| YouTube Channel

उदरः (udaraH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उदरः,
पुं,
 (उदरं अश्रयत्वेनास्त्यस्य । अर्श आदित्वादच् ।) उदरस्थरोगविशेषः । उदरी इति भाषा ।यथा । अथोदराधिकारः । तत्रोदरस्य निमित्त-माह ।“रोगाः सर्व्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि च ।अजीर्णान्मलिनैश्चान्यर्जायन्ते मलसञ्चयात्” ॥
अग्नौ मन्दे सर्व्वे रोगा जायन्ते किन्तु सुतरा-मतिशयेन उदराणि जायन्ते । अपरानपि हेतू-नाह । अजीर्णान्मलिनैश्चान्यैः अत्यन्तदोषजनकैःमलसञ्चयात् मलानां दोषाणां पुरीषस्य चाति-वृद्धेः । अत्रोदरशब्देनोदरस्थो रोग उच्यते । यतआह ।“तात्स्थ्यतद्धर्म्मताभ्याञ्च तत्समीपतयापि च ।तत्साहचर्य्यात् शब्दानां वृत्तिरुक्ता चतुर्व्विधा” ॥
* ॥
संप्राप्तिमाह ।“रुद्धाः स्वेदाम्बुवाहीनि दोषाः स्रोतांसि सञ्चिताः ।प्राणाग्न्यपानान् संदुष्य जनयन्त्युदरं नृणाम् ॥
* ॥
सामान्यरूपमाह ।“आध्मानं गमने ऽशक्तिर्द्दौर्ब्बल्यं दुर्ब्बलाग्निता ।शोथः सदनमङ्गानां सङ्गो वातपुरीषयोः ।दाहस्तन्द्रा च सर्व्वेषु जठरेषु भवन्ति हि ॥
* ॥
सन्निकृष्टनिदानपूर्व्विकां संख्यामाह ।“पृथक्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः ।सम्भवन्त्युदराण्यष्टौ तेषां लिङ्गं पृथक् शृणु ॥
* ॥
वातोदरस्य लक्षणमाह ।“तत्र वातोदरे शोथः पाणिपान्नाभिकुक्षिषु ।कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक् पर्ब्बभेदनम् ॥
शुष्ककासोऽङ्गमर्द्दश्च गुरुता मलसंग्रहः ।श्यावारुणत्वगादित्वमकस्मान्मांसवृद्धिमत् ॥
सतोदमेदमुदरं तनुकृष्णशिराततम् ।आध्मानादतिवच्छब्दमाहतं प्रकरोति च ॥
वायुश्चात्र सरुक् शब्दो विचरेत् सर्व्वतोगतिः” ॥
पाणिपादित्यत्र व्यञ्जनान्तः पाच्छब्द आर्षत्वात् ।कुक्षिपार्श्वोदरेत्यत्र कुक्षिशब्द उदरस्य वाम-दक्षिणभागद्वयवाची । सर्व्वतोगतिः सकलकोष्ठेसञ्चरन् ॥
* ॥
पैत्तिकमाह ।“पित्तोदरे ज्वरो मूर्च्छा दाहस्तृट् कटुकास्यता ।भ्रमोऽतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित् ॥
पीतताम्रशिरानद्ध सस्वेदं सोष्म दह्यते ।धूमायते मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं प्रदूयते” ॥
हरित् शाकवर्णम् । सोष्म अन्तस्तापयुक्तम् । दह्यतेवहिर्दाहयुक्तम् । धूमायते धूममिवोद्वमति ।क्षिप्रपाकं क्षिप्रपाकात् जलोदरतां याति । प्रदू-यते व्यथते ॥
* ॥
कफोदरमाह ।“श्लेष्मोदरेऽङ्गसदनं स्वापश्चयथुगौरवम् ।तन्द्रोत्क्लेशोऽरुचिः श्वासः कासः शुक्लत्वगादिता ॥
उदरं स्तिमितं स्निग्धं शुक्लराजीततं महत् ।चिराभिवृद्धिकठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम्” ॥
स्वापः स्पर्शाज्ञता । गौरवमङ्गानाम् । तन्द्रा निद्रा-बाहुल्यम् । उत्क्लेशो हृल्लासः । शुक्लराजीततंशुक्लशिराव्याप्तम् ॥
* ॥
सन्निपातोदुरमाह ।“स्त्रियोऽन्नपानं नखलोममूत्र-विडार्त्तवैर्युक्तमसाधुवृत्ताः ।यस्मै प्रयच्छन्त्यरयो गरांश्चदुष्टाम्बुदूषीविषसेवनाच्च ॥
तेनाशु रक्तं कुपिताश्च दोषाःकुर्य्युः सुघोरं जठरं त्रिलिङ्गम् ।तच्छीतवाते भृशदुर्द्दिने चविशेषतः कुप्यति दह्यते च ॥
स चातुरो मूर्च्छति हि प्रसक्तंपाण्डुः कृशः शुष्यति तृष्णया च ।दूष्योदरं कीर्त्तितमेतदेवप्लीहोदरं कीर्त्तयतो निबोध” ॥
स्त्रिय इत्यविवेकिसन्निहितजनोपलक्षणम् । ताश्चस्वसौभाग्यमिच्छन्त्यः । विट् मांर्ज्जारादीनाम् ।आर्त्तवं रजः । अरयो वा । गरान् संयोगजानिविषाणि । दुष्टाम्बु सविषमत्स्यतृणपर्णादियुतंशटितञ्च ॥
दूषीविषं विषमेवाग्न्याद्युपघातेन स्वल्प-प्रभावम् । यत उक्तम् ।“जीर्णं विषघ्नौषधिभिर्हतं वादावाग्निवातातपशोधितञ्च ।स्वभावतो वा गुणविप्रयुक्तंविषं हि दूषीविषतामुपैति” ॥
गुणविप्रयुक्तं गुणवियुक्तं तत् । उदरं शीततादिषुकुप्यति । दूषीविषस्य कोपात् । मूर्च्छातिविषयो-गात् । प्रसक्तं निरन्तरं एतदेव सन्निपातोदरम् ।तन्त्रान्तरे दूष्योदरं कीर्त्तितम् । अथवा परस्परंदूषयन्तीति दोषा एव दूष्याः तैः कृतमुदरं दूष्यो-दरम् ॥
* ॥
प्लीहोदरमाह ।“वर्द्धते प्लीहवृद्ध्या यद्विद्यात् प्लीहोदरं हि तत् ।तद्वामे वर्द्धते पार्श्वे निमित्तं तस्य तत्र यत् ॥
प्रवृद्धप्लीहलिङ्गानि यान्युक्तानि भिषग्वरैः ।प्लीहोदरेऽपि दृश्यन्ते तानि सर्व्वाणि देहिनाम्” ॥
प्लीहोदरस्यैव भेदो यकृद्दाल्युदरं न पुनरधिक-मित्याह । “सव्यान्यपार्श्वे यकृति प्रवृद्धे ज्ञेयं यकृ-द्दाल्युदरं तदेव” । यकृद्दालयति दोषैर्भेदयतीतियकृद्दाल्युदरं तदेव उदरमेव ॥
* ॥
बद्धगुदमाह ।“यस्यान्नमन्नैरुपलेपिभिर्व्वा, बालाश्मभिर्व्वा पिहितं यथावत् ।सञ्चीयते यस्य मलः सदोषः, शनैः शनैः शङ्करवच्च नाड्याम् ॥
निरुध्यते यस्य गुदे पुरीषंनिरेति कृच्छ्रादपि चाल्पमल्पम् ।हृन्नाभिमध्ये परिवृद्धिमेतितस्योदरं बद्धगुदं वदन्ति” ॥
उपलेपिभिः पिच्छिलैरन्नैः शाकशालुकादिभिः ।बालाश्मभिः बालुकाभिः कर्क्करैर्व्वा बालैः केशैःअश्मभिः पाषाणैर्व्वा । यथावत् यस्य यत् सम्भवति ।मलः पुरीषम् । शङ्करवत् संमार्ज्जनीक्षिप्ततृण-धूल्यादिवत् । “शङ्करोऽवकरः पुमान्” इत्यमरः ।शङ्करो घूण इति लोके । नाड्यां अन्त्रनाड्याम् ।हृन्नाभिमध्ये हृन्नाभ्योर्मध्ये ॥
* ॥
क्षतोदरमाह ।“शल्यं यथान्नोपहतं यदन्त्रंभुक्तं भिनत्त्यागतमन्यथा वा ।तस्मात् क्षतोऽन्त्रात् सलिलप्रकाशःस्रावः स्रवेद्वै गुदतस्तु भूयः ॥
नाभेरधश्चोदरमेति वृद्धिंनिस्तुद्यते दाल्यति चातिमात्रम् ।एतत् परिस्राव्युदरं प्रदिष्टंदकोदरं कीर्त्तयतो निबोध” ॥
शल्यं कर्क्करादि । अन्नोपहतं अन्ननिहितम् । भुक्तंयदन्त्रं भिनत्ति । तथा अन्यथा आगतं भोजनंविना आगतं शरादि । तदपि यदन्त्रं भिनत्तिएतदुपलक्षणम् । जृम्भणमत्यशनं वा यदन्त्रंभिनत्ति । यत उक्तं चरके ।“शर्क्करातृणकाष्ठास्थिकण्टकैरन्नसंयुतः ।भिद्येतान्त्रं यदा भुक्तं जृम्भयात्यशनेन वा” ॥
इति ।तस्मात् भिन्नादन्त्रात् । गुदतस्तु भूयः अन्त्रात्संस्रुत्य पुनर्गुदतः स्रवेदित्यर्थः । दाल्यति विदी-र्य्यतैव । पदसिद्धिरार्षत्वात् । एतत् क्षतोदरंतन्त्रान्तरे परिस्राव्युदरं प्रदिष्टम् ॥
* ॥
उदकोदरमाह ।“यत् स्नेहपीतोऽप्यनुवासितो वा, वान्तो विरिक्तोऽप्यथवा निरूढः ।पिबेज्जलं शीतलमाशु तस्यस्रोतांसि दुष्यन्ति हि तद्वहानि ॥
स्नेहोपलिप्तेय्वथवापि तेषू-दकोदरं पूर्व्ववदभ्युपैति ।स्निग्धं महत्तत् परिवृत्तनाभिसमाततं पूर्णमिवाम्बुना च” ॥
यथा दृतिः क्षुभ्यति कम्पते चशब्दायते चापि दकोदरं तत्” ॥
स्नेहपीतः पीतैत्यत्राध्यवसितादित्वात् कर्त्तरिक्तः पश्चात् स्नेहं पीतः स्नेहपीत इति तत्पुरुषः ।तेन स्नेहं पीतवानित्यर्थः । अनुवासितो वा गृही-तानुवासनवस्तिः । वान्तः अत्रापि पूर्व्ववत् कर्त्तरिक्तः तेन वान्तवानित्यर्थः । एवं विरिक्तः विरिक्त-बान् । तथा निरूढः गृहीतनिरूढवस्तिः । सचेदाशु शीतलं जलं पिबेत् । तस्य तद्वहानि जल-वहानि स्रोतांसि दुष्यन्ति स्वकर्म्मदुष्टानि भवन्तिजलवहेषु स्रोतःसु दुष्टेषु सत्सु अन्नरसे उपस्ने-हन्यायेन वहिर्भूते दकोदरमायाति । अथवातेषु उदकवहेषु स्रोतःसु स्नेहोपलिप्तेषु पूर्व्ववत्यथापूर्व्वम् । अन्नरसे उपस्नेहन्यायेन वहिर्निःसृतेदकोदरमायाति । तथा जलेऽपि वहिर्निःसृतेदकोदरमायाति । तत् उदरम् । परिवृत्तनाभिगम्भीरनाभि । समाततं स्तब्धम् । यथा दृतिःचर्म्ममयं जलाहरणपात्रम् । क्षुभ्यति अन्तर्जल-दोलनेन सञ्चलति कम्पते वहिः शब्दायते कम्प-मानं सत् शब्दं करोति ॥
* ॥
साध्यासाध्यलक्षणमाह ।“जन्मनैवोदरं सर्व्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम् ।बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम्” ॥
बलिनःअजाताम्बु नवोत्थितञ्च यत्नसाध्यमित्यन्वयः ।“पश्चाद्बद्धगुदं तूर्द्ध्वं सर्व्वं जातोदकं तथा ।प्रायो भवत्यभावाय छिद्रान्त्रञ्च दकोदरम्” ॥
छिद्रान्त्रं शरादिना छिद्रमन्त्रं यस्य तदुदरं अभा-वायं भवति ॥
* ॥
जातोदकस्योदरस्य लक्षणमाह । चरकः ।“पयःपूर्णा दृतिरिव क्षोभे शब्दकरं मृदु ।अप्रव्यक्तशिरःशूलं नितान्तमुदरं महत् ॥
आलस्यमास्यवैरस्यं मूत्रं बहु सकृच्छ्रतः ।जातोदकस्य लिङ्गं स्यान्मन्दोऽग्निः पाण्डुतापि च ॥
शूलाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नतनुत्वचम् ।बलशोणितमांसाग्निपरिक्षीणञ्च वर्ज्जयेत्” ॥
शूलाक्षस्थाने शूनाक्षमिति च पाठः । कुटिलीपस्थंवक्रमेहनम् । उपक्लिन्नतनुत्वचं । उपरि आर्द्रा तन्वोत्यग्यस्य । तं उदरिणम् ।“पार्श्वभङ्गान्नविद्वेषशोफातीसारपीडितम् ।विरिक्तं चाप्युदरिणं पूर्य्यमाणं विवर्ज्जयेत्” ॥
विरिक्तमपि पूर्य्यमाणं पूर्य्यमाणोदरं उदरिणंविवर्ज्जयेत् ॥
* ॥
अथोदरस्य चिकित्सा ।“एरण्डतैलं दशमूलमिश्रंगोमूत्रयुक्तस्त्रिफलारसो वा ।निहन्ति वातोदरशोथशूलान्क्वाथः समूत्रो दशमूलजश्च ॥
कुष्ठं दन्ती यवक्षारः पाठा त्रिलवणं वचा ।शुण्ठी चोष्णाम्बुना पीता वातोदररुजापहा” ॥
कुष्ठादिचूर्णम् ॥
* ॥
“लशुनस्य तुलामेकां जलद्रोणे विपाचयेत् ।त्रिकटु त्रिफला दन्ती हिङ्ग सैन्धवचित्रकम् ॥
देवदारु वचा कुष्ठं मधु शिग्रुः पुनर्नवा ।सौवर्च्चलं विडङ्गानि दीप्यको गजपिप्पली ॥
एतेषां पलिकान् भागान् त्रिवृतः षट्पलानि च ।पिष्ट्वा कषायेणैतेन तैलं मृद्वग्निना पचेत् ॥
तत्पिबेत् प्रातरुत्थाय यथाग्निबलमात्रया ।निहन्ति सकलान् रोगान् उदराणि विशेषतः ॥
मूत्रकृच्छ्रमुदावर्त्तमन्त्रवृद्धिगुदक्रमीन् ।पार्श्वकुक्षिभवं शूलमामशूलमरोचकम् ॥
यकृदष्ठीलिकानाहान् प्लीहानं चाङ्गवेदनाम् ।मासमात्रेण नश्यंन्ति अशीतिर्वातजा गदाः” ॥
इति रसोनतैलम् ॥
* ॥
“पित्तोदरेषु बलिनं पूर्व्वमेव विरेचयेत् ।दुर्ब्बलं हनुवाष्पादौ शोधयेत् सौरवस्तिना ।संजातबलकायाग्निं पुनः स्निग्धं विरेचयेत् ॥
पयसा च त्रिवृत्कल्कैरुवूकस्य शृतेन च ॥
पिप्पल्यादिगणेनाज्यं पाचितं पाययेद्भिषक् ।नरं पथ्यभुजं नित्यं कफोदरनिवृत्तये” ॥
* ॥
“नागरत्रिफलाकल्कैर्दध्यम्बुपरिपेषितैः ।पाचितं तैलमाज्यञ्च पिबेत् सर्व्वोदरापहम्” ॥
इति नागरादितैलं घृतञ्च ॥
* ॥
“शालियष्टिकगोधूमयवनीवारभोजनम् ।निरूहो रेचनं श्रेष्ठं सर्व्वेषु जठरेष च ॥
आनूषमोदनं मांसं शाकं पिष्टकृतं तिलाः ।व्यायामञ्च दिवास्वप्नपानपानानि वर्ज्जयेत् ॥
तथोग्रलवणोष्णानि विदाहीनि गुरूणि च ।नाद्यादन्नानि जठरे तोयपानञ्च वर्ज्जयेत् ॥
उदराणां मलाढ्यत्वाद्बहुशः शोधनं हितम् ।क्षीरेणैरण्डतैलं वा पिबेन्मूत्रेण वासकृत्” ॥
* ॥
“वातोदरी पिबेत्तक्रं पिप्पलीलवणान्वितम् ।शर्क्करामरिचोपेतं स्वादु पित्तोदरी पिबेत् ॥
यवानीहपुषाजाजीव्योषयुक्तं कफोदरी ।सन्निपातोदरी युक्तं त्रिकटुक्षारसैन्धवैः ॥
यवानी हपुषा धान्यं त्रिफला चोपकुञ्चिका ।कारवी पिप्पलीमूलमजगन्धा शटी वचा ॥
शताह्वा ञीरको व्योषं स्वर्णक्षीरी च चित्रकम् ।द्वौ क्षारौ पौष्करं मूलं कुष्ठं लवणपञ्चकम् ॥
विडड्गञ्च समांसानि दन्त्या भागत्रयं भवेत् ।त्रिवृद्विशाले द्विगुणे सातला स्याच्चतुर्गुणा ॥
एष नारायणो नाम्ना चूर्णो रोगगणापहः ।एनं प्राप्य निवर्त्तन्ते रोगा विष्णुमिवासुराः ॥
तक्रेणोदरभिः पेयो गुल्मिभिर्वादराम्बुना ।आनद्धवाते सुरया वातरोगे प्रसन्नया ॥
दधिमण्डेन विडबन्धे दाडिमाम्बुभिरर्शसे ।परिकर्त्तषु वृक्षाम्लैरुष्णाम्बुभिरजीर्णके ॥
भगन्दरे पाण्डुरोगे कासे श्वासे गलग्रहे ।हृद्रोगे ग्रहणीरोगे कुष्ठे मन्देऽनले ज्वरे ॥
दंष्ट्राविषे मूलविषे सगरे कृत्रिमे विषे ।यथार्हं स्निग्धकोष्णेन पेयभेतद्विरेचनम्” ॥
उपकुञ्चिका कारवी च वृहज्जीरकः । यस्य मग-रैला नाम इति लोके । तस्य भागद्वयं ग्राह्यं पुन-रुक्तेः । स्वर्णक्षीरी चोक इति लोके । विशालाइन्द्रवारुणी । सातला सीहुण्डभेदः सातलेत्येवप्रसिद्धा । परिकर्त्तो गुदे परिकर्त्तनवत् पीडाइति नारायणचूर्णम् ॥
* ॥
“स्नुक्क्षीरदन्तीत्रिफलाविडङ्ग-सिंहीत्रिवृच्चित्रकसूर्य्यकल्कैः ।घृतं विपक्वं कुडवप्रमाणंतोयेन तस्याक्षसमेन कर्षम् ॥
पीतोष्णमम्भोऽनुपिबेद्विरेकेपेयं रसं वा प्रपिबेद्विधिज्ञः ।नाराचमेनं जठरामयाना-मुक्तं प्रयुक्तं प्रवदन्ति सन्तः” ॥
इति नाराचघृतम् ॥
* ॥
“वज्राण्ड्याः कर्षमात्रायाः कल्कं दध्यादिवेष्टितम् ।निगिलेद्वारिणा नित्यमुदरव्याधिशान्तये” ॥
वज्राण्डी शूरणपत्रो माणभेदः । वज्राण्डी इतिलोके ॥
* ॥
“पुनर्नवादारुनिशासविश्वा-पटोलपथ्याः पिचुमर्द्ददारु ।सनागरच्छिन्नरुहेति सर्व्वैःकृतः कषायो विधिना विधिज्ञैः ॥
गोमूत्रयुक् गुग्गुलुना च युक्तःपीतः प्रभाते नियतं नराणाम् ।सर्व्वाङ्गशोथोदरपार्श्वशूल-श्वासान्वितं पाण्डुगदं निहन्ति” ॥
पुनर्नवादिक्वाथः । इत्युदराधिकारः । इति भाव-प्रकाशः ॥
(“उदरं स्तिमितं गुरु” इति वैद्यक-माधवकरधृतरुग्विनिश्चयग्रन्थः । अस्य शब्दस्यरोगविशेषवाच्यत्वेऽन्याविशेषवाच्यविवृत्तिरुदररो-गशब्दे ज्ञातव्या ॥
)