| YouTube Channel

उत्साहः (utsAhaH)

 
Apte
English
उत्साहः [utsāhḥ], [उद्-सह्-घञ्]
Effort, exertion
धृत्युत्साह- समन्वितः
Bg.*
 18.26.
Energy, inclination, desire
त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ
Rām.*
 5.67.28. मन्दोत्साहः कृतो$स्मि मृगया- पवादिना माठव्येन
Ś.*
 2
ममोत्साहभङ्गं मा कृथाः
H.*
 3. do not damp my energy.
Perseverance, strenuous effort, energy, one of the three Śaktis or powers of a ruler (the other two being मन्त्र and प्रभाव)
नीताविवोत्साहगुणेन सम्पद्
Ku.*
 1.22.
Determination, resolution
हसितेन भाविमरणोत्साहस्तया सूचितः
Amaru.*
 1.
Power, ability
सौरान्मन्त्रान् यथोत्साहम् (जपेत्)
Ms.*
 5.86.
Firmness, fortitude, strength.
(In
Rhet.
 ) Firmness or fortitude, regarded as the feeling which gives rise to the वीर or heroic sentiment
कार्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानुत्साह उच्यते S. D.* 3
परपराक्रमदानादिस्मृतिजन्मा औन्नत्याख्य उत्साहः R. G.
Happiness.
A thread.
Rudeness.
Comp.
 -योगः Bestowing one's energy, exercising one's strength
चारेणोत्साहयोगेन (विद्यान्महीपतिः)
Ms.*
 9.298. -वर्धनः the heroic sentiment (वीररस). (-नम्) increase of energy, heroism. -वृत्तान्तः plan or scheme of encouraging or exciting
Ś.*
 2. -शक्तिः
f.
 firmness, energy
see (3) above. -सम्पन्न
a.
 active, energetic, persevering. -हेतुकa. one who encourages or excites to exertion
अपेहि रे उत्साहहेतुक
Ś.*
 2.
Apte 1890
English
उत्साहः [उद्-सह्-घञ्] 1 Effort, exertion
धृत्युत्साहसमन्वितः Bg. 18. 26.
2 Energy, inclination, desire
मंदोत्साहः कृतोस्मि मृगयापवादिना माठव्येन Ś. 2
ममोत्साहभंगं मा कृथाः H. 3 do not damp my energy.
3 Perseverance, strenuous effort, energy, one of the three Śaktis or powers of a ruler (the other two being मंत्र and प्रभाव)
नीताविवोत्साहगुणेन संपद् Ku. 1. 22.
4 Determination, resolution
हसितेन भाविमरणोत्साहस्तया सूचितः Amaru. 10.
5 Power, ability
Ms. 5. 86.
6 Firmness, fortitude, strength.
7 (In Rhet.) Firmness or fortitude regarded as the feeling which gives rise to the वीर or heroic sentiment
कार्यारंभेषु संरंभः स्थेयानुत्साह उच्यते S. D. 3
परपराक्रमदानादिस्मृतिजन्मा औन्नत्याख्य उत्साहः R. G.
8 Happiness.
9 A thread.
Comp.
वर्धनः the heroic sentiment (वीररस). (
नं) increase of energy, heroism.
वृत्तांतः plan or scheme of encouraging or exciting
Ś. 2.
शक्तिः f. firmness, energy
see (3) above.
संपन्न a. active, energetic, persevering.
हेतुक a. one who encourages or excites to exertion
अपेहिरे उत्साहहेतुक Ś. 2.
Apte Hindi
Hindi
उत्साहः
पुं*
 - उद्+सह्+घञ्
"प्रयत्न, प्रयास"
उत्साहः
पुं*
 - उद्+सह्+घञ्
"शक्ति, उमंग, इच्छा"
उत्साहः
पुं*
 - उद्+सह्+घञ्
"धैर्य, ऊर्जा या तेज, राजा की तीन शक्तियों में से एक"
उत्साहः
पुं*
 - उद्+सह्+घञ्
"दृढ़ संकल्प, दृढ़ निश्चय"
उत्साहः
पुं*
 - उद्+सह्+घञ्
"सामर्थ्य, योग्यता"
उत्साहः
पुं*
 - उद्+सह्+घञ्
"दृढ़ता, सहन-शक्ति, बल"
उत्साहः
पुं*
 - उद्+सह्+घञ्
"दृढ़ता, और सहन शक्ति वह भावना मानी जाती हैं जिससे वीर रस का उदय होता है"
उत्साहः
पुं*
 - उद्+सह्+घञ्
प्रसन्नता
उत्साहः
पुं*
 - उद्+ सह+घञ्
"अशिष्टता, उजड्डपन"
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) उत्+षह(मर्षणे)+घञ् । ‘हलश्च’ ३.३.१२१। १.इच्छा, प्रवृत्तिः। ‘मन्दोत्साहः कृतोऽस्मि मृगयापवादिना भाढव्येन’ शाकु०२। २.प्रभुशक्तितरः। ‘शक्तयस्तिस्रः प्रभावओत्साहमन्त्रजाः’ अमरः। ३.स्थिरबुद्ध्या क्रियमाण दीर्घप्रयत्नः। ४.अध्यवसायः, निश्चयः। ५.वीररसस्य स्थायीभावः। ‘उत्तमप्रकृतिर्वीर उत्साहस्थायीभावकः’ सा०द०३.२३२। ६.सूत्रम् । ‘उत्साहस्तूद्यमे सूत्रे’ मेदिनी०।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सामर्थ्यम्, शक्तिः, बलम्, प्रभावः, वीर्यम्, ऊर्जः, सहः, ओजः, विभवः, तेजः, विक्रमः, पराक्रमः, शौर्यम्, द्रविणम्, तरः, सहः, स्थामः, शुष्मम्, प्राणः, शक्तिता, वया, ईशा, आयत्तिः, आस्पदम्, उत्साहः, ऐधम्, ऐश्यम्, तवः, प्रतापः, प्रबलता, प्रबलता, सबलता, प्रबलत्वम्, प्रासहः, धिष्ण्यम्, वैभवम्, शम्बरः
noun
शारिरिकी क्षमता यया मनुष्यः कार्यं कर्तुं शक्यते।
"भरतस्य सामर्थ्यं केन अपि न ज्ञायते।"
Synonyms:
 बलम्, आयत्तिः, उत्साहः, तवस्यम्
noun
शरीरस्य शक्तिः।
"पुष्टिवर्धकस्य भोजनस्य अभावात् बलं मीनाति।"
Synonyms:
 उत्साहः, जोषः
noun
शक्तिवर्धकः मनोवेगः।
"सचिनः उत्साहेन वल्लनं करोति।"
Synonyms:
 यत्नः, प्रयत्नः, चेष्टा, चेष्टितम्, विचेष्टितम्, चेष्टनम्, उद्यमः, उद्योगः, व्यवसायः, अध्यवसायः, अध्यवसानम्, प्रवृत्तिः, व्यापारः, आयासः, घटनम्, घटना, घटा, ग्रहः, गुरणम्, गूरणम्, गोरणम्, उपक्रमः, कर्मयोगः, प्रयोगः, व्यायामः, उत्साहः
noun
ईप्सितसिद्ध्यर्थं क्रियमाणं कार्यम्।
"उद्योगिनं पुरुषसिंहम् उपैति लक्ष्मीर् दैवेन देयम् इति कापुरुषा वदन्ति। दैवं निहत्य कुरु पौरुषम् आत्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः॥"
Tamil
Tamil
உத்ஸாஹ: : விடாமுயற்சி, சக்தி, தைரியம், திறமை, வலிமை, ஸந்தோஷம்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: उत्साहः
Root: उत्साह
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ joy
⇒ zeal
⇒ power
⇒ energy
⇒ thread
⇒ effort
⇒ firmness
⇒ strength
⇒ happiness
⇒ fortitude
⇒ endurance
⇒ resolution
⇒ enthusiasm
⇒ cheerfulness
⇒ perseverance
⇒ encouragement
⇒ strength of will
⇒ strenuous and continuous exertion
Shloka(s):
1|7|29|2 ► उत्साहोऽध्यवसायः स्यात्स वीर्यमतिशक्तिभाक्॥ (नाट्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|7|29|2 ⇢ उत्साहः (उत्साह) (पुं) ⇒ joy, zeal, power, energy, thread, effort, firmness, strength, happiness, fortitude, endurance, resolution, enthusiasm, cheerfulness, perseverance, encouragement, strength of will, strenuous and continuous exertion
➠ 1|7|29|2 ⇢ अध्यवसायः (अध्यवसाय) (पुं) ⇒ industry, clinging to, apprehension, mental effort, having determined
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ मनोविकारः
जातिः ➡ मानसिकभावः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उत्साहः,
पुं,
 (उत् + सह् + घञ् ।) उद्यमः । तत्-पर्य्यायः । अध्यवसायः २ । इत्यमरः ॥
सूत्रम् ।इति मेदिनी ॥
कल्याणम् । भावविशेषः । इतिशब्दरत्नावली ॥
(यथा, साहित्यदर्पणे ३ य परिच्छेदे !“रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा ।जुगुप्सा विस्मयश्चेत्थमष्टौ प्रोक्ताः शमोऽपि च” ।)ध्रुवकविशेषः । तल्लक्षणं यथा, --“उत्साहः स्यात् रसे हास्ये ताले केन्दुकसंज्ञके ।वशवृद्धिकरः पादैस्त्रयोदशमिताक्षरः” ॥
इति सङ्गीतदामोदरः ॥