| YouTube Channel

उत्थानैकादशी (utthAnaikAdazI)

 
शब्दसागरः
English
उत्थानैकादशी
f.
 (-शी) The eleventh lunation of the light half of Kartik
or Agrahayana, when VISHNU rises from his sleep.
E.
 उत्थान rising,
एकादशी eleventh.
Yates
English
उत्थानै_कादशी (शी) The 11th Luna-
tion in
Kārtik when Vishnu rises.
Spoken Sanskrit
English
उत्थानैकादशी utthAnaikAdazI
f.
 eleventh day in the light or former half of the month kArttikA
Wilson
English
उत्थानैकादशी
f.
 (-शी) The eleventh lunation of the light half of
Kārttika or Agrahāyaṇa, when VIṢṆU rises from his sleep.
E.
 उत्थान rising, एकादशी eleventh.
Monier Williams Cologne
English
उत्थानैकादशी
f.
 the eleventh day in the light or former half of the month Kārttikā (when Viṣṇu rises from his sleep).
Apte Hindi
Hindi
उत्थानैकादशी
स्त्री*
 उत्थानम्-एकादशी -
"देव-उठनी कार्तिक-सुदी एकादशी, विष्णुप्रबोधिनी"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
उत्थानैकादशी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಏಕಾದಶಿ
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उत्थानैकादशी,
स्त्री,
 (उत्थानाय हरेः प्रबोधनायया एकादशी । अस्यां भगवान् क्षीरोदशयानोनारायणः योगनिद्रां विहाय उत्तिष्ठति ।) का-र्त्तिकशुक्लैकादशी ॥
अथ विष्णूत्थानम् । तत्रदिवसे रेवत्यन्तयुक्तायां द्वादश्याम् । रात्रौ रेव-त्यन्तपादयोगे तु दिवातृतीयभागे रेवतीयुक्त-द्वादश्याम् । द्वादश्यामृक्षाभावे एकादशीप्रभृति-पौर्णमास्यन्तान्यतमतिथौ रेवत्यन्तपादयोगे । तद-भावे केवलायां द्वादश्यां सन्ध्यायां विष्णुं संपूज्य ।ओँ “महेन्द्ररुद्रैरभिनूयमानोभवानृषिर्व्वन्दितवन्दनीयः ।प्राप्ता तवेयं किल कौमुदाख्याजागृष्व जागृष्व च लोकनाथ ॥
मेघा गता निर्म्मल एष चन्द्रःशारद्यपुष्पाणि च लोकनाथ ।अहं ददानीति च पुण्यहेतो-र्जागृष्व जागृष्व च लोकनाथ” ॥
ततश्च ।“उत्तिष्ठोत्तिष्ट गोविन्द त्यज निद्रां जगत्पते ।त्वया चोत्थीयमानेन उत्थितं भुवनत्रयम्” ॥
इति पठेत् । इति कृत्यतत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
उत्थानैकादशी स्त्री उत्थानस्य हरेः निद्रातःप्रबोधनस्य कालःएकादशी । चान्द्रकार्त्तिकशुक्लैकादश्याम् । तत्र कालव्यवस्था--ति० त० रघुनन्दनेन दर्शिता यथा मात्स्ये“शेते विष्णुः सदाषाढे माद्रे च परिवर्त्तते । कार्त्तिकेपरिबुध्येत शुक्लपक्षे हरेर्दिने” भविष्यनारदीययोः“मैत्राद्यपादे स्वपितीह विष्णुर्वैष्णव्यमध्ये परिवर्त्तते च ।पौष्णावसाने च सुरारिहन्ता प्रबुध्यते मासचतुष्टयेन”भविष्ये “निशि स्वापोदिवोत्थानं सन्ध्यायां परिवर्त्तनम् ।अन्यत्र पादयोगेऽपि द्वादश्यामेव कारयेत्” । अन्यत्रस्वापादिविहितरात्र्यादीतरकाले दशमीप्रतिपदोश्च । “कि-न्तन्मैत्राद्यपादेन? दशम्यंशेन यो दिवा । पौष्णशेषेण किन्तेन? प्रतिपद्यथयोनिशि” । दशम्यंशेन दशम्याअंशोयत्र पादे तेन । यः पतिपदि वा प्राप्तस्तेन वा किम्? ।अत्र दशमीप्रतिपदोर्वजनात् तदितरैकादश्यादिपञ्च-तिथिषु मैत्रादिनक्षत्रपादविशेषलाभे द्वादशीं विनापिशयनादिरिति प्रतीयते । वचनान्तरम् “रेवत्यन्तो यदारात्रौ द्वादश्या च समायुतः । तदा विबुध्यते विष्णु-र्दिनान्ते प्राप्य रेवतीम्” दिनान्ते त्रिधाविभक्तदिनतृतीयभागे दिवोत्यानमित्यनुरोधात् । विष्णुधर्म्मोत्तरे“विष्णुर्दिवा न स्वपिति त च रात्रौ प्रबुध्यते । द्वादश्या-मृक्षसंयोगे पादयोगो न कारणम् । अप्राप्ते द्वादशीमृक्षेउत्यानशयने हरेः । पादयोगेन कर्त्तव्ये नाहोरावंविचिन्तयेत् वराहपुराणम् । “द्वादश्यां सन्धिसमये न-क्षत्राणामसम्भवे । आभाकासितपक्षेषु शयनावर्त्तना-दिकम्” आभाकानाम् आषाढभाद्रकार्त्तिकानाम् । ततश्चद्वादश्यां निशादौ नक्षत्रमात्रयोगात् द्वादश्यामृक्षाभावेतिथ्यन्तरे निशाद्यनादरेण पादविशेषयोगात्, तदभावेद्बादश्यां सन्ध्यायामेव शयनादिकं बोधनन्तु द्वादश्यांरात्रौ रेवत्यन्तपादयोगे दिनतृतीयभाग इति विशेषः” ।