| YouTube Channel

उदयगामिनी (udayagAminI)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
उदयगामिनी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಸಮಯವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ತಿಥಿ /ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಕಾಲದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಿಥಿ
निष्पत्तिः - > गम्लृ (गतौ) - "णिनिः" (३-१-१३४) । "ङीप्" (४-१-५)
व्युत्पत्तिः - > उदयं सूर्योदयं गच्छति
प्रयोगाः - > "उदयन्नेव सविता यां तिथिं प्रतिपद्यते । सा तिथिः सकला ज्ञेया दानाध्ययनकर्मसु ॥"
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
उदयगामिनी स्त्री उदयं सूर्य्योदयं गच्छति मुहूर्त्तादिनाव्याप्नोति गम--णिनि ङीप् । “सूर्य्योदयावधिमुहूर्त्तादिका-लव्यापिन्यां तिथौ । कर्मानुष्ठाने उदयकाले कियन्मानस्यग्राह्यता तन्निर्ण्णीतम्” का० मा० । “व्रतोपवासनियमे-षटिकैका यदा भवेत् । उदये सा तिथि ग्राह्या विपरीतातु पैतृके” ब्र०
पु०
 । “व्रतोपवासस्नानादौ घटिकैका यदाभवेत् । उदये सा तिथिर्ग्राह्या श्राद्धादावस्तगामिनी”विष्णु० ध०
पु०
 । “आदित्योदयवेलायां याऽल्पापि च ति-थिर्भवेत् । पूर्ण्णा इत्येव सा ज्ञेया प्रभूता नोदयं विना”देवलः । “यां तिथिं स मनुप्राप्य उदयं याति भास्करः ।सा तिथिः सकला ज्ञेया स्नानदानजपादिषु” देवलः ।“उदयन्नेव सविता यां तिथिं प्रतिपद्यते । सा तिथिःसकला ज्ञेया दानाध्ययनकर्मसु” व्यासः । “पक्षद्वयेऽपितिथयस्तिथिं पूर्ब्धां तथोत्तराम् । त्रिभिर्मुहूर्त्तौर्वध्यन्तिसामान्योऽयं विधिः स्मृतः” पैठी० । “उदिते दैवतं भानौपैत्र्यं चास्तमिते रवौ । द्विमुहूर्त्तं त्रिरह्नश्च सा तिथि-र्हव्यकव्ययोः” बौधा० । “भानाबुदिते सत्युत्तरकालेऽ-ह्नोमुहूर्त्तद्वयं दैवत्यम् । तस्मिंश्चास्तमिते ततः पूर्वकाली-नमह्नोमुहूर्त्तत्रयं पितृदैवत्यमतस्तावत्कालव्यापिनी या ति-थिर्भवति सैव क्रमेण हव्यकव्ययोर्ग्राह्या” अत्राशङ्कापूर्वकंमाधवेन समाहितम् । नन्वस्त्वेवं कृत्स्नदिबसाभ्यनुज्ञा-तथाप्युत्तरबिद्धयास्तिथेर्ग्रहणे कियत्परिमाणमुदयेऽपेक्ष-णीयमिति विवेचनीयम् । तत्र बौधायनेन अल्पापीत्यभि-धानात् निमेषमात्रं प्रतिभाति, व्यासेन उदयन्नेवेत्य-भिधानात् तथैव प्रतिभाति । भतिष्यत्पुराणे तु षटिका-मात्रं बौधायनवचनान्तरे द्विभुहूर्त्तमित्येवं विरोधमाशङ्क्य“अत्रोच्यते “पौर्वाह्णिक्यस्तु तिथयस्त्रिमुहूर्त्ताः फलप्रदाः”वृ० या० वचनेन दैवे पूर्वाह्णव्याप्तायास्त्रिमुहूर्त्तमिता-यास्तिथेर्ग्रहणम् । त्रिमुहूर्त्तन्यूनायास्तिथेः पूर्वाह्णव्या-प्त्यभावात् पूर्वाह्णस्य च पञ्चधा विभक्तस्य मुख्यत्वात्उदिते भानौ त्रिमुहूर्त्तातिथिर्ग्राह्या । यत्तु “त्रिमुहूर्त्तान कर्त्तव्या या तिथ्युदयगामिनीति” न तत् त्रिमुहूर्त्तव्या-प्तेर्बाधकं प्रत्युतोद्वोलकमेव । तथा हि प्रतिषेधः सर्वत्रप्रसक्तिपूर्व्वकः प्रसक्तिश्चात्र यथोक्तरीत्या पौर्व्वाह्णिकवाक्यात्त्रिमुहूर्त्तवेधविधायिपैठीनसिवाक्याद्वा भवति तस्य प्रसक्तंत्रिमुहूर्त्तत्वं समतिथौ बाधकाभावात्तथैव तिथिक्षये त्वधिकव्याप्तिविधित्सया प्रतिषिध्यते अतश्च तत्र चतुर्थमुहूर्त्त-स्पर्शिनी तिथिर्ग्राह्या तिथिसाम्यात् । तिथिवृद्धावपि मु-हूर्त्तत्रयमेव मुख्यं मुहूर्त्तद्वयं त्वनुकल्पः । एतदेव सूचयितुंद्विमुहूर्त्तापीत्यत्र अपिशब्दः पठ्यते” । ततः प्रासङ्गिकमन्यत्समाधाय उपसंहृतम् यथा “प्रकृते तु सूर्य्योदये मुहू-र्त्तत्रयव्यापिनी प्रतिपद्दानव्रतयोर्ग्रहीतव्या एवं सत्यु-दयमात्रव्याप्तिशास्त्रं घटिकामात्रव्याप्तिशास्त्रं च वैश्वानरा-धिकरणन्यायेनावयुत्यानुवादरूपतया त्रिमुहूर्त्तव्याप्तिंप्रशंसति । अथवा यदा पूर्बेद्युरुदयकालं परित्यज्योपरिसर्वत्र व्याप्नोति परेद्युरुदयकालमात्रं व्याप्नोति तदा-नीमुदयानन्तरभाविन्यामुख्यायास्त्रिमुहूर्त्तव्याप्तेर्दिनद्वयेऽप्य-भावेन द्वयोरपि दिनयोर्गौणकालत्वे सति किं ग्राह्यमितिवीक्षायां पूर्व्वदिने गौणकर्मकालव्याप्नेर्भूयस्त्वात्तस्यैव ग्रह-णंन्यायतः प्राप्तं केनापि निमित्तेन तत्प्रत्यूहे सति परेद्युःकर्मकालव्याप्तिसम्प्रादनाय पूर्णत्वमभिधायोदयविहीमस्यष्वाप्तिबाहुल्यस्य हेयत्वोक्तिव्याजेन तदेव प्रशस्यते ।“आदित्योदयवेलायां याल्पापि च तिथिर्भवेत् । पूर्णाइत्येव मन्तव्या प्रमूता नोदयं विनेति” । यदा पूर्वेद्युःसङ्गवमारभ्य परेद्युरुदयात्प्रागेव तिथिक्षयवशात्प्रतिपत्स-माप्ता तदा यद्यपि दिनद्वये सोदयमुहूर्त्तत्रयस्पर्शो नास्तितथापि पूर्वेद्युरेवानुष्ठेयम् । “सा तिथिः सकला ज्ञेयायस्यामस्तमितोरविः इतिवचनेन सम्पाद्यायाः सोदयत्रि-मुहूर्त्ताया व्याप्तेर्विद्यमानत्वात् । यदा न परेद्युरुदय-मुहूर्त्तव्याप्तिरस्ति तदा पूर्वेद्युरेवानुष्ठानम् । अस्तमयव्या-प्तेरधिकत्वात् । अतएव पद्मपुराणेऽभिहितम् । “व्रतेस्नाने तथा नक्ते पितृकार्य्ये विशेषतः । यस्यामस्तङ्गतो-भानुः सा तिथिः पुण्यभाग्भवेदिति” । तत्रैवद्वितीयाप्रकरणे च दैवं षड्विधम् उपवासैकभक्तनक्तायाचितदानव्रतभेदेन, तीर्थस्नानजपहोमादयस्तु व्रतशब्दे-नैव संगृहीताः । पित्र्यं द्विविधम् एकोद्दिष्टं पार्वणंचेति । तत्र सर्व्वत्र कर्म्मकालव्याप्तिर्मुख्या । अव-शिष्टा गौणः । तिथिव्याप्तिश्च द्विविधा स्वाभाविकतिथिव्याप्तिः साकल्यापादिततिथिव्याप्तिश्चेति । तद्यथायदा सङ्गवपर्य्यन्तामावास्या तदानीमुपरितमध्याह्नोमुख्ययैव प्रतिपदा व्याप्तो भवति । यदा मध्याह्नादिमारभ्यतिथिक्षयवशात् परेद्युः सङ्गवान्ता प्रतिपद्भवति तदापूर्व्वेद्युर्गौणकालव्याप्तिमुपजोव्यैकमक्तानुष्ठानाय तत्स्वीकारेसति मध्याह्नेऽवश्यानुष्ठेयत्वात् तत्र च स्वाभाविकप्रति-पद्व्याप्त्यभावेऽपि साकल्यवचनापादितप्रतिपद्व्याप्तिःस्वीकृता एवञ्च सति कर्म्मकालव्याप्तौ सर्व्वस्मृतीनामत्यन्तनिर्बन्धदर्शनात् कर्म्मकालव्याप्तिशास्त्रमितरेभ्यः प्रबलमिति निश्चीयते । तदनुसारेण द्वितीयाद्याअपि तिथयौपवासादौ दैवेः एकोद्दिष्टादौ पित्र्ये च कर्म्मकालव्याप्तियुक्ताः स्वीकर्त्तव्याः । उपवासस्तु सर्व्वतिथिषु नारदीयेदर्शितः । “शुक्ला वा यदि वा कृष्णा प्रतिपत्प्रभृतीन् तिथीन् ।उपोष्यैव बलिन्दत्त्वा विधिना त्वपरे दिने । ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु सर्व्वपापैः प्रमुच्यत” इति । उपवासस्याहोरात्रः कर्म्मकालः । तस्मात्तद्व्यापिजी तिथिर्ग्राह्यातदसम्भवे खण्डतिथिरपि । तत्र का ग्राह्येति निरूप्यते ।तत्र सूर्य्योदये त्रिमुहूर्त्ता ततोऽधिका वा प्रतिपद्भवति उत्तर-दिनेचास्तमयादर्वाक् त्रिमुहूर्त्ता ततोऽधिका वा तृतीया भवतिमेयमुभयविद्धा द्वितीया । तत्र वेधकतिथेरुदयेऽस्तमये वात्रिम्हूर्त्तत्वं वंधप्रयोजकं न तु ततोन्यूनत्वे । तदेवपैठिनसिवाक्येन पूर्वमुदाहृतम् । वेध्यतिथेश्च त्रिमूहूर्त्तसद्भावोऽपेक्षित इति “द्विमुहूर्त्तं त्रिरह्णश्च” इत्यनेन सुमन्तुवचनेन दर्शितम् । “उदयास्तमययोरेव वेध” इत्यस्यायमर्थः“उदये सा विथिर्ग्राह्या विपरीता तु पैतृके” इत्यादिभिःकात्यायनचनैरवगन्तव्यः । एवं सति उदाहृतविषयेद्वितीया उभयवेधेऽपि उत्तरविद्धैवोपास्या युग्मादिवाक्ये-नान्वयव्यतिरेकाभ्यामुत्तरवेधस्य प्राशस्त्याभिधानात्” इति ।पाद्मन्तूवासरूपदैवविषयं तदप्युक्तं तेनैव । “यद्यप्युपो-ष्यत्वं साक्षान्नांभिहितं तथापि कर्म्मान्तरविशेषानुपा-दानादुपवासविषयत्वं परिशेष्यते तथा हि न तावत् पि-त्र्यविषयत्वं सम्भवति “द्वितीयादिकयुग्मानां पूज्यतानियमादिषु । एकोदिष्टादिवृद्ध्यादौ ह्रासवृद्ध्यादिदेशनेति”व्यासेन युग्मादिशास्त्रस्य सर्व्वादिशास्त्रस्य च दैवपै-त्र्यविषयकत्वेन व्यवस्थापनात् इति” । एवञ्चोपवसे-तरदैवकर्मणि उदयगायिन्या ग्राह्यता तदपवादकंयुग्मशास्त्रम् । तत्र च पैठीनसिवचनेन त्रिमुहूर्त्ततिथेरेव वेधप्रयोजकताऽभिधानेन ततो न्यूनकालि-कतिथ्या वेधाभावात् गौडदेशीया यत् स्वर्शमात्रेणवेधं कल्पयन्ति तत्साहसमात्रम् रघुनन्दनेन कुत्रापि तथावेधानुक्तेः कालमा० हेमाद्रिप्रभृतिषु द्विमुहूर्तादिव्याप्तावेववेधकत्वव्यवस्थापनात्, युग्मशास्त्रस्य सामान्यशास्त्रतयावेधसामान्यप्रतिपादनेऽपि पैठीनसिना तस्य विशेषाभिधा-नात्तथैव ग्रहणस्य युक्तत्वमित्युत्पश्यामः । युग्मा-दिशास्त्रस्य बाधधकन्तु “युगाद्या वर्षवृद्धिश्च सप्तमी पार्वतीप्रिया । रवेरुदयमीक्षन्ते न तत्र तिथियुग्मता” ति० त०देवी०
पु०
 “भगवत्याः प्रवेशादिविसर्गान्ताश्च याः क्रियाः ।तिथावुदयगामिन्यां सर्वास्ताः कारयेद्वुधः” दुर्गो० त० नन्दि०पु० “शरत्काले महापूजा क्रियते या च वार्षिकी । साकार्य्योदयगामिन्यां न तत्र तिथियुग्मता” तत्रैव पुरा०“पूर्व्वाह्णे तु सदा कार्य्याः शुक्ला मनुयुगादयः । दैवेकर्म्मणि पित्रे च कृष्णा चैवापवाह्णिके । हेमा० नार-दीयम् “युगादिमन्वादिश्राद्धादिषु शुक्लपक्षे उदयव्या-पिनी तिथिर्ग्राह्या कृष्णपक्षे ऽपराह्णव्यापिनी ग्राह्यास्मृत्यर्थसारश्च दिनद्वये तु तथा लाभे परैवेति हेमाद्रिः ।विधानपारिजातादयोऽप्येवम् । निर्ण्ण० सि० “सवैधृ-तिर्व्यतीपातो युगमन्वादयस्तथा । सम्मुखा उपवामेषुदानादावन्तिमा स्मृता” अनन्तभर्त्तृधृतवचने आदि-पादात् श्राद्धसंग्रह इत्याह । इदन्त्ववधेयम् । “कर्मणो-यस्य यः कालस्तत्कालव्यापिनी तिथिः । तया कर्माणिकुर्वीत ह्रासवृद्धी न कारणम्” कर्म्मणोविहितकालव्या-पिन्या एव ग्राह्यत्वाभिधानेन यत्रतिथिक्षयवशात् उभयदिने श्रुत्युक्तत्रिधाविभक्तदिनतृतीयांशरूपपूर्व्वाह्णाव्याप्ति-स्तत्र प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितव्याप्तेः प्रवेशनेनमुहूर्त्तकालव्याप्तावपि पूर्व्वाह्णव्यापकतया ग्रहणमित्येवरघुनन्दनस्याशयः । तथा च “श्रारभ्य तस्यां दशमी च याव-त्” इत्यादौ यथा पूजायान्तत्तथीनां प्रतियोगिवैयकरण्य-घटितव्यापकताप्रवेश एवमत्रापि मुहूर्त्तव्यापकतानातोन्यून-दण्डादिव्यापने ग्राह्यता । भवति च द्वित्रमुहूर्त्तव्यापिन्या-अपिमुहूर्त्तव्यापितेति सर्व्वं सुस्थम् । तेन मुहूर्त्तन्यूनतायांन ग्राह्यता द्विमुहूर्त्तादिव्याप्तिस्तु मुख्येति । एवञ्च युग्मा-दिशास्त्राविषये कृष्णप्रतिपदादौ उभयदिने पूर्व्वाह्णमुहूर्त्त-व्यापित्वेऽपि त्रिमुहूर्त्ताया एव ग्राह्यतेति विवेकः ।एवमस्तगामिन्यामपि अस्तादर्वाक् त्रिमुहूर्त्तायास्तिथेः ।पित्रे ग्राह्यतेत्यपि बोध्यम् ।