| YouTube Channel

उदकपरीक्षा (udakaparIkSA)

 
Spoken Sanskrit
English
उदकपरीक्षा udakaparIkSA
f.
 water-trial
उदकपरीक्षा udakaparIkSA
f.
 kind of ordeal
उदकपरीक्षा udakaparIkSA
f.
 water-trial
कोश koza
m.
 water used at an ordeal or judicial trial
Monier Williams Cologne
English
उदक—परीक्षा
f.
 ‘water-trial’, a kind of ordeal Comm. on
Yājñ.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उदकपरीक्षा,
स्त्री,
 (उदकस्य उदकेन वा परीक्षा ।)दिव्यविशेषः । यथा । अथोदकपरीक्षा ।पितामहः ।“तोयस्याथ प्रवक्ष्यामि विधिं धर्म्म्यं सनातनम् ।मण्डलं पुष्पधूपाभ्यां कारयेत् सुविचक्षणः ॥
शरान् संपूजयेद्भक्त्या वैणवञ्च धनुस्तथा” ।तत्र प्रथमतो वरुणं पूजयेत् । यथा नारदः ।“गन्धमाल्यैः सुरभिभिर्मधुक्षीरघृतादिभिः ।वरुणाय प्रकुर्व्वीत पूजामादौ समाहितः” ॥
ततो धर्म्मावाहनादिसकलदेवतापूजाहोमसम-न्त्रकप्रतिज्ञापत्रशिरोनिवेशान्तं कर्म्म कुर्य्यात् ।कात्यायनः ।“शरांस्त्वनायसाग्रांस्तु प्रकुर्व्वीत विशुद्धये ।वेणुकाष्ठमयांश्चैव क्षेप्ता च सुदृढं क्षिपेत्” ॥
पितामहः ।“क्षेप्ता च क्षत्रियः कार्य्यस्तद्वृत्तिर्ब्राह्मणोऽथवा ॥
अक्रूरहृदयः शान्तः सोपवासस्तथा शुचिः ॥
इषून्न प्रक्षिपेद्धीमान् मारुते वाति वा भृशम् ।विषमे भूप्रदेशे च वृक्षस्थाणुसमाकुले” ॥
* ॥
नारदः ।“क्रूरं धनुः सप्तशतं मध्यमं षट्शतं मतम् ।मन्दं पञ्चशतं प्रोक्तमेष ज्ञेयो धनुर्विधिः” ॥
अङ्गुलीनां सप्ताधिकं शतं यस्य धनुषः परिमाणंतत् सप्तशतम् । एवं षट्शतादिकम् ॥
* ॥
पितामहः ।“मध्यमेन तु चापेन प्रक्षिपेत्तु शरत्रयम् ।हस्तानान्तु शते सार्द्धे लक्ष्यं कृत्वा विचक्षणः ॥
तेषाञ्च प्रेषितानान्तु शराणां शास्त्रदर्शनात् ।मध्यमस्तु शरो ग्राह्यः पुरुषेण बलीयसा ॥
शराणां पतनं ग्राह्यं सर्पणं परिवर्जयेत् ।सर्पन् सर्पन् शरो याति दूराद्दूरतरं यतः” ॥
पतनं ग्राह्यमिति शरपतनस्थानपर्य्यन्तं गच्छेदि-त्यर्थः । तेन प्रसरणपक्षेऽपि पतनस्थानकशर-ग्रहणं ततश्च प्रथमतः पुरुषान्तरेण तत्स्थाने शरःआनेतव्यः ॥
* ॥
नारदः ।“नदीषु नातिवेगासु तडागेषु सरःसु च ।ह्रदेषु स्थिरतोयेषु कुर्य्यात् पुंसां निमज्जनम्” ॥
नातिवेगासु स्थितिविरोधिवेगशून्यासु ॥
* ॥
विष्णुः । पङ्कशैवालदुष्टग्राहमत्स्यजलौकादिवर्ज्जितेतस्य नाभिमात्रजले मग्नस्यारागद्वेषिणः पुरुष-स्यान्यस्योरू गृहीत्वा अभिमन्त्रिताम्भः प्रविशेत् ।तत्समकालञ्च नातिक्रूरमृदुना धनुषा पुरुषो-ऽपरः शरमोक्षं कुर्य्यादिति तस्य शाध्यस्येत्यर्थः ।अन्यथा तस्येति व्यथ स्यात् ॥
* ॥
अन्यपुरुषस्य स्तम्भधारणमाह स्मृतिः ।“उदके प्राङ्मुखस्तिष्ठेद्धर्म्मस्थूणां प्रगृह्य च” ॥
* ॥
प्राड्विवाककर्तृकजलाभिमन्त्रणमाह पितामहः ।तोय त्वं प्राणिनां प्राणः मृष्टेराद्यन्तु निर्म्मितम् ।शुद्धेश्च कारणं प्रोक्तं द्रव्याणां देहिनां तथा ॥
अतस्त्वं दर्शयात्मानं शुभाशुभपरीक्षणे” ॥
* ॥
शोध्यकर्त्तृकाभिमन्त्रणमाह याज्ञवल्क्यः ।“सत्येन माभिरक्षस्व वरुणेत्यभिशाप्य कम् ।नाभिमात्रोदस्थस्य गृहीत्वोरू जलं विशेत्” ॥
मा मां । अभिशाप्य शपथं कारयित्वा । कंजलम् । विशेत् निमज्जेत् ॥
* ॥
तोरणञ्च निम-ज्जनसमीपे समे स्थाने शोध्यकर्णप्रमाणोच्छ्रितंकार्य्यम् । यथा नारदः ।“गत्वा तु तज्जलस्थानं तटे तोरणमुच्छ्रितम् ।कुर्व्वीत कर्णमात्रन्तु भूमिभागे समे शुचौ” ॥
* ॥
शरमोक्षे विशेषमाहतुर्नारदवृहस्पती ।“शरप्रक्षेपणस्थानाद्युवा जवसमन्वितः ।गच्छेत् परमया शक्त्या यत्रासौ मध्यमः शरः ॥
मध्यमं शरमादाय पुरुषोऽन्यस्तथाविधः ।प्रत्यागच्छेत्तु वेगेन यतः स पुरुषो गतः ॥
आगतस्तु शरग्राही न पश्यति यदा जले ।अन्तर्ज्जलगतं सम्यक् तदा शुद्धिं विनिर्द्दिशेत् ॥
अन्यथा न विशुद्धः स्यादेकाङ्गस्यापि दर्शनात् ।स्थानाद्वान्यत्र गमनाद्यस्मिन् पूर्व्वं निवेशयेत्” ॥
* ॥
जविनौ विशेषयति नारदः ।“पञ्चाशतो धावकानां यौ स्यातामधिकौ जवे ।तौ च तत्र नियोक्तव्यौ शरानयनकर्म्मणि” ॥
एकाङ्गस्य दर्शनादिति कर्णाद्यभिप्रायेण ।“शिरोमात्रन्तु दृश्येत न कर्णौ नापि नासिके ।अप्सु प्रवेशने यस्य शुद्धं तमपि निर्द्धिशेत्” ॥
इति विशेषाभिधानात् । कात्यायनः ।“निमज्योत्प्लवते यस्तु दृष्टश्चेत् प्राणिना नरः ।पुनस्तत्र निमज्जेत दंशचिह्नविभावितः” ॥
जलान्तर्गतमत्स्यजलौकादिना दष्टः समुत्प्लवते यदितदा दष्टे दृष्टे पुनर्निमज्जनीय इत्यर्थः ॥
* ॥
पितामहः ।“गन्तुश्चापि च कर्त्तुश्च समं गमनमभज्जनम् ।गच्छेत् तोरणमूलात्तु शरस्थान जवी नरः ॥
तस्मिन् गते द्वितीयोऽपि वेगादादाय शायकम् ।गच्छेत्तोरणमूलन्तु यतः स पुरुषो गतः ॥
आगतस्तु शरग्राही न पश्यति यदा जले ।अन्तर्ज्जलगतं सम्यक् ततः शुद्धिं विनिर्द्दिशेत्” ॥
अत्र मज्जनसमकालगमनाभिधानात् शरमोक्ष-समकालं गमनं शूलपाण्युक्तमयुक्तम् । मज्जनसम-कालक्षिप्तं मध्यमं शरमादायेत्यपरमुक्तमपि प्रमा-णशून्यम् । ततश्च त्रिषु शरेषु मुक्तेषु एको वेग-वान् मध्यमशरपतनस्थानं गत्वा तमादाय तत्रैवतिष्ठति । अन्यस्तु पुरुषो वेगवान् शरमोक्षस्थानेतोरणमूले तिष्ठति एवं स्थितयोस्तृतीयायां कर-तालिकायां प्राड्विवाकदत्तायां शोध्यो निम-ज्जति तत्समकालमेव तोरणमूलस्थितोऽपि द्रुत-तरं मध्यमशरपतनस्थानं गच्छति शरग्राही चतस्मिन् प्राप्ते द्रुततरं तोरणमूलं प्राप्यान्तर्ज्जल-गतं यदि न पश्यति तदा शुद्धो भवतीति वर्त्तु-लार्थः ॥
* ॥
* ॥
तत्र प्रयोगः । उक्तलक्षणजला-शयनिकटे तथा तोरणं विधाय उक्तदेशे लक्ष्यंकृत्वा तोरणसमीपे सशरं धनुः संपूज्य जला-शये वरुणमावाह्य पूजयित्वा तत्तीरे धम्मादींश्चदेवान् हवनान्तमिष्ट्वा दक्षिणां कृत्वा शोध्यस्यशिरसि प्रतिज्ञापत्रं बद्धा प्राड्विवाको जलमभि-मन्त्रयेत् । वक्ष्यमाणमन्त्रेण ।ओँ “तोय त्वं प्राणिनांप्राणः सृष्टेराद्यन्तु निर्म्मितम् ।शुद्धेश्च कारणं प्रोक्तं द्रव्याणां देहिनां तथा ॥
अतस्त्वं दर्शयात्मानं शुभाशुभपरीक्षणे” । इति ॥
शोध्यस्तु ओँ “सत्येन माभिरक्षस्व वरुण” इत्यनेनजलमभिमन्त्र्य गृहीतस्थूणस्य शोध्यनाभिमात्रोद-कावस्थितस्य बलीयसः प्राङ्मुखस्य पुरुषस्य समीपंजलमध्ये गच्छेत् । ततः शरेषु त्रिषु मुक्तेषु मध्यम-शरपातस्थाने मध्यमशरं गृहीत्वा जविन्येकस्मिन्पुरुषे स्थिते अन्यस्मिंश्च तोरणमूलस्थिते प्राड्विवा-केन तालत्रये दत्तेशोध्यो गृहीतस्थूणप्राङ्मुखपुरु-षस्योरू गृहीत्वा निमज्जति तत्समकालमेव तो-रणमूलस्थोऽपि मध्यमशरस्थानं द्रुतं गच्छति ।ततः शरग्राही च तस्मिन् प्राप्ते द्रुतं तोरणमूलंप्राप्य जलान्तःस्थं यदि न पश्यति तदा शुद्धः ।कर्णाद्यङ्गं विना शिरोमात्रदर्शनेऽपि शुद्धः ।मज्जनस्थानादन्यत्रगमनेऽप्यशुद्धः । ततो दक्षिणा-दिकं दद्यात्” । इति दिव्यतत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
उदकपरीक्षा स्त्री विवादादौ लौकिकप्रमाणालाभे कार्य्येदिव्यशपथभेदे तत्प्रकारश्च मिता० व्य० । “सत्येनमाभिरक्ष त्वं वरुणेत्यभिशाप्य कम् । नाभिदघ्नोदकस्थस्यगृहीत्वोरू जलं विशेत्” या० उक्तः । प्रपञ्चस्तु मिता०व्य० । दि० तत्वे च अनुसन्धेयः ।