितुम्, आनयितुम्, अनिनिषितुम्
आन्तिः 12, प्राणना, अनिनिषा, आनिनयिषा
अननम्, प्राणनम्, आननम्, अनिनिषणम्
अनित्वा, आनयित्वा, अनिनिषित्वा
प्राण्य, प्राण्य, प्राणिणिष्य
प्राणम् २, अनित्वा २, प्राणम् २, आनयित्वा २, अनिनिषम् २, अनिनिषित्वा २
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२३)
02
=>
 (२-अदादिः-१०७०-अक। से। पर।)
03
=>
 [[३। ‘अनितेः’ (८-४-१९) इति णत्वम्।]]
04
=>
 [[आ। ‘न जिजीवासुखी तातः प्राणता रहितस्त्वया’ भ। का। १४-५८।]]
05
=>
 [[B। ‘प्राणयन्तमरिं प्रोचे राक्षसेन्द्रो विभीषणम्’ भ। का। ९-१०१।]]
06
=>
 [[४। ‘उभौ साभ्यासस्य’ (८-४-२१) इति णत्वम्।]]
07
=>
 [[५। ‘पदान्तस्य’ (८-४-३७) इति निषेधं बाधित्वा ‘अन्तः’ (८-४-२०) इति णत्वम्।]]
08
=>
 [[६। क्विपि, ‘अनुनासिकस्य क्वि--’ (६-४-१५) इति दीर्घः। ‘नलो- पः प्रातिपदिकान्तस्य’ (८-२-७) इति नकारलोपः।]]
09
=>
 [पृष्ठम्००२२+ २८]
10
=>
 [[C। ‘प्राणिणिषुर्न पापोऽयं योऽभाङ्क्षीत् प्रमदावनम्।’ भ। का। ९-१०१।]]
11
=>
 [[ड्। ‘उदश्वसन् प्राणमिवाप्य काश्चित् दृष्ट्वा सलीलं मृदु जक्षतं तम्’ धा। का। २-५१।]]
12
=>
 [[१। ‘अनुनासिकस्य क्वि--’ (६-४-१५) इति दीर्घः।]]