उत्तरायण (uttarAyaNa)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishउत्तरायण - uttarAyaNa - - period of the sun's progress to the north of the equator
उत्तरायण - uttarAyaNa - - summer solstice
उत्तरायण - uttarAyaNa - - progress to the north
Wilson
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMacdonell
Englishउत्तरायण uttara‿ayaṇa, northward 🞄course (of the sun)
half-year in which the 🞄sun moves northwards
summer solstice
🞄-araṇi, the upper fire-stick
-artha, 🞄being for the sake of what follows
-ardhá, 🞄upper part of the body
ā́-vat, superior
🞄-āśā, northern quarter
-aśman, having 🞄lofty crags
-āsaṅga, upper or outer garment
🞄covering.
Apte Hindi
Hindiउत्तरायणम्
- -
ग्रीष्म अयन
Shabdartha Kaustubha
Kannadaउत्तरायण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಸಂಚಾರ
प्रयोगाः - > "कर्कटादिस्थिते भानौ दक्षिणायनमुच्यते । उत्तरायणमप्युक्तं मकरस्थे दिवाकरे ॥"
उत्तरायण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯನು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಕಾಲ /ಮಕರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯಿಂದ ಕರ್ಕಾಟಕ ಸಂಕ್ರಾಂತಿವರೆಗಿನ ಕಾಲ
L R Vaidya
EnglishBopp
LatinIndian Epigraphical Glossary
Englishवैजयन्तीकोषः
SanskritWord: उत्तरायणम्
Root: उत्तरायण
Gender: नपुं
Number: all
अर्थः ⇒ सूर्यस्य उत्तरदिशं गतिः
Meaning(s):
⇒ Northern way of the sun
first half of a year
Shloka(s):
2|1|90|1 ► उत्तरायणमाग्नेयं विषुवान् विषुवोऽस्त्रियौ। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|90|1 ⇢ उत्तरायणम् (उत्तरायण) (नपुं) ⇒ Northern way of the sun
first half of a year ⇒ सूर्यस्य उत्तरदिशं गतिः
➠ 2|1|90|1 ⇢ आग्नेयः (आग्नेय) (नपुं) ⇒ Epithet of Uttarāyana ⇒ सूर्यस्य उत्तरदिशं गतिः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ शिशिरः
जातिः ➡ कालः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritउत्तरायणं, (उत्तरा उत्तरस्यां अयनं सूर्य्यादे-र्गमनम् । पूर्व्वपदात्संज्ञायामिति णत्वम् ।) सूर्य्यस्यउत्तरदिग्गमनकालः । स तु माघादिषण्मासा-त्मकः । इति हेमचन्द्रः ॥
(यथाह सूर्य्यसिद्धान्तः ।“भानोर्मकरसंक्रान्तेः षण्मासा उत्तरायणम् ।कर्कादेस्तु तथैव स्यात् षण्मासा दक्षिणायनम्” ॥
“माघादिमासयुग्मैस्तु ऋतवः षट् क्रमादितः ।उत्तरायणमाद्यैस्तैस्त्रिभिः स्याद्दक्षिणायनम्” ।)देवानां दिनम् । इति स्मृतिः ॥
(मकरसंक्रान्तिः ।“वानप्रस्थाश्रमिभिर्विप्रैः करणीयो यागभेदः” ।यदुक्तं मनुना ६ । १० ।“ऋक्षेष्ट्याग्रयणञ्चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् ।उत्तरायणञ्च क्रमशो दाक्षस्यायनमेव च” ॥
“शिशिरश्च वसन्तोऽपि ग्रीष्मः स्यादुत्तरायणे” ।इति हारीते प्रथमस्थाने चतुर्थोऽध्यायः ॥
“शिशिराद्यास्त्रिभिस्तैस्तु विद्यादयनमुत्तरम् ।आदानञ्च तदा दत्ते नृणां प्रतिदिनं बलम् ॥
तस्मिन् ह्यत्यर्थतीक्ष्णोष्णरूक्षामार्गस्वमावतः ।आदित्यपवनाः सौम्यान् क्षपयन्ति गुणान् भुवः ॥
तिक्तः कषायः कटुको बलिनोऽत्र रसाः क्रमात् ।तस्मादादानमाग्नेयम्” । इति सूत्रस्थाने तृतीयेऽ-ध्याये वाभटेनोक्तं ॥
“तत्र ते शीतोष्णवर्षलक्षणाश्चन्द्रादित्ययोः काल-विभागकरत्वादयने द्वे भवतो दक्षिणमुत्तरञ्च” ।“उत्तरञ्च शिशिरवसन्तग्रीष्मास्तेषु भगवानाप्या-य्यतेऽर्कस्तिक्तकषायकटुकाश्च रसा बलवन्तो भव-न्त्युत्तरोत्तरञ्च सर्व्वप्राणिनां बलमपहीयते” ॥
इति सूत्रस्थाने षष्ठेऽध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskritउत्तरायण उत्तरा उत्तरस्यामयनं सूर्य्यादेः “पूर्व्वपदात्संज्ञायाम्” पा० णत्वम् । सूर्य्यादेः १ उत्तरदिग्ग-मने अभेदोचारात् ७ ब० वा । वर्षस्यार्द्धे सूर्य्यस्यदक्षिणत उत्तरदिग्गमनसम्पादके २ षण्मासात्मके कालेसूर्य्यदेः दक्षिणोत्तरयोरयनञ्च अयनसंक्रान्तिशब्दे ३३९पृ० उक्तम् तथा च सूर्य्यस्योत्तरायणसंक्रमावधि षण्मासाःउत्तरायणकालः । “कर्कटादिस्थिते भानौ दक्षि-णायनमुच्यते । उत्तरायणमप्युक्तं मकरस्थे दिवा-करे” म० त० विष्णुपु० । “एतन्मकरकर्कटादिसंक्रमे-णायननिरूपणम् श्रौतस्मार्त्तकर्म्मार्थं धनुरादौ सू-र्य्यसिद्धान्ताभिहितोदगयनादिनिरूपणन्तु रविगत्यनुसा-रेण दिनमानादिज्ञानार्थम्, इत्यत्यनयोर्न वि-रोधः” म० त० रघु० । “ततश्च मकरस्थिरसंक्रा-न्त्यवधिषड्मासाः स्थूलमुत्तरायणं चलमकरसंक्रान्त्य-वधि तु सूक्ष्ममिति भेदः । अस्य प्रशंसाऽपि “स यत्रो-दगावर्त्तते देवेषु तर्हि भवति देवास्तृंहति गोपायन्ति”शत० ब्रा० २, १, ३, ३ । “यदुत्तरायणं तदहर्देवानाम् दक्षि-णायनं रात्रिः संवत्सरोऽहोरात्रः” विष्णुः “अग्निर्ज्योति-रहःश्रुक्ल षण्मासा उत्तरायणम्” गीता । यथा चास्य सौर-त्वं तथाऽयनशब्दे ३३५ पृ० कालमाधवीयधृतप्रमाणादिनाव्यवस्थापितम् । उपचारात् ३ तथागमनारम्भसंक्रान्तौ“मृगकर्कटसंक्रान्ती द्वेतूदग्दक्षिणायने” सूर्य्य० सि० । तत्रपुण्यकालताविषये “यावद्विंशकला भुक्ता तत्पु्यं चीत्त-रायणे” “निरंशे भास्करे दृष्टे दिनान्तं दक्षिणारायने”म० त० भवि० “भविष्यत्ययने पुण्यमतीते चोत्तरायणे”इति ति० त० देवीपु० । राशिसंक्रान्त्यभिप्रायमिदंवचनम् इति रघुनन्दनादवः । माधवादयस्तु चलसंक्रान्तिपरत्वं तत्र विशेषपुण्यकालत्वं चाङ्गीचक्रुः । तच्चअयनसंक्रान्तिशब्दे ३३९ दर्शितम् । उत्तरायणकाला-भिमानिनि मृतविद्वत्प्राणिनां ब्रह्मादिलोकप्रापणायअतिवाहनायेश्वरनियुक्ते चेतने ४ पुरुषमेदे “आतिवाहिका-स्तल्लिङ्गात्” शा० सू० भाष्ययोस्तथा व्यवस्थापितं तच्चआतिवाहिकशब्दे ६५१ पृ० दर्शितम् । तन्मूलमेवअग्निर्ज्योतिरित्यादिगीताव्याख्याने “अग्न्यादयस्तदभि-मानिनोदेवा” इति श्रीधरोक्तम् ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.