| YouTube Channel

उत्सर्गः (utsargaH)

 
Apte
English
उत्सर्गः [utsargḥ], 1 Laying or leaving a side, abandoning, suspension
श्रीलक्षणोत्सर्गविनीतवेवाः
Ku.*
 7.45.
Pouring out, dropping down, emission
तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः
Me.*
 19, 39
so शुक्र˚.
A gift, donation, giving away
(धनस्य) उत्सर्गेण शुध्यन्ति
Ms.*
 11.193.
Spending
अर्थ˚
Mu.*
 3.
Loosening, letting loose
as in वृषोत्सर्गः
An oblation, libation.
Excretion, voiding by stool
&c.
पुरीष˚, मलमूत्र˚.
Completion (as of study or a vow)
cf.
 उत्सृष्टा वै वेदाः (opp. उपाकृता वै वेदाः).
A general rule or precept (opp. अपवाद a particular rule or exception)
अपवादैरिवो- त्सर्गाः कृतव्यावृत्तयः परैः
Ku.*
 2.27, अपवाद इवोत्सर्गं व्यावर्तयितु- मीश्वरः
R.*
 15.7.
Offering what is promised (to gods, Brāhmaṇas
&c.
 ) with due ceremonies.
The anus
मित्रमुत्सर्गे
Ms.*
 12.121.
A heap, mass
अन्नस्य सुबहून् राजन्नुत्सर्गान्पर्वतोपमान्
Mb.
 * 14.85.38.
Dedication, securing the services (of priests). उत्सर्गे तु प्रधानत्वात् etc. MS.* 3.7.19. (where शबर paraphrases उत्सर्ग by परिक्रय).Comp. -समितिः carefulness in the act of excretion so that no living creature be hurt (Jaina).
Apte 1890
English
उत्सर्गः 1 Laying or leaving side, abandoning, suspension
Ku. 7. 45.
2 Pouring out, dropping down, emission
तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः Me. 19, 37
so शुक्र°.
3 A gift, donation, giving away
Ms. 11. 194.
4 Spending
अर्थ° Mu. 3.
5 Loosening, letting loose
as in वृषोत्सर्गः.
6 An oblation, libation.
7 Excretion, voiding by stool &c.
पुरीष°, मलमूत्र°.
8 Completion (as of study or a vow)
cf. उत्सृष्टा वै वेदाः (opp. उपाकृता वै वेदाः).
9 A general rule or precept (opp. अपवाद a particular rule or exception)
अपवादैरिवोत्सर्गाः कृतव्यावृत्तयः परैः Ku. 2. 27
अपवाद इवोत्सर्गं व्यावर्तयितुमीश्वरः R. 15. 7
10 Offering what is promised (to gods, Brāhmaṇas &c.) with due ceremonies.
11 The anus
मित्रमुत्सर्गे Ms. 12. 121.
Apte Hindi
Hindi
उत्सर्गः
पुं*
 - उद्+सृज्+घञ्
"एक ओर रख देना, छोड़ देना, तिलांजलि देना, स्थगन"
उत्सर्गः
पुं*
 - उद्+सृज्+घञ्
"उडेलना, गिरा देना, निकालना"
उत्सर्गः
पुं*
 - उद्+सृज्+घञ्
"उपहार, दान, प्रदान"
उत्सर्गः
पुं*
 - उद्+सृज्+घञ्
व्यय करना
उत्सर्गः
पुं*
 - उद्+सृज्+घञ्
"ढीला करना, खुला छोड़ देना"
उत्सर्गः
पुं*
 - उद्+सृज्+घञ्
"आहुति, तर्पण"
उत्सर्गः
पुं*
 - उद्+सृज्+घञ्
"विष्ठा, मल आदि"
उत्सर्गः
पुं*
 - उद्+सृज्+घञ्
पूर्ति
उत्सर्गः
पुं*
 - उद्+सृज्+घञ्
सामान्य नियम या विधि
उत्सर्गः
पुं*
 - उद्+सृज्+घञ्
गुदा
उत्सर्गः
पुं*
 - उद्+सृज्+घञ्
"राशि, ढेर"
उत्सर्गः
पुं*
 - उद्+सृज्+घञ्
सेवाएँ उपलब्ध करना
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) उत्+सृज(विसर्गे)+घञ् । ‘अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्’ ३.३.१९। १.सामान्यशास्त्रम् । २.व्ययः। ३.त्यागः। ‘विभज्य मेरुर्नयदर्थिसात्कृतो न सिन्धुरूत्सर्गजलव्ययैर्मरुः’ नैष०१.१६। ४.परित्यागः। ‘श्रीलक्षणोत्सर्गविनीतवेषाः’ कुमार०७.४५। ५.समाप्तिः। ६.प्रतिपुष्यमासे वेदाध्ययनत्यागः। ७.विरेचनम् ।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मल, उत्सर्गः, उत्सर्जनम्
noun
शरीरस्थस्त्रावः
"वसा शुक्रमसृङ् मज्जा मूत्रविड् घ्राणकर्णविट् श्लेष्माश्रुदूषिका स्वेदो द्वादशैते नृणाम् मलाः [मनु.5.135]"
Synonyms:
 निर्गमनम्, विमोचनम्, उत्सर्गः
noun
निःस्सरणस्य क्रिया।
"नगरेषु जलस्य निर्गमनस्य उचिता व्यवस्था भवितुम् अर्हति।"
Synonyms:
 दानम्, उत्सर्जनम्, उपसत्तिः, उपसदः, अनुप्रदानम्, इज्यः, उत्सर्गः, अंहितिः, उपहारकम्, उपायनम्, अंहतिः
noun
केनचित् दत्तम् वा कस्मादपि प्राप्तं वस्तु।
"जीवनम् ईश्वरात् प्राप्तं दानम् इति जनाः मन्यन्ते।"
Synonyms:
 परित्यागः, त्यागः, उत्सर्गः
noun
स्वस्वामित्वस्य निःशेषेण निवृत्तेः क्रिया।
"राज्ञः पदस्य परित्यागेन प्रजा दुःखी अभवत्।"
Synonyms:
 अनुप्रदानम्, अंहितिः, अपवर्गः, अपसर्जनम्, इज्यः, उत्सर्गः, उत्सर्जनम्, उदात्तः, उपसत्तिः, उपसदः, दत्तम्, दादः, दानीयम्, दायः, नमस्, निर्यातनम्, निर्वपणम्, प्रदानम्, विलम्भः, विश्रणनम्, विहापितम्, स्पर्शनम्, अपवर्जनम्
noun
कस्यापि सामाजिके धार्मिकादेः कार्यार्थे दानरूपेण विभिन्नजनात् सङ्कलितं धनादिः।
"तेन मन्दिरार्थे सङ्कलितेन अनुप्रदानेन स्वस्य गृहं विनिर्मितम्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उत्सर्गः
पुं,
 (उत् + सृज् + घञ् ।) त्यागः । दानम् ।वर्ज्जनम् । (यथा, कुमारे । ७ । ३५ ॥
“श्रीलक्षणोत्सर्गविनोतवेशाः” ।“तयोत्सर्गद्रुततरगतिस्तत्परं वर्त्म तीर्णः” ।इति मेघदूते । २० ॥
यथा, मनुः । ११ । १९३ ।“तस्योत्सर्गेण शुध्यन्ति जप्येन तपसैव च” ।)सामान्यविधिः ॥
इति हेमचन्द्रः ॥
(यथा, कुमारे ।२ । २७ ।“अपवादैरिवोत्सर्गाः कृतव्यावृत्तयः परैः” ।)साग्निकर्त्तव्यक्रियाविशेषः । इति तिथ्यादितत्त्वम् ।अथ वैधोत्सर्गविधिः । स्नानसन्ध्याचमनानि कृत्वानारायणनवग्रहगुरून् संपूज्य देयद्रव्यं वामहस्तेनधृत्वा दक्षिणहस्थेन त्रिरभ्यर्च्च्य तद्द्रव्याधि-पतिदेवतां सम्प्रदानञ्च अर्च्चयित्वा संकल्प्य कुश-तिलजलत्यागपूर्व्वकदानम् । इति स्मृतिः ॥
(अपानवायोर्व्यापारः । मलमूत्रादिवर्ज्जनम् ॥
उत्सज्यते विण्मूत्रमनेनेति व्युत्पत्त्या पाय्विन्द्रियम् ।यथा, -- यथा, मनुः । १२ । १२१ ।“मनसीन्द्रं दिशः श्रोत्रे क्लान्ते विष्णं बले हरम् ।वाच्यग्निं मित्रमुत्सर्गे प्रजने च प्रजापतिम्” ॥
)