उत्तर (uttara)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 उत्तर mfn.
   (-रः-रा-रं)
	 1. Superior,  high,  lofty.
	 2. Northern. 
	 3. Best, 
excellent.
	 4. (In composition) Fit,  appertaining to.
	 5. Subse-
quent,  posterior.
	 n.
  (-रं)
	 1. An answer,  a reply.
	 2. (In law) A
defence,  a rejoinder.
	 3. A consequence,  a result.
	 4. Remainder, 
difference,  (in arithmetic.)
	 m.
  (-रः)
	 1. The son of VIRATA.
	 f.
  (-रा)
1. The wife of ABHIMANYU,  the son of ARJUNA.
	 2. The north. E.
 
उत् above,  and तर from तृ to pass,  affix अप्.

Capeller Eng

English

 उ॑त्तर (compar. ) upper,  higher
 northern,  left (opp.   
द॑क्षिण)
 later,  following,  subsequent,  future,  last
 being above, 
victorious,  superior,  mightier,  better.  n.
  surface,  cover (mostly adj. 
—° covered with)
 the north. hinder or last part,  sequel,  consequence
(—° followed by)
 answer,  reply
 defence,  rejoinder (j. )
 superiority, 
victory,  power of (loc.  of an abstr.
  )
 chief part of characteristic
excess,  surplus (only adj.  —°).

Yates

English

 उत्तर (रं) 1.
n.
  An answer
 defence
result.
a. Better
 northern. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

tadevasundaraMbhaviSyati 	-	 sent.
  	-	 Letusplantallthefloweringplantsontheleft-sideofthehouse.Thatonlywillbebeautiful.
त्यक्त्वा 	-	  tyaktvA 	-	 gerund 	-	  having left aside
सव्यापग्राहण 	-	  savyApagrAhaNa 	-	 adj.
  	-	  that which is laid aside or to rest on the left
शिखण्ड 	-	  zikhaNDa 	-	 m.
  	-	  tuft or lock of hair left on the crown or sides of the head at tonsure

उत्तर 	-	 uttara 	-	 n.
  	-	 reply
उत्तर भारतीय 	-	 uttarabhAratIya 	-	 m.
  	-	 NorthIndian
उत्तर 	-	 uttara 	-	 adj.
  	-	  left side  [ One prays facing East ]
उत्तर 	-	 uttara 	-	 adj.
  	-	  latter
उत्तर 	-	 uttara 	-	 adj.
  	-	  more powerful
उत्तर 	-	 uttara 	-	 adj.
  	-	  to be crossed
उत्तर 	-	 uttara 	-	 adj.
  	-	  following
उत्तर 	-	 uttara 	-	 adj.
  	-	  northern
उत्तर 	-	 uttara 	-	 adj.
  	-	  chief
उत्तर 	-	 uttara 	-	 adj.
  	-	  gaining a cause
उत्तर 	-	 uttara 	-	 adj.
  	-	  concluding
उत्तर 	-	 uttara 	-	 adj.
  	-	  north
उत्तर 	-	 uttara 	-	 adj.
  	-	  excellent
उत्तर 	-	 uttara 	-	 adj.
  	-	  superior
उत्तर 	-	 uttara 	-	 adj.
  	-	  more excellent
उत्तर 	-	 uttara 	-	 adj.
  	-	  posterior
उत्तर 	-	 uttara 	-	 adj.
  	-	  dominant
उत्तर 	-	 uttara 	-	 adj.
  	-	  left
उत्तर 	-	 uttara 	-	 adj.
  	-	  future
उत्तर 	-	 uttara 	-	 adj.
  	-	  ulterior

उत्तर 	-	 uttara 	-	 n.
  	-	 reply
उत्तरपत्रक 	-	 uttarapatraka 	-	 n.
  	-	 replycard
अहं चत्वारि पत्राणि प्रेषितवान् किन्तु उत्तरम् एकम् अपि न आगतम् 	-	 ahaMcatvAripatrANipreSitavAnkintuuttaramekamapinaAgatam 	-	 sent.
  	-	 Isentfourlettersbutnotevenonereplycame
पुनः पुनः अहं पृष्टवती परन्तु भवान् उत्तरमेव न दत्तवान् 	-	 punaHpunaHahaMpRSTavatIparantubhavAnuttaramevanadattavAn 	-	 sent.
  	-	 Iaskedagainandagainbutyoudidnotreplyatall.
उत्तरं लेखिष्यामि इति उक्तवान् परन्तु अद्य पर्यन्तं किमपि नास्ति 	-	 uttaraMlekhiSyAmiitiuktavAnparantuadyaparyantaMkimapinAsti 	-	 sent.
  	-	 Hesaidthathewouldwriteareplybutuntiltodaythereisnothing
उत्तरपक्षता 	-	  uttarapakSatA 	-	 f.
  	-	 reply
उत्तरपक्ष 	-	  uttarapakSa 	-	 m.
  	-	 reply
प्रतिजल्प 	-	  pratijalpa 	-	 m.
  	-	 reply
प्रतिवाद 	-	  prativAda 	-	 m.
  	-	 reply
प्रतिव्याहार 	-	  prativyAhAra 	-	 m.
  	-	 reply
वाद 	-	  vAda 	-	 m.
  	-	 reply
प्रतिवचन 	-	  prativacana 	-	 n.
  	-	 reply
अधर 	-	  adhara 	-	 n.
  	-	 reply
उत्तरपक्षत्व 	-	  uttarapakSatva 	-	 n.
  	-	 reply
प्रतिमन्त्रण 	-	  pratimantraNa 	-	 n.
  	-	 reply
प्रतिवचस् 	-	  prativacas 	-	 n.
  	-	 reply
समुत्तर 	-	  samuttara 	-	 n.
  	-	 reply
उत्तरयति  { उत्तरय } 	-	  uttarayati  { uttaraya } 	-	 verb 	-	 reply
प्रतिजल्पति  { प्रतिजल्प् } 	-	  pratijalpati  { pratijalp } 	-	 verb 	-	 reply
प्रतिप्रब्रवीति  { प्रतिप्रब्रू } 	-	  pratiprabravIti  { pratiprabrU } 	-	 verb 	-	 reply

उत्तर 	-	  uttara 	-	 adj.
  	-	 latter
अपर 	-	  apara 	-	 adj.
  	-	 latter
अपरान्त 	-	  aparAnta 	-	 m.
  	-	 latter end
पराधृ 	-	  parAdhR 	-	 m.
  	-	 latter part
उत्तरार्ध 	-	  uttarArdha 	-	 n.
  	-	 latter half
उत्तरज 	-	  uttaraja 	-	 adj.
  	-	  born in the latter
अपरहेमन्त 	-	  aparahemanta 	-	 m.
  	-	 latter part of winter
अपरार्ध 	-	  aparArdha 	-	 m.
  	-	 latter the second half
अपरवर्षा 	-	  aparavarSA 	-	 f.
  	-	 latter part of the rains
अपरपक्ष 	-	  aparapakSa 	-	 m.
  	-	 latter half of the month
अपररात्र 	-	  apararAtra 	-	 m.
  	-	 latter half of the night
पश्चिमार्ध 	-	  pazcimArdha 	-	 n.
  	-	  hind-part or latter half
अपरशरद् 	-	  aparazarad 	-	 f.
  	-	 latter part of the autumn
परिणतशर्वद् 	-	  pariNatazarvad 	-	 f.
  	-	 latter part of the autumn
अपरनिदाघ 	-	  aparanidAgha 	-	 m.
  	-	 latter part of the summer
उरुरात्रि 	-	  ururAtri 	-	 f.
  	-	 latter portion of the night
अपरान्तज्ञान 	-	  aparAntajJAna 	-	 n.
  	-	  prescience of one's latter end
उत्तरवयस 	-	  uttaravayasa 	-	 n.
  	-	 latter or declining years of life
पूर्वापररात्रि 	-	  pUrvApararAtri 	-	 f.
  	-	  former and latter half of the night
आपराह्णिक 	-	  AparAhNika 	-	 adj.
  	-	  belonging to the latter part of the day
अपरपक्षीय 	-	  aparapakSIya 	-	 adj.
  	-	  belonging to the latter half of the month
अपरहैमन 	-	  aparahaimana 	-	 adj.
  	-	  belonging to the latter half of the winter season
अङ्गारकदिन 	-	  aGgArakadina 	-	 m.
 n.
  	-	  festival of Mars on the fourteenth of the latter half of caitra
अन्वष्टका 	-	  anvaSTakA 	-	 f.
  	-	  ninth day in the latter half of the three months following the full moon in AgrahAyaNa
अवलगित 	-	  avalagita 	-	 n.
  	-	  addition made in the prologue of a drama and not having any particular reference to the latter
तृतीयासमास 	-	  tRtIyAsamAsa 	-	 m.
  	-	  tatpuruSa compound the former member of which would stand in the instrumental case if separated from the latter

उत्तर 	-	  uttara 	-	 adj.
  	-	 northern
उदञ्च् 	-	  udaJc 	-	 adj.
  	-	 northern
उत्तरदिक्स्थ 	-	  uttaradikstha 	-	 adj.
  	-	 northern
उदच् 	-	  udac 	-	 adj.
  	-	 northern
उदीचीन 	-	  udIcIna 	-	 adj.
  	-	 northern
औदीच्य 	-	  audIcya 	-	 adj.
  	-	 northern
पश्चिमोत्तरपूर्व 	-	  pazcimottarapUrva 	-	 adj.
  	-	 northern
सौम्य 	-	  saumya 	-	 adj.
  	-	 northern
सूत्तर 	-	  sUttara 	-	 adj.
  	-	 northern
औत्तर 	-	  auttara 	-	 adj.
  	-	 northern
उत्तरपथ 	-	  uttarapatha 	-	 m.
  	-	 northern way
उत्तरार्ध 	-	  uttarArdha 	-	 n.
  	-	 northern part
उत्तरवीथि 	-	  uttaravIthi 	-	 f.
  	-	 northern orbit
उदीच्य 	-	  udIcya 	-	 m.
  	-	 northern region
उत्तराशा 	-	  uttarAzA 	-	 f.
  	-	 northern quarter
उदीची 	-	  udIcI 	-	 f.
  	-	 northern quarter
उत्तरपथ 	-	  uttarapatha 	-	 m.
  	-	 northern country
उदक्पथ 	-	  udakpatha 	-	 m.
  	-	 northern country
उत्तरपर्वत 	-	  uttaraparvata 	-	 m.
  	-	 northern mountain
उत्तराद्रि 	-	  uttarAdri 	-	 m.
  	-	 northern mountain

उत्तर 	-	  uttara 	-	 adj.
  	-	 ulterior
अपर 	-	  apara 	-	 adj.
  	-	 ulterior
पर 	-	  para 	-	 adj.
  	-	 ulterior

Wilson

English

 उत्तर
mfn.
   (-रः-रा-रं)
1 Superior,  high,  lofty.
2 Northern. 
3 Best,  excellent.
4 (In composition) Fit,  appertaining to.
5 Subsequent,  posterior.
n.
  (-रं)
1 An answer,  a reply.
2 (In law) A defence,  a rejoinder.
3 A consequence,  a result.
4 Remainder,  difference,  (in arithmetic.)
m.
  (-रः)
1 The son of VIRĀṬA.
f.
  (-रा)
2 The wife of ABHIMANYU,  the son of ARJUNA.
3 The north.
E.
  उत् above,  and तर from तृ to pass,  affix अप्.

Apte

English

उत्तर [uttara],  a.
  [उद्-तरप्]

Being or produced in the north,  northern (declined like a pronoun).

Upper,  higher P.
 I.1.34 (opp.  अधर)
 उत्तरे-अधरे दन्ताः Śat. Br.
 अवनतोत्तरकायम् R.*
  9.6
 P.
 II.2.1.

(a) Later-latter,  following,  subsequent (opp.  पूर्व)
 पूर्वमेघः,  उत्तरमेघः,  ˚मीमांसा
 उत्तरार्धः &c.
  ˚रामचरितम् later adventures of Rāma U.*
  1.2
 पूर्वः उत्तरः former-latter H.*
  1.9
 एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम् Ms.*
  2.136. (b) Future
 concluding
 ˚कालः subsequent time
 ˚फलम्
 ˚वचनम् a reply.

Left (opp.  दक्षिण).

Superior,  chief,  excellent
 dominant,  powerful. आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् Rām.*
  2.13.2
 वाद्यमानेषु तूर्येषु मल्लतारोत्तरेषु च Bhāg.*
  1.42.36.

Exceeding,  transgressing,  beyond
 तर्कोत्तराम् Mv.*
  2.6.

More,  more than (generally as the last member of a comp.
  with numerals)
 षडुत्तरा विंशतिः 26
 अष्टोत्तरं शतं 18
 दशनागबलाः केचित् केचिद्दशगुणोत्तराः Rām.*
  5.43.22.

Accompanied or attended with,  full of,  consisting chiefly of,  followed by (at the end of comp.
 )
 राज्ञां तु चरितार्थता दुःखोत्तरैव Ś.*
  5
 चषकोत्तरा R.*
  7.49
 अस्रोत्तर- मीक्षिताम् Ku.*
  5.61
 उत्सवोत्तरो मङ्गलविधिः Dk.*
  39, 166
 K.*
  311
 H.*
  1.15
 प्रवाल ˚पुष्पशय्ये R.*
  6.5 over spread with
 धर्मोत्तरम् 13.7 rich in
 18.7
 कम्प ˚ 13.28
17.12
 19.23.

To be crossed over.

रः Future time,  futurity.

N.
  of Viṣṇu.

N.
  of Śiva. 

रा The north
 अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा Ku.*
  1.1.

A lunar mansion. 

N.
  of the daughter of Virāṭa and wife of Abhimanyu.

N.
  of a plant (Mar.  पिंपरी).

रम् An answer,  reply
 प्रचक्रमे च प्रतिवक्तुमुत्तरम् R.*
  3.47
 उत्तरादुत्तरं वाक्यं वदतां संप्रजायते Pt.*
  1.6
 a reply is suggested to a reply वचस्तस्य सपदि क्रिया केवलमुत्तरम् Śi.

(In law) Defence,  a rejoinder.

The last part or following member of a compound.

(In Mīm. ) The fourth member of an अधिकरण q. v.  the answer.

The upper surface or cover.

Conclusion. 

Remainder,  rest,  what followed or took place next
 शान्तमथवा किमिहोत्तरेण U.*
  3.26.

Superiority,  excellence.

Result,  the chief or prevalent result or characteristic.

Excess,  over and above
 see above (उत्तर a.
  8).

Remainder,  difference (in arith.).

A rectangular moulding (Mānasāra 13.67.)

The next step,  further action
 उत्तरं चिन्तयामास वानरो मरुतात्मजः Rām.*
  5.13.59.

A cover (आच्छादन)
 सूस्करं सोत्तरबन्धुरेषम् Mb.
 *  6.6.9. -रम् ind.
 

Above.

Afterwards,  after
 तत उत्तरम्,  इत उत्तरम् &c.
  शापं तं ते$भिविज्ञाय कृतवन्तः किमुत्तरम् Mb.
 *  1.36.1. Comp.
   -अगारम् An upper room,  garet. -अधर a.
  higher and lower (fig.  also). (-रौ du.
 ) the upper and under lip,  the two lips
 पुनर्विवक्षुःस्फुरितोत्तराधरः Ku.*
  5.83 (स्फुरण- भूयिष्ठो$धरो यस्य Malli.). -अधिकारः,  -रिता,  -त्वम् right to property,  heirship,  inheritance. -अधिकारिन् m.
  an heir or claimant (subsequent to the death of the original owner). -अपरा north-west. -अभिमुख a.
  Turned towards the north. -अयनम् (˚यणं. न being changed to ण)

the progress of the sun to the north (of the equator)
 अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् Bg.*
  8.24. cf.
   भानोर्मकरसंक्रान्तेः षण्मासा उत्तरायणम् । कर्कादेस्तु तथैव स्यात् षण्मासा दक्षिणायनम् ॥

the period or time of the summer solstice. -अरणिः,  -णी f.
  the upper अरणि (which by cutting becomes the प्रमन्थ or churner)
 दारुपात्राणि सर्वाणि अरणिं चोत्तरारणिम् (दत्त्वा) Rām.*
  6.111.116. -अर्थa.  for the sake of what follows.

अर्धम् the upper part of the body.

the northern part.

the latter half (opp.  पूर्वार्ध).

the further end. -अर्ध्य a.
  being on the northern side. -अहः the following day. -आभासः a false reply,  an indirect,  evasive,  or prevaricating reply. ˚ता,  -त्वम् the semblance of a reply without reality. -आशा the northern direction.  ˚अधिपतिः,  -पतिः the regent of the northern direction,  an epithet of Kubera. 

आषाढा the 21st lunar mansion consisting of three stars.

N.
  of bread-fruit or Jak tree (Mar.  फणस).

आसङ्गः an upper garment
 कृतोत्तरासङ्गम् K.*
  43
 Śi.*
  2.19
 Ku.*
  5.16.

contact with the north. -इतर a.
  other than उत्तर i. e.  southern.  (-रा) the southern direction.  -उत्तर a.
  [उत्तरस्मादुत्तरः]

more and more,  higher and higher,  further and further.

successive,  ever increasing
 ˚स्नेहेन दृष्टः Pt.*
  1
 Y.*
  2.136.

(रम्) a reply to an answer,  reply on reply
 अलमुत्तरोत्तरेण Mu.*
  3.

conversation,  a rejoinder.

excess,  exceeding quantity or degree.

succession,  gradation,  sequence.

descending. (-रम्) ind.
  higher and higher,  in constant continuation,  more and more. उत्तरोत्तरमुत्कर्षः K. P.*
   1
 उत्तरोत्तरं वर्धते H.*
  1.-उत्तरिन् a.
 

ever-increasing. 

one following the other. -ओष्ठः the upper lip (उत्तरो-रौ-ष्ठः). Vārt. on P.
 VI.1.94. ओत्वोष्ठयोस्समासे वा -काण्डम् the seventh book of the Rāmāyaṇa.  -कायः the upper part of the body
 तं वाहनादवनतोत्तरकायमीषत् R.*
  9.6.

कालः future time.

time calculated from one full moon to another. -कुरु (m.  pl.
 ) one of the nine divisions of the world,  the country of the northern Kurus (said to be a country of eternal beatitude). -कोसलाः (m.  pl.
 ) the northern Kosalas
 पितुरनन्तरमुत्तरकोसलान् R.*
  9.1.-कोशला the city of Ayodhyā
 यदुपतेः क्व गता मथुरा पुरी रघुपतेः क्व गतोत्तरकोशला ॥ Udb. -क्रिया funeral rites,  obsequies. -खण्डम् the last section of book. -खण्डनम् refutation.  -गीता N.
  of a section of the sixth book of the Mahābhārata.  -ग्रन्थः supplement to a work. -च्छदः a bed-covering,  covering (in general)
 शय्योत्तरच्छदविमर्द- कृशाङ्गरागम् R.*
  5.65, 17.21
 नागचर्मोत्तरच्छदः Mb.
  -ज a.
  born subsequently or afterwards
 चतुर्दश प्रथमजः पुनात्युत्तरजश्च षट् Y.*
  1.59. -ज्या the versed sine of an arc (Wilson)
 the second half of the chord halved by the versed sine (B. and R.). -ज्योतिषाः (m.  pl.
 ) the northern Jyotiṣas. -ततिः f.
  Ectype (lit.  subequent proceedings) उत्तरस्यां ततौ तत्प्रकृतित्वात् MS.*  1.4.25. शबर explains उत्तरस्यां ततौ as विकृतौ),  -तन्त्रम् N.
  of a supplementary section in the medical work of Suśruta. -तापनीयम् N.
  of the second part of the नृसिंहतापनीयो- पनिषद्. -दायक a.
  replying,  disobedient,  pert,  impertinent
 दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्याश्चोत्तरदायकाः H.*
  2.11. -दिश् f.
  the north.

˚ईशः,  पालः Kubera,  the regent of the north.

the planet बुध. ˚बलिन्

the planet Venus.

the moon.  -देशः the country towards the north.-धेय a.
  to be done subsequently. -नारायणः the second part of the नारायणसूक्त or पुरुषसूक्त (Rv.*  1.9.).

पक्षः the northern wing or side.

the dark half of a lunar month.

the second part of an argument, i. e.  a reply,  the reason pro. (opp.  पूर्वपक्ष)
 प्रापयन् पवनव्याधेर्गिरमुत्तरपक्षताम् Śi.*
  2.15.

a demonstrated truth or conclusion. 

the minor proposition in a syllogism. 

(in Mīm. ) the fifth member of anAdhikaraṇa,  q. v. 

पटः an upper garment.

a bed-covering (उत्तरच्छदः). -पथः the northern way,  way leading to the north
 the northern country
 P.
 V.*
  1 77. उत्तरपथेनाहृतं च. -पथिक a.
  travelling in the northern country.

पदम् the last member of a compound.

a word that can be compounded with another.-पदिक,  -पदकीय a.
  relating to,  studying,  or knowing the last word or term.  -पर्वतकम् A variety of hides. Kāu. A.
 2.11. -पश्चार्धः the northwestern half.  -पश्चिमa.  northwestern.  (-मः) the north-western country. (-मा) [उत्तरस्याः पश्चिमायाश्च दिशोन्तरालम्] the north-west
 आलोकयन्नुत्तरपश्चिमेन Mb.
 *  12.335.8. -पादः the second division of a legal plaint,  that part which relates to the reply or defence
 पूर्वपक्षः स्मृतः पादो द्वितीयश्चोत्तरः स्मृतः । क्रियापादस्तृतीयः स्याच्चतुर्थो निर्णयः स्मृतः ॥ -पुरस्तात् ind.
  north-eastward (with gen.
  ). -पुराणम् N.
  of a Jaina work. -पुरुषः =
  उत्तमपुरुषः q. v.  -पूर्व a.
  north-eastern.  (-र्वा) the north-east. -प्रच्छदः a cover lid,  quilt.

प्रत्युत्तरम् a dispute,  debate,  a rejoinder,  retort.

the pleadings in a law-suit. -फ (फा) ल्गुनी the twelfth lunar mansion consisting of two stars (having the figure of a bed). -भागः The second part.

भाद्रपद्,  दा the 26 th lunar mansion consisting of two stars (figured by a couch).

N.
  of a plant (Mar.  कडुनिंब).-मन्द्रा a loud but slow manner of singing. ˚मन्द्राद्या a.
  particular मूर्च्छना in music. -मात्रम् a mere reply.-मीमांसा the later Mīmāmsā,  the Vedānta Philosophy,  an inquiry into the nature of Brahman or Jñāna Kāṇḍa (distinguished from मीमांसा proper which is usually called पूर्वमीमांसा). -युगम् A particular measure (=  13 Aṅgulas). -रहित a.
  without a reply. -रामचरितम् -त्रम् N.
  of a celebrated drama by Bhavabhūti,  which describes the later life of Rāma.  -रूपम् The second of two combined vowels or consonants. -लक्षणम् the indication of an actual reply. -लोमन् a.
  having the hair turned upwards. -वयसम्,  -स् n.
  old age,  the declining period of life. -वरितः a kind of small syringe.-वल्ली f.
  N.
  of the second section of the काठकोपनिषद् when divided into two अध्यायs. -वस्त्रम्,  -वासस् n.
  an upper garment,  mantle,  cloak
 जग्राह तामुत्तरवस्त्रदेशे Mb.
 *  3.268. 24. -वादिन् m.
 

a defendant,  respondent
 (Opp. पूर्ववादिन्.) साक्षिषूभयतः सत्मु साक्षिणः पूर्ववादिनः । पूर्वपक्षे$धरीभूते भवन्त्युत्तरवादिनः ॥ Y.*
  2.17.

one whose claims are of later date than another's. -विद् -वेदन or वेदिन् An elephant sensitive to slight stimuli (Mātaṅga L.
 1.29
 9.39). -वीथिः f.
  The northern orbit
 Bṛi. S.

वेदिः the northern altar made for the sacred fire.

N.
  of a Tīrtha near the कुरुक्षेत्र. -सक्थम् the left thigh. -संझित a.
  denoted or named in reply (as a witness). (-तः) hearsay-witness. -साक्षिन् m.
 

a witness for the defence.

a witness deposing to facts from the reports of others. -साधक a.
 

finishing what remains or follows,  assisting at a ceremony.

who or what proves a reply. (-कः) an assistant,  helper-हनुः Ved.
  the upper jaw-bone.

उत्तर [uttara],  a.
 

Crossing over.

To be crossed over,  as in दुरुत्तर.

Apte 1890

English

 उत्तर a. [उद्-तरप्] 1 Being or produced in the north,  northern (declined like a pronoun). 
2 Upper,  higher (opp. अधर)
 उत्तरेअधरे दंताः Śat. Br.
 अवनतोत्तरकायं R. 9. 60
 P. II. 2. 1. 
3 (a) Later-latter,  following,  subsequent (opp. पूर्व)
 पूर्वमेघः,  उत्तरमेघः,  °भीमांसा
 उत्तरार्धः &c.
 °रामचरितं later adventures of Rāma U. 1. 2
 पूर्वः-उत्तरः former-latter H. 1. 9
 Ms. 2. 136. (b) Future,  concluding
 °कालः subsequent time
 °फलं
 °वचनं a reply. 
4 Left (opp. दक्षिण). 
5 Superior,  chief,  excellent
 dominant,  powerful. 
6 Exceeding,  transgressing,  beyond
 तर्कोत्तरां Mv. 2. 6. 
7 More,  more than (generally as the last member of a comp. with numerals)
 षडुत्तरा विंशतिः 26
 अष्टोत्तरं शतं 108. 
8 Accompanied or attended with,  full of,  consisting chiefly of,  followed by (at the end of comp)
 राज्ञां तु चरितार्थता दुःखोत्तरैव Ś. 5
 चषकोत्तरा R. 7. 49
 अस्रोत्तरमीक्षितां Ku. 5. 61
 उत्सवोत्तरो मंगलविधिः Dk. 39,  166
 K. 311
 H. 1. 150
 प्रवाल° पुष्पशय्ये R. 6. 50 over spread with
 धर्मोत्तरं 13. 7 rich in
 18. 7
 कंप° 13. 28
 17. 12
 19. 23. 
9 To be crossed over. 
रः 1 Future time,  futurity. 
2 N. of Viṣṇu. 
3 N. of Śiva. 
रा 1 The north
 अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा Ku. 1. 1. 
2 A lunar mansion. 
3 N. of the daughter of Virāṭa and wife of Abhimanyu. 
रं 1 An answer,  reply
 प्रचक्रमे च प्रतिवक्तुमुत्तरं R. 3. 47
 उत्तरादुत्तरं वाक्यं वदतां संप्रजायते Pt. 1. 60 a reply is suggested to a reply. 
2 (In law) Defence,  a rejoinder. 
3 The last part or following member of a compound. 
4 (In Mīm.) The fourth member of an अधिकरण q. v.
 the answer. 
5 The upper surface or cover. 
6 Conclusion. 
7 Remainder,  rest,  what followed or took place next
 U. 3. 26. 
8 Superiority,  excellence. 
9 Result,  the chief or prevalent result or characteristic. 
10 Excess,  over and above
 see above (उत्तर a. 8). 
11 Remainder,  difference (in arith.). 
रं ind. 1 Above. 
2 Afterwards,  after
 तत उत्तरं,  इत उत्तरं &c. 
Comp. 
अधर a. higher and lower (fig. also). (
रौ du.) the upper and under lip,  the two lips
 पुनर्विवक्षुः स्फुरितोत्तराधरः Ku. 5. 83
 (स्फरणभूयिष्ठोऽधरो यस्य Malli.). 
अधिकारः,  
रिता,  
त्वं right to property,  heirship,  inheritance. 
अधिकारिन् m. an heir or claimant (subsequent to the death of the original owner). 
अपरा north-west. 
अयनं (°यणं न being changed to ण) {1} the progress of the sun to the north (of the equator)
 Bg. 8. 24. {2} the period or time of the summer solstice. 
अरणिः,  
णी f. the upper अरणि (which by cutting becomes the प्रमंथ or churner). 
अर्थ a. for the sake of what follows. 
अर्धं {1} the upper part of the body. {2} the northern part. {3} the latter half (opp. पूर्वार्ध). {4} the further end. 
अर्ध्य a. being on the northern side. 
अहः the following day. 
आभासः a false reply,  an indirect,  evasive,  or prevaricating reply. °ता,  
त्वं the semblance of a reply without reality. 
आशा the northern direction. °अधिपतिः,  
पतिः the regent of the northern direction,  an epithet of Kubera. 
आषाढा the 21st lunar mansion consisting of three stars. 
आसंगः {1} an upper garment
 कृतोत्तरासंगं K. 43
 Śi. 2. 19
 Ku. 5. 16. {2} contact with the north. 
इतर a. other than उत्तर i. e. southern. (
रा) the southern direction. 
उत्तर a. [उत्तरस्मादुत्तरः] {1} more and more,  higher and higher,  further and further. {2} successive,  ever increasing
 °स्नेहेन दृष्टः Pt. 1
 Y. 2. 136. (
रं) {1} a reply to an answer,  reply on reply
 अलमुत्तरोत्तरेण Mu. 3. {2} conversation,  a rejoinder. {3} excess,  exceeding quantity or degree. {4} succession,  gradation,  sequence. {5} descending. (
रं) ind. higher and higher,  in constant continuation,  more and more
 उत्तरोत्तरमुत्कर्षः K. P. 10
 उत्तरोत्तरं वर्धते H. 1. 
उत्तरिन् a. {1} ever-increasing. {2} one following the other. 
ओष्ठः the upper lip (उ त्तरो-रौ-ष्ठः). 
कांडं the seventh book of the Rāmāyaṇa. 
कायः the upper part of the body
 R. 9. 60. 
कालः {1} future time. {2} time calculated from one full moon to another. 
कुरु (m. pl.) one of the nine divisions of the world,  the country of the northern Kurus (said to be a country of eternal beatitude). 
कोसलाः (m. pl.) the northern Kosalas
 पितुरनंतरमुत्तरकोसलान् R. 9. 1. 
कोशला the city of Ayodhyā
 यदुपतेः क्व गता मथुरा पुरी रघुपतेः क्व गतोत्तरकोशला ॥ Udb. 
क्रिया funeral rites,  obsequies. 
खंडं the last section or book. 
खंडनं refutation. 
ग्रंथः supplement to a work. 
छदः a bed-covering,  covering (in general)
 R. 5. 65,  17. 21
 नागचर्मोत्तरच्छदः Mb. 
ज a. born subsequently or afterwards
 Y. 1. 59. 
ज्या the versed sine of an arc (Wilson)
 the second half of the chord halved by the versed sine (B. and R.). 
ज्योतिषाः (m. pl.) the northern Jyotiṣas. 
तंत्रं N. of a supplementary section in the medical work of Suśruta. 
दायक a. replying,  disobedient,  pert,  impertinent
 H. 2. 121. 
दिश् f. the north. °ईशः,  
पालः {1} Kubera,  the regent of the north. {2} the planet बुध. °बलिन् {1} the planet Venus. {2} the moon. 
देशः the country towards the north. 
धेय a. to be done subsequently. 
पक्षः {1} the northern wing or side. {2} the dark half of a lunar month. {3} the second part of an argument,  i. e. a reply,  the reason pro. (opp. पूर्वपक्ष)
 प्रापयन् पवनव्याधेर्गिरमुत्तरपक्षताम् Śi. 2. 15. {4} a demonstrated truth or conclusion {5} the minor proposition in a syllogism. {6} (in Mīm.) the fifth member of an Adhikaraṇa q. v. 
पटः {1} an upper garment. {2} a bed-covering (उत्तरच्छदः). 
पथः the northern way,  way leading to the north. 
पथिक a. travelling in the northern country. 
पदं {1} the last member of a compound. {2} a word that can be compounded with another. 
पदिक,  पदकीय a. relating to,  studying,  or knowing the last word or term. 
पश्चार्धः the northwestern half. 
पश्चिम a. northwestern. (
मः) the north-western country. (
मा) [उत्तरस्याः पश्चिमायाश्च दिशोंतरालं] the north-west. 
पादः the second division of a legal plaint,  that part which relates to the reply or defence
 पूर्वपक्षः स्मृतः पादो द्वितीयश्चोत्तरः स्मृतः । क्रियापादस्तृतीयः स्याच्चतुर्योनिर्णयः स्मृतः ॥ 
पुरस्तात् ind. north-eastward (with gen.). 
पुरुषः = उत्तमपुरुषः q. v. 
पूर्व a. northeastern. (
र्वा) the north-east. 
प्रच्छदः a coverlid,  quilt. 
प्रत्युत्तरं {1} a dispute,  debate,  a rejoinder,  retort. {2} the pleadings in a lawsuit. 
फ (फा) ल्गुनी the twelfth lunar mansion consisting of two stars (having the figure of a bed). 
भाद्रपद्-दा the 26th lunar mansion consisting of two stars (figured by a couch). 
मंद्रा a loud but slow manner of singing. 
मात्रं a mere reply. 
मीमांसा the later Mīmāṃsā,  the Vedānta philosophy,  an inquiry into the nature of Brahma or Jñāna Kāṇḍa (distinguished from मांमांसा proper which is usually called पूर्वमीमांसा). 
रहित a. without a reply. 
रामचरितं-त्रं N. of a celebrated drama by Bhavabhūti,  which describes the later life of Rāma. 
लक्षणं the indication of an (actual) reply. 
लोमन् a. having the hair turned upwards. 
वयसं,  
स् n. old age,  the declining period of life. 
वस्तिः a kind of small syringe. 
वस्त्रं,  
वासस् n. an upper garment,  mantle,  cloak. 
वादिन् m. {1} a defendant,  respondent
 Y. 2. 17. {2} one whose claims are of later date than another's. 
वेदिः {1} the northern altar made for the sacred fire. {2} N. of a Tīrtha near the कुरुक्षेत्र. 
सक्यं the left thigh. 
संज्ञित a. denoted or named in reply (as a witness). (
तः) hearsay-witness. 
साक्षिन् m. {1} a witness for the defence. {2} a witness deposing to facts from the reports of others. 
साधक a. {1} finishing what remains or follows,  assisting at a ceremony. {2} who or what proves a reply. (
कः) an assistant,  helper. 
हनुः Ved. the upper jaw bone. 

 उत्तर a. 1 Crossing over. 
2 To be crossed over,  as in दुरुत्तर. 

Monier Williams Cologne

English

 1. उ॑त्तर mfn.
   (compar.  fr.
  1. उद्
 opposed to अधर
 declined,  Gram.
   238 अ),  upper,  higher,  superior (e.g. उत्तरे दन्तास्,  the upper teeth),  RV.
  
 AV.
  
 TS.
 
 ChUp.
   
 Ragh.
  &c.
  

 northern (because the northern part of India is high),  AV.
  
 Mn.
  
 Suśr.
 
 Pañcat.
  &c.

 left (opposed to दक्षिण or right,  because in praying the face being turned to the east the north would be on the left hand),  AV.
  
 KātyŚr.
  
 MBh.
   &c.

 later,  following,  subsequent,  latter,  concluding,  posterior,  future,  RV.
  
 AV.
  
 KātyŚr.
  
 MBh.
  
 Ragh.
 
 Hit.
  &c.
   (opposed to पूर्व,  &c.
   e.g. उत्तरः कालः,  future time
 उत्तरं वाक्यम्,  a following speech,  answer,  reply
 फलम् उत्तरम्,  subsequent result,  future consequence
 वर्षोत्तरेषु,  in future years)

 followed by (e.g. स्मोत्तर mfn.
   followed by ‘स्म’,  Pāṇ.
  iii,  3,  176)

 superior,  chief,  excellent,  dominant,  predominant,  more powerful,  RV.
  
 AV.

 gaining a cause (in law)

 better,  more excellent,  RV.
  

 उ॑त्तर m.
  N.
  of a son of Virāṭa,  MBh.
  

 of a king of the Nāgas,  L.
 

 N.
  of a mountain,  Kathās.
 

 of several men

 N.
  of a school

 उ॑त्तर n.
  upper surface or cover,  MBh.
  
 Ragh.
 
 Daś.
  &c.
  

 the north,  R.
 
 Dhūrtas.

 the following member,  the last part of a compound

 answer,  reply,  Ragh.
 
 R.
 
 Prab.
  &c.

 (in law) a defence,  rejoinder,  a defensive measure

 contradiction,  Car.
 

 (in the Mīmāṃsā philosophy) the answer (the fourth member of an adhikaraṇa or case)

 superiority,  excellence,  competency,  R.
 
 Pañcat.
 
 Kathās.
  &c.

 result,  the chief or prevalent result or characteristic,  what remains or is left,  conclusion,  remainder,  excess,  over and above,  (often ifc. ,  e.g. भयोत्तर,  attended with danger,  having danger as the result
 धर्मोत्तर,  chiefly characterized by virtue
 षष्ट्य्-उत्तरं सहस्रम्,  one thousand with an excess of sixty,  i.e. 1060
 सप्तोत्तरं शतम्,  107)

 remainder,  difference (in arithmetic)

 N.
  of a song,  Yājñ.
 

 N.
  of each of the Nakṣatras that contain the word ‘उत्तर’

 a particular figure in rhetoric

 N.
  of the last book of the Rāmāyaṇa

 उ॑त्तर 1a &c.
   See p.
  178,  col. 1

 for 2. See उत्-तॄ,  col. 2.

 2. उ॑त्-तर mfn.
   (for 1. See p.
  178,  col. 1),  crossing over

 to be crossed (cf.   दुर्-उत्तर).

Monier Williams 1872

English

 1. उत्-तर,  अस्,  आ,  अम् (comparative fr. 1. उद्
 opposed
to अधर
 declined Gram. 238. a),  upper,  higher, 
superior (e. g. उत्तरे दन्तास्,  the upper teeth)
northern (because the northern part of India is high)
left (opposed to दक्षिण or right,  because in pray-
ing the face being turned to the east the north would
be on the left-hand)
 later,  following,  subsequent, 
latter,  concluding,  posterior,  future (opposed to पूर्व, 
&c.,  e. g. उत्तरः कालः,  future time
 उत्तरं
वाक्यम्,  a following speech,  answer,  reply
 फलम्
उत्तरम्,  subsequent result,  future consequence
वर्षोत्तरेषु,  in future years)
 superior,  chief, 
excellent,  dominant,  predominant,  more powerful
better,  more excellent
 (अस्),  m.,  N. of a son of
Virāṭa
 a king of the Nāgas
 N. of a mountain
(आ),  f. the north (i. e. the northern दिश् or quarter)
N. of a daughter of Virāṭa and daughter-in-law of
Arjuna
 (अम्),  n. upper surface or cover
 the north
the following member,  the last part of a compound
answer,  reply
 (in law) a defence,  a rejoinder
 (in
the Mimāṃsā philosophy) the answer,  the fourth
member of an adhikaraṇa or case
 superiority,  ex-
cellence,  competency
 result,  the chief or prevalent
result or characteristic,  what remains or is left,  con-
clusion,  remainder,  excess,  over and above,  (often
at the end of a compound,  e. g. षष्ट्युत्तरं
सहस्रम्,  one thousand with an excess of sixty,  i. e.
1060
 सप्तोत्तरं शतम्,  107
 भयोत्तर,  at-
tended with danger,  having danger as the result
धर्मोत्तर,  chiefly characterized by virtue)
 re-
mainder,  difference (in arithmetic)
 N. of a song
(अम्),  ind. at the conclusion,  at the end,  e. g. भवद्-
उत्तरम्,  with the word ‘bhavad’ at the end
 अस्रोत्-
तरम् ईक्षिता,  looked at with tears at the end,  i. e.
with a glance ending in tears
 [cf. Gr. ὕστερος.]
—उत्तर-काण्ड,  अम्,  n. following or concluding
book
 the seventh book of the Rāmāyaṇa.
—उत्तर-
काय,  अस्,  m. the upper part of the body.
—उत्तर-
काल,  अस्,  m. future time
 time reckoned from full
moon to full moon.
—उत्तर-कुरु,  उस् or उ,  m. n. one
of the nine divisions of the world,  the country of the
northern Kurus,  situated in the north of India,  and
described as the country of eternal beatitude.
—उत्-
तर-कोशला,  f. the city Ayodhyā,  the modern Oude.
—उत्तर-क्रिया,  f. the last sacred action,  funeral
rites,  obsequies.
—उत्तर-खण्ड,  अम्,  n. last section
the concluding book of the Padma-purāṇa,  also of the
Śiva-purāṇa.
—उत्तर-खण्डन,  अम्,  n. cutting off
a reply,  refutation.
—उत्तर-ग्रन्थ,  अस्,  m. title of
a supplement of the Yoni-grantha.
—१। उत्तरङ्-ग, 
अम्,  n. a wooden arch surmounting the door frame.
—उत्तर-च्छद,  अस्,  m. a cover,  what is thrown
over anything.
—उत्तर-ज,  अस्,  आ,  अम्,  born in the
latter (or last-mentioned kind of wedlock)
 born
subsequently or afterwards,  posterity.
—उत्तर-ज्या, 
f. the versed sine of an arc,  or rather the second half
of the chord halved by the versed sine.
—उत्तर-
ज्योतिष,  अम्,  n.,  N. of a country.
—उत्तर-तन्त्र, 
अम्,  n. ‘concluding doctrine, ’ N. of a supplementary
section in the medical manual of Suśruta.
—उत्तर-
तर,  अस्,  आ,  अम् (compar. fr. उत्तर),  still further
removed,  still more distant,  still higher.
—उत्तर-
तस्,  ind. at the top,  above,  from the north,  north-
ward,  to the left (opposed to दक्षिण-तस्)
 after-
wards
 behind.
—उत्तरतः-पश्चात्,  ind. north-
westward (with gen.).
—उत्तर-तापनीय,  title of
the second part of the Nṛsiṃha-tāpanīyopaniṣad.
—उत्तर-त्र,  ind. in what follows,  after,  subse-
quently,  later,  further on,  beyond,  below (in a work), 
northward
 (पूर्वत्र उत्तरत्र,  in the first case or
place — in the second.)
—उत्तर-दायक,  अस्,  आ,  अम्, 
replying,  giving an answer,  impertinent.
—उत्तरदिक्-
स्थ,  अस्,  आ,  अम्,  situated in the north,  northern.
—उत्तर-दिश्,  क्,  f. the north quarter.
—उत्तर-
देश,  अस्,  m. the country towards the north,  the up-
country.
—उत्तर-धेय,  अस्,  आ,  अम्,  to be done
subsequently.
—उत्तर-पक्ष,  अस्,  m. the northern
or left wing (side)
 second or following part of an
argument,  the reason प्रो,  the reply,  refutation
the answer to the first or objectionable argument,  the
right argument,  demonstrated truth,  or conclusion
 the
minor proposition in a syllogism.
—उत्तरपक्ष-
ता,  f. or उत्तरपक्ष-त्व,  अम्,  n. conclusion,  de-
monstration,  reply.
—उत्तर-पट,  अस्,  m. an upper
garment.
—उत्तर-पथ,  अस्,  m. the northern way, 
the way leading to the north.
—उत्तरपथिक, 
अस्,  ई,  अम्,  inhabiting the northern country.
—उत्-
तर-पद,  अम्,  n. the last member of a com-
pound word.
—उत्तरपदिक,  अस्,  ई,  अम्,  or उत्तर-
पदकीय,  अस्,  आ,  अम्,  relating to or studying the
last word or term.
—उत्तर-पर्वत,  अस्,  m. the
northern mountain.
—उत्तर-पश्चार्ध (°च-अर्°), 
अस्,  m. the north-western half.
—उत्तर-पश्चिम, 
अस्,  आ,  अम्,  north-western
 (आ),  f. the north-west
(scil. दिश्).
—उत्तर-पाद,  अस्,  m. a division of legal
practice,  that part which relates to the reply or de-
fence,  four divisions being admitted in every suit.
—उत्तर-पुरस्तात्,  ind. north-eastward (with gen.).
—उत्तर-पुरुष,  अस्,  m. = उत्तम-पुरुष (?).
—उत्तर-पूर्व,  अस्,  आ,  अम्,  north-eastward
 one who
takes the north for the east.
—उत्तर-प्रच्छद, 
अस्,  m. a coverlid,  a quilt.
—उत्तर-प्रत्युत्तर, 
अम्,  n. a dispute,  an altercation,  a discussion
 the
pleadings in a law-suit.
—उत्तर-फल्गुनी or उत्त-
र-फाल्गुनी,  f. the twelfth lunar mansion,  containing
two stars,  figured by a bed.
—उत्तर-भाद्रपद्,  त्, 
f. or उत्तर-भाद्रपदा,  f. the twenty-sixth lunar
mansion,  figured by a couch,  and comprehending two
stars,  of which one is अ Andromedæ.
—उत्तर-मति, 
इस्,  m.,  N. of a man.
—उत्तर-मन्द्रा,  f. a loud but
slow manner of singing.
—उत्तर-मात्र,  अम्,  n. a
mere reply,  even a reply.
—उत्तर-मानस,  अम्,  n., 
N. of a Tīrtha.
—उत्तर-मीमांसा,  f. the Vedānta
philosophy,  an inquiry into the Jñāna-kāṇḍa or second
portion of the Veda (opposed to पूर्व-मीमांसा
see मीमांसा).
—उत्तर-रहित,  अस्,  आ,  अम्,  devoid
of reply,  having no answer.
—उत्तर-राम-चरित or
-चरित्र,  अम्,  n. ‘the further or later deeds of Rāma, ’
title of a drama of Bhavabhūti.
—उत्तर-लक्षण, 
अम्,  n. the indication of an actual reply
 (अस्,  आ,  अम्), 
marked on the left side.
—उत्तर-लोमन्,  आ,  आ,  अ, 
having the hairs turned upwards or outwards.
—उत्तर-
वयस,  अम्,  n. the latter or declining years of life.
—उत्तर-वल्ली,  f. title of the second section of the
Kāṭhakopaniṣad when divided into two Adhyāyas.
—उत्तर-वस्ति,  इस्,  f. a small syringe,  a urethra
injection pipe.
—उत्तर-वस्त्र,  अम्,  n. an upper
garment.
—उत्तर-वादिन्,  ई,  m. a replicant
 a de-
fendant
 one whose claims are of later date than
another's.
—उत्तर-वासस्,  अस्,  n. an upper garment.
—उत्तर-वेदि,  इस् or ई,  f.,  Ved. the northern altar
made for the sacred fire.
—उत्तर-सक्थ,  अम्,  n.
the left thigh.
—उत्तर-सञ्ज्ञित,  अस्,  आ,  अम्,  desig-
nated in the reply (a witness &c.)
 hear-say evidence, 
see the next.
—उत्तर-साक्षिन्,  ई,  m. witness for the
defence
 a witness testifying from the report of others.
—उत्तर-साधक,  अस्,  आ,  अम्,  finishing what re-
mains or follows,  assisting at a ceremony,  befriending
an assistant,  a helper,  a friend
 who or what establishes
a reply.
—उत्तर-हनु,  उस्,  m.,  Ved. the upper jaw-
bone.
—उत्तराधर (°र-अध्°),  अस्,  आ,  अम्,  superior
and inferior,  higher and lower
 (अम्),  n. the upper
and under lip
 the lips
 see अधरोत्तर.
—उत्तरा-
धिकार (°र-अध्°),  अस्,  m. right to property &c.
in succession to another person,  heirship,  inheritance.
—उत्तराधिकारि-ता,  f. or उत्तराधिकारि-त्व,  अम्, 
n. right of succession.
—उत्तराधिकारिन्,  ई,  इणी,  इ, 
an heir or claimant subsequent to the death of the
original owner,  an heir who claims as the second
in succession.
—उत्तरान्वित (°रा-अन्°),  अस्,  आ,  अम्, 
accompanied by Uttarā.
—उत्तरा-पथ,  अम्,  n. the
northern road or direction,  the northern country, 
north.
—उत्तराभास (°र-आभ्°),  अस्,  m. a false, 
indirect or prevaricating reply.
—उत्तराभास-ता,  f.
or उत्तराभास-त्व,  अम्,  n. inadequacy of a reply, 
the semblance without the reality.
—उत्तरायण
(°र-अय्°),  अम्,  n. the progress (of the sun) to the
north
 the period of the sun's progress to the north
of the equator,  the summer solstice.
—उत्तरारणि
(°र-अर्°),  इस् or ई,  m. f. the upper अरणि (q. v.) which
by cutting becomes the प्रमन्थ or churner.
—उत्-
तरार्थ (°र-अर्°),  अस्,  आ,  अम्,  for the sake of what
follows.
—उत्तरार्ध (°र-अर्°),  अम्,  n. the upper
part (of the body)
 the northern part
 the latter
half
 the further end.
—उत्तरार्ध्य,  अस्,  आ,  अम्, 
Ved. being on the northern side.
—उत्तरा-वत्,  आन्, 
अती,  अत्,  Ved. victorious,  overpowering.
—उत्तराशा
(°र-आशा),  f. the northern quarter,  the north.
—उत्-
तराशाधिपति (°शा-अध्°) or उत्तराशा-पति,  इस्, 
m. the regent of the northern quarter,  an epithet of
Kuvera.
—उत्तराश्मन् (°र-अश्°),  आ,  m.,  N. of a
rocky river in the north.
—उत्तराषाढा (°र-अष्°), 
f. the twenty-first of the lunar mansions,  figured by
an elephant's tooth or a bed,  and containing two stars, 
one of which is ß in Sagittarius.
—उत्तरासङ्ग
(°र-आस्°),  अस्,  m. an upper or outer garment.
—उत्-
तराह (°र-अह्°),  अस्,  m. the following day.
—उत्-
तरेतरा (°र-इत्°),  f. the southern quarter.
—उत्-
तरोत्तर (°र-उत्°),  अस्,  आ,  अम्,  more and more, 
higher and higher,  further and further
 always in-
creasing,  always following
 (अम्),  ind. higher and
higher,  more and more,  in constant continuation, 
one on the other
 (अम्),  n. reply to an answer,  reply
on reply
 conversation
 a rejoinder
 excess,  exceed-
ing quantity or degree
 succession,  gradation
 de-
scending.
—उत्तरोत्तरिन्,  ई,  इणी,  इ,  constantly in-
creasing
 one following the other.
—उत्तरोष्ठ or
उत्तरौष्ठ (°र-ओष्°),  अस्,  m. the upper lip.

 उत्तर उत्-तर। See above and under उत्-तॄ।

 2. उत्-तर,  अस्,  आ,  अम् (for 1. see p. 149,  col. 3), 
crossing over
 to be crossed (in the word दुर्-उत्तर, 
difficult to be come out of or escaped from).

Macdonell

English

 उत्तर út-tara,  cpv. upper
 higher,  better
 🞄later (than,  ab.)
 left
 northern
 north of 🞄(ab.)
 posterior
 following
 latter,  subsequent,  🞄future
 superior
 mightier
 victorious
 winning 🞄(a suit)
 m.
  N. of a mtn. 
 n.
  surface,  cover 🞄(—°,  a.
 )
 north
 latter part of a compound
 answer,  🞄discussion
 legal defence
 contradiction 🞄(-ṃ dā,  contradict)
 superiority
 surplus (—°,  🞄a.  = increased by,  plus)
 main part (—°,  a.
  having 🞄as its chief object,  consisting chiefly of
 ad. 🞄overwhelmed by)
 consequence (—°,  a.
  followed,  🞄by)
 later period (—° = later)
 kind of song.

Benfey

English

 उत्तर उत्तर,  i. e. उद् + तर, 
 I. adj.
 , 
f.
  रा।
 1. Superior,  Ragh. 1,  60
 more
powerful,  Chr. 289,  10 = Rigv. i. 50,  10.
 2. Northern,  Pañc. 241,  7. उत्तरेण
(instr. sing.),  adv. and prep. (with
the gen.  abl. and acc.),  To the north, 
Megh. 73.
 3. Left (not right),  MBh.
1,  7212.
 4. Posterior,  Man.  2,  136
subsequent,  Hit. i. d. 143
 becoming, 
fit,  Daśak. in Chr. 180,  6.
 5. Future, 
Rām.  2,  33,  22.
 6. Answering,  Rām. 
3,  18,  48
 Chr. 59,  24.
 II. m.
  The name
of a mountain,  Kathās. 25,  23.
 III. f.
 
रा, 
 1. The north,  Kathās. 18,  57.
 2.
A proper name,  MBh. 1,  169.
 IV. n.
 
 1. Superiority,  MBh. 1,  4986
 power, 
Rām.  5,  70,  18.
 2. Answer,  Rām.  3,  70, 
7
 defence,  Lass. 90,  4.
 -- Comp.
  अ-
धर-, 
 I. adj.
  1. lower and higher, 
Yājñ. 1,  96. 2. confused,  Man.  8,  53.
 II. n.
  a state of confusion,  topsy-turvy, 
Man.  7,  21
 useless discussion,  Śāk.
69,  17. उत्तरत्तर,  i. e.
उत्तर-, 
 I. adj.
 
1. always the subsequent,  Yājñ. 2,  136.
2. always increasing,  Pañc. 84,  25.
 II.
-रम्,  adv. higher and higher,  MBh. 14, 
1016
 more and more,  Hit. 20,  20.
 III.
n.
  useless discussion,  Hit. 21,  3. अस्-
रोत्तरम्,  i. e. अस्र-उत्तर + म्,  adv
with tears in the eyes,  Kumāras. 5,  61.
क्लिन्न-पक्ष-,  adj.
  of which the upper
parts of the wings are wet,  Daśak. 1,  16.
गुण-,  m.
  superior virtue,  Rām.  5,  2,  4
n.
  MBh. 3,  13922.
दक्षिण-,  turned to
the south and to the north,  Mārk. P. 16, 
34.
दधि-,  n.
  cream of curdled milk, 
Suśr. 1,  159,  11.
दुःख-,  adj.
 ,  f.
  रा, 
accompanied by pain,  Śāk. 61,  18.
धर्म-,  adj.
  attached to virtue, 
Ragh. 13,  7.
निस्-,  adj.
 ,  f.
  रा,  unable
to answer,  Pañc. 112,  18. प्रागुत्-
तरेण,  i. e.
प्राञ्च्-,  adv. north-east-
wards.
विष्टर-,  adj.
  covered with
Kuśa grass,  MBh. 3,  1381. सप्तोत्तर, 
i. e.
सप्तन्-,  adj.
 ,  f.
  रा,  having a surplus
of seven (with शत,  hundred and seven), 
Yājñ. 3,  102. -- Cf.  ὕστερος.

Apte Hindi

Hindi

उत्तर
वि* - उद्+तरप्
"उत्तर दिशा में पैदा होने वाला,  उत्तरीय"

उत्तर
वि* - उद्+तरप्
"उच्चतर,  अपेक्षाकृत ऊँचा"

उत्तर
वि* - उद्+तरप्
"बाद का,  दूसरा,  अनुवर्ती,  उत्तरवर्ती"

उत्तर
वि* - उद्+तरप्
"आगामी,  उपसंहारत्मक"

उत्तर
वि* - उद्+तरप्
बायां

उत्तर
वि* - उद्+तरप्
"बढ़िया,  मुख्य,  श्रेष्ठ"

उत्तर
वि* - उद्+तरप्
"अपेक्षाकृत अधिक,  से अधिक"

उत्तर
वि* - उद्+तरप्
"से युक्त या सहित,  पूर्ण,  मुख्यतया….से युक्त,  से अनुगत"

उत्तर
वि* - उद्+तरप्
पार किया जाना

उत्तरः
पुं*
  - उद्+तरप्
"आगामी समय,  भविष्यत्काल"

उत्तरः
पुं*
  - उद्+तरप्
विष्णु

उत्तरः
पुं*
  - उद्+तरप्
शिव

उत्तरः
पुं*
  - उद्+तरप्
विराट राजा का पुत्र

उत्तरम्
नपुं*
   - उद्+तरप्
जवाब

उत्तरम्
नपुं*
   - उद्+तरप्
"प्रतिवाद,  प्रत्युक्ति"

उत्तरम्
नपुं*
   - उद्+तरप्
समास का अन्तिम पद

उत्तरम्
नपुं*
   - उद्+तरप्
अधिकरण का चौथा अंग-उत्तर

उत्तरम्
नपुं*
   - उद्+तरप्
उपसंहार

उत्तरम्
नपुं*
   - उद्+तरप्
"अवशेष,  अवशिष्ट"

उत्तरम्
नपुं*
   - उद्+तरप्
"अधिकता,  आवश्यकता से ऊपर"

उत्तरम्
नपुं*
   - उद्+तरप्
"अवशेष,  अन्तर"

उत्तरम्
अव्य* - -
"ऊपर,  बाद में"

उत्तर
वि* - उद्+ तरप्
उत्तर दिशा

उत्तर
वि* - उद्+ तरप्
"ऊपर का,  अपेक्षाकृत ऊँचा"

उत्तर
वि* - उद्+ तरप्
बाद का

उत्तर
वि* - उद्+ तरप्
आयताकर साँचा

उत्तर
वि* - उद्+ तरप्
"आगे की कार्यवाही,  अगली प्रक्रिया"

उत्तर
वि* - उद्+ तरप्
"आच्छादन,  आवरण"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

उत्तर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉತ್ತರಕುಮಾರ/ವಿರಾಟರಾಯನ ಮಗ
उत्तर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
निष्पत्तिः - > उद् + तॄ (प्ल्वनतरणयोः) - "अप्" (३-३-५७)
व्युत्पत्तिः - > उत्तीर्यते संसारोऽस्मात्
प्रयोगाः - > "उत्तरो गोपतिर्गोप्ता"
उल्लेखाः - > वि० स०
उत्तर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಈಶ್ವರ
उत्तर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉತ್ತರದೇಶ
उत्तर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉತ್ತರಕಾಲ /ಮುಂದಿನ ಕಾಲ
उत्तर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಗ್ನಿ /ಬೆಂಕಿ
उत्तर
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ೧೨ನೆಯ ೨೧ನೆಯ ಮತ್ತು ೨೬ನೆಯ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು /ಉತ್ತರಫಲ್ಗುನಿ ಉತ್ತರಾಷಾಢಾ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಭಾದ್ರಾ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು
उत्तर
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉತ್ತರ /ಬದಲು ಮಾತು /ಪ್ರತಿವಚನ
प्रयोगाः - > "वीक्षितेन परिवीक्ष्य पार्वती मूर्धकम्पमयमुत्तरं ददौ"
उल्लेखाः - > कुमा० ८-६
उत्तर
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಮಸ್ತಪದದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಪದ
उत्तर
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿರ್ಣಯ /ಸಿದ್ಧಾಂತ
उत्तर
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಠರಾವು /ನಿರ್ಣಯ
उत्तर
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮುಕ್ತಾಯ /ಸಮಾಪ್ತಿ
उत्तर
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೇಲ್ಮೆ /ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ
उत्तर
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೀಮಾಂಸಕರ ಅಧಿಕರಣದ ಪಂಚಾವಯವಗಳಲ್ಲೊಂದು
प्रयोगाः - > "विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरम् ।निर्णयश्चेति सिद्धान्ताः शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम् ॥"
उत्तर
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೇಲುಭಾಗ
उत्तर
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಊರ್ಧ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ
उत्तर
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಎಡಭಾಗದ /ವಾಮಭಾಗದ
उत्तर
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಅಧಿಕವಾದ /ಹೆಚ್ಚಾದ
उत्तर
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಮುಂದಿನ /ಅನಂತರದ
प्रयोगाः - > "विधीयतां तत्र विधेयमुत्तरम्"
उल्लेखाः - > किरा० १-२५
उत्तर
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಮುಂದಿನ ಕಾಲದ
उत्तर
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಧಾನವಾದ /ಮುಖ್ಯವಾದ
प्रयोगाः - > "धर्मोत्तरं मध्यममाश्रयन्ते"
उल्लेखाः - > रघु० १३-७
उत्तर
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಉತ್ತಮವಾದ /ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ
उत्तर
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನ
उत्तर
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಅನಂತರ /ಆಮೇಲೆ
उत्तर
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಮುಂದಕ್ಕೆ

L R Vaidya

English

 uttara {% (I) a. (f. रा) %} 1. Upper,  higher,  तं वाहनादवनतोत्तरकायम् R.ix.60
produced in the north,  northern,  M.v.92
left
later,  latter,  following,  as in उत्तरमेघ or उत्तरमीमांसा M.ii.136
superior,  chief,  (op. to अधर),  धर्मोत्तरं मध्यममाश्रयंते R.xiii.7,  xvii.12,  K.S.v.61
more,  more than (generally as the last member of a compound in this sense),  e.g. अष्टोत्तरं शतम्
to be crossed over.

 uttara {% (II) m. %} 1. Future time,  futurity
 2. Vishṇu
 3. Śiva.

 uttara {% (III) n. %} 1. Upper surface or cover
the last part of a compound
an answer,  प्रचक्रमे च प्रतिवक्तुमुत्तरम् R.iii.47
a defend,  a rejoinder (in law)
the fourth member of an अधिकरण (in Mīmānsa). See under अधिकरण
conclusion
remainder.(The inst. sing. viz.,  उत्तरेण is used as an indeclinable in the sense of ‘to the north of, ’ ‘on the left side of, ’ and then governs the acc. or gen. of the place referred to,  e.g. तत्रागारं धनपतिगृहानुत्तरेणास्मदीयम् Megh.ii.12. Cf. दक्षिणेन.)

Bopp

Latin

 उत्तर (a praep. उत् s. comp. तर) Adj.
1) superior.
2) se-
ptentrionalis. SU. 3. 26. Instr. उत्तरेण Adv. septentrio-
nem versus. SU. 3. 23. SA. 5. 108. - Subst. n. responsum.
N. 17. 30. (gr. ἵστεϱος v. उत्).

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 Uttara,  m. (and nt.,  see 8)
(1) n. of a former Buddha: Mv 〔iii.239.2 f.〕
(2) n. of a follower of the Buddha Kāśyapa,  who later became Śākyamuni: Av 〔i.239.7〕
 〔ii.23.5〕
 〔51.8〕
 〔88.1〕
 referred to MSV 〔i.217.13〕 as if concerned in the story of (Nandīpāla) Ghaṭīkāra
 also MSV 〔i.261.20〕
(3) n. of a maharṣi (perhaps = 1 or 2?): Śikṣ 〔189.9〕
(4) n. of a brother of Nālaka Kātyāyana: Mv 〔iii.382.14〕
 〔383.1〕
(5) n. of a youthful (māṇava) follower of King Prasenajit (cf. DPPN Uttara 10): Divy 〔156.10 ff.〕
(6) n. of a merchant [Page123-a] of Rājagṛha who became a Buddhist disciple and whose mother became a pretī (cf. DPPN Uttara 7): Av 〔i.261.11〕
 a like story of an Uttara of Śrāvastī,  MSV 〔iii.19.18 ff.〕
(7) n. of a nāga king (cf. Uttaraka): Mvy 〔3261〕
(8) nt.,  n. of the Buddha Maṅgalaʼs city (= DPPN Uttara 19): Mv 〔i.249.2〕
 described in the following.

Indian Epigraphical Glossary

English

 uttara,  cf. uttarāṇi (LP),  same as uttar-ākṣarāṇi. See akṣara.

Lanman

English

 úttara [525^2],  a. upper
 higher
	—1. being
above,  (opp. adhara) 70^18
 having the
upper hand,  victorious,  81^21
	—2. northern
(on account of the Himālayas,  cf.
udañc)
 ā_uttarasmāt,  as far as the
north (side),  105^10
	—3. the left (because
in prayer the face is turned eastward:
cf. dakṣiṇa),  99^22
	—4. (like ὕστερος) the
latter (opp. pūrva)
 later
 following, 
99^22
 -am,  as adv. finally,  last,  104^12
	—5.
as neuter subst. the final element of a
phrase of salutation,  60^3
	—6. answer, 
retort. [úd,  473: cf. ὕστερος,  ‘latter’
Eng. comp. ut-ter,  ‘outer.’]

Abhyankara Grammar

English

उत्तर  (1) following,  subsequent,  e. g. उत्तरपद,  the latter part of a com- pound word
 (2) end of a word,  पदान्त
 cf. उत्तरे पदान्ते वर्तमानः Com. on T.Pr. III.1.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 उत्तर Adj. ° = उद्गतवेग,  H 43,  107.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  उत्तर,  उत्तरा
noun
 
उत्तरदिशि विद्यमानः प्रदेशः।
 "महेशः उत्तरे निवसति।"

Synonyms:
  उत्तर
adjective
 
उत्तरदिक्सम्बन्धी।
 "उत्तरे अमरिकाखण्डे नैके देशाः सम्पन्नाः सन्ति।"

Synonyms:
  उत्तर,  अपर
adjective
 
पश्चाद् आगतः उत्पन्नः वा।
 "हिन्दी संस्कृतभाषायाः तथा च प्राकृतभाषायाः उत्तरा भाषा अस्ति।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

gong du
१) उत्तर २) उत्तरि ३) उपरि ४) पुरस्तात् ५) भूय उत्तर ६)

gong ma
१) अथि २) उत्तम ३) उत्तर ४) उपरि

rgya chen po
१) उत्तर २) उदार ३) औदारिक ४) प्रथित ५) विपुल ६) विस्तीर्ण ७) वैपुल्य

mchog
१) अग्र २) ३) अलम् ४) उत्कृष्ट ५) उत्तम ६) उत्तर ७) उपम ८) ° तम ९) दिव्य १०) पर ११) परम १२) परमता १३) प्र ° १४) प्रधान १५) प्रवर १६) प्रवृद्ध १७) प्रष्ठ १८) महत् १९) वदतांवर २०) वर २१) वराग्र २२) विशिष्ट २३) श्रेयस् २४) श्रेष्ठ २५) सत् २६) सार २७) सु ° २८)

lhag pa
१) अतिरेक २) अथि ° ३) अधिक ४) अभ्यधिक ५) उत्तर ६) बुध ७) बुधवार ८) विशेष ९) विष्ट १०) सार

ut ta ra
उत्तर

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
उत्तरं तु प्रतिवचः प्रश्नः प्रच्छानुयोजनम् ।
कथंकथिकता चाथ देवप्रश्न उपश्रुतिः ॥ २६३ ॥
-wordlist-
 
उत्तर (क्ली),  प्रतिवचस् (क्ली),  प्रश्न (पुं),  पृच्छा (स्त्री),  अनुयोजन (क्ली),  कथङ्कथिकता (स्त्री),  देवप्रश्न (पुं),  उपश्रुति (स्त्री)

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: उत्तरम्
Root: उत्तर
Gender: नपुं
Number: all
अर्थः ⇒ 
Meaning(s):
⇒ Answer
Shloka(s):
2|4|37|2 ► अनुयोगश्च पृच्छा च प्रतिवाक्यं तदुत्तरम्॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/शब्दाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|4|37|2 ⇢ प्रतिवाक्यम् (प्रतिवाक्य) (नपुं) ⇒ Answer ⇒ 
➠ 2|4|37|2 ⇢ उत्तरम् (उत्तर) (नपुं) ⇒ Answer ⇒ 
Related word(s):
    

Tamil

உத்தர : வடக்கு திசையில் உள்ள,  மேலேயுள்ள,  உயரத்தில் உள்ள,  முக்கியமான,  அதிகமான,  உயர்ந்த.

Mahabharata

English

Uttara^1 (also called Bhūmiñjaya),  son of Virāṭa. § 232 (Svayaṃvarap.): I,  186,  6988 (Virāṭaḥ saha putrābhyāṃ Śaṅkhenaivottareṇa ca,  present at the svayaṃvara of Draupadī).--§ 552 (Goharaṇap.): IV,  36 (1171),  1182,  (1190)
 37,  (1217),  1220,  1226,  †1228,  †1229
 38,  (1240),  (1256),  1268,  1270,  1271,  (1274),  1283 (Vairāṭim)
 39,  1285
 40,  1304
 41,  (1312)
 42,  (1325)
 44,  (1367),  (1373),  (1377),  1390 (ahaṃ Bhūmiñjayo nāma nāmnāhaṃ api cottaraḥ)
 45,  (1394),  1398,  (1403),  (1409),  (1427)
 46,  1436,  1437 (ºsārathiḥ,  sc. Arjuna),  1444,  1445,  (1449),  1457
 47,  1478
 55,  1701,  (1737,  only C.),  1738
 58,  1824,  1832
 60,  1949
 61,  1952,  1966,  1989 (Vairāṭiṃ)
 67,  (†2146),  †2150,  †2157
 68,  2165,  2171,  2177,  2178,  2179,  2212,  2214,  2216,  2222,  (2224),  2230
 69,  (2241),  (2254),  2258 (when the Kurus were ravishing the kine of Virāṭa,  U. set out,  having the disguised Arjuna for his charioteer. Arjuna disclosed to U. who he was and vanquished the Kurus having U. for his charioteer).--§ 553 (Vaivāhikap.): IV,  71,  2300,  (†2301),  (2307),  2310,  (2312).--§ 561 (Yānasandhip.): V,  48,  †1845 (Virāṭaḥ…sahottaraḥ)
 57,  2237 (Virāṭaḥ saha putrābhyāṃ Śaṅkhenaivottareṇa ca),  2263 (Vairāṭiḥ).--§ 572 (Rathātirathasaṅkh.): V,  170,  5879 (Vairāṭiḥ).--§ 578 (Bhīshmavadhap.): VI,  45^23,  1746 (Vairāṭiṃ,  pierced by Vīrabāhu)
 47^28,  1842 (Vairāṭiḥ),  1850 (slain by Śalya).-§ 604 (Karṇap.): VIII,  6,  187 (had been slain).--§ 619 (Strīvilāpap.): XI,  20,  601 (among the slain).--§ 795 (Svargārohaṇap.): XVIII,  5,  148,  (),  164 (saha bhrātrā Śaṅkhena,  among those who after death entered the deities). Cf. Bhūmiñjaya,  Kaikeyīnandivardhana,  Matsya,  Mātsya,  Matsyaputra,  Matsyavīra,  Pṛthiviñjaya,  Vairāṭi,  Virāṭaputra.

Uttara^2,  a prince. § 277 (Jarāsandhavadhap.): II,  22,  877 (among the kings who met with destruction on account of their having disregarded their superiors).

Uttara^3 = Vishṇu (1000 names).

Uttara^4 (= upanishad,  Nīl.): XII,  11733 (vedaḥ… sottaraḥ).

पुराणम्

English

उत्तर १ / UTTARA I. The son of King virāṭa of matsya. Mention is made in the mahābhārata,  virāṭa Parva,  Chapter 35,  Stanza 9 that bhūmiñjaya was another name of uttara. uttara also accompanied his father virāṭa,  when he went to take part in the svayaṁvara (choice of a husband) of draupadī. (M.B. Ādi Parva,  Chapter 185,  Stanza 3).2) uttara and arjuna.   See the paragraph Ajñātavāsa under arjuna. 3) The end of uttara.   uttara had taken part in the battle between the pāṇḍavas and the kauravas. It is mentioned in the mahābhārata,  bhīṣma parva,  Chapter 45,  Stanza 77 that a combat took place on the first day of the battle between uttara and vīrabāhu. uttara attacked śalya who killed uttara. (M.B. bhīṣma Parva,  Chapter 47,  Stanzas 36 to 39). uttara who met with a glorious death in the battle,  got a place in heaven with the gods. (M.B. svargārohaṇa parva,  Chapter 5,  Stanzas 17 and 18).

उत्तर २ / UTTARA II. A King who had gone down because of his contemptuous behaviour towards his superiors.

उत्तर ३ / UTTARA III. A fire. (M.B. Vana Parva,  Chapter 221,  Stanza 29 and Sabhā Parva,  Chapter 22).

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  उत्तरम्
Root:  उत्तर
Gender:  नपुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ answer
⇒ answerable
Shloka(s): 
1|6|10|1 ► प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च प्रतिवाक्योत्तरे समे। (शब्दादिवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 1|6|10|1 ⇢ प्रतिवाक्यम् (प्रतिवाक्य) (नपुं)
➠ 1|6|10|1 ⇢ उत्तरम् (उत्तर) (नपुं) ⇒ left, chief, north, reply, later, future, answer, latter, defence, superior, northern, dominant, ulterior, following, excellent, posterior, rejoinder, conclusion, competency, concluding, excellence, predominant, followed by, more powerful, to be crossed, crossing over, more excellent, gaining a cause, upper surface or cover, what remains or is left, particular figure in rhetoric, left side [One prays facing East]
Related word(s): 
जातिः ➡ शब्दः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 उत्तरं,  क्ली,
   (उत् + तॄ + अप् ।) प्रतिवाक्यम् । इत्य-मरः ॥
 जवाव इति यावनी भाषा ।(यथा,  माघे २ । २२ ।“वचसस्तस्य सपदि क्रिया केवलमुत्तरम्” ।)तस्य व्युत्पत्तिः ।“उत्तीर्य्यते निस्तीर्य्यते प्रकृताभियोगोऽनेन” ।तस्य स्वरूपम् ।“पक्षस्य व्यापकं सारमसन्दिग्धमनाकुलम् ।अव्याख्यागम्यभित्येवमुत्तरं तद्विदो विदुः” ॥
तस्य भेदाः ।“मिथ्या सम्प्रतिपत्तिश्च अत्यवस्कन्दनं तथा ।प्राङ्न्यायश्चोत्तराःप्रोक्ताश्चत्वारः शास्त्रवेदिभिः” ॥
इति नारदः ॥
 (अथ उत्तरं नाम साधर्म्योपदिष्टेवा हेतौ वैधर्म्म्यवचनं वैधर्म्म्योपदिष्टे वा साधर्म्म्य-वचनं यथा हेतुमधर्म्माणोविकाराः शीतकस्यद्विव्याधेर्हेतुस्राधर्म्म्यवचनं हिमशिशिरवातसं-स्पर्शा इति ब्रुवतः परो ब्रूयात् हेतुविधर्म्माणोविकाराः यथा शरीरावयवानां दाहौष्ण्यं कोथ-प्रपचने हेतुवैधर्म्म्यं हिमशिशिरवातसंस्पर्शांइति । एतत् सविपर्य्ययमुत्तरम् । इति चरकेविमानस्थानेऽष्टमोऽध्यायः ॥
)

 उत्तरः पुं,
   विराटराजपुत्त्रः । इति हेमचन्द्रः ॥
 (यथामहाभारते ३ । गोहरणपर्ब्बणि ३५ । ३३ “तमुत्तरंवीक्ष्य रथोत्तमे स्थितम्” । तत्रैव ३४ “सहोत्तरे-णास्तु तदद्य मङ्गलम्”) । (स्वनामख्यातपर्ब्बत-भेदः । यया,  “दक्षिणस्योत्तरो गिरिः” । इतिरामायणे ॥
 उत्तरयति संसारसागरात् इतिव्युत्पत्तेः । शिवः । हरिः ॥
 भारते । १३ । १४९ । ६६ ॥
)

 उत्तरः,  त्रि,  (उदतिशयेन उद्गतः । उत् + तरप् ।)ऊर्द्ध्वः । उदीची । (यथा,  रामायणे ।“उत्तरे जाह्नवीतीरे हिमवन्तं शिलोच्चयम्” ।)उत्तमः इति मेदिनी अमरश्च ॥
 (प्रधानं । श्रेष्ठः ।यथा,  रघुः १३ । ७ ।“नृपा इवोपप्लविनः परेभ्यो, धर्म्मोत्तरं मध्यममाश्रयन्ते” ।“ब्रह्मधर्म्मोत्तरे राज्ये शान्तनुर्विनयात्मवान्”इति महाभारतम् ॥
) अनन्तरम् ।(“वित्तं बन्धुर्बयः कर्म्म विद्या भवति पञ्चमी ।एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद् यदुत्तरम्” ॥
इति मनुः । २ । १३६ ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 उत्तर न०
  उत्तीर्य्यते प्रकृताभियोगोऽनेन उद् + तॄ--अप्,  उद्-तरप् वा । राजसमीपे वादिकृताभियोगापनोदके उत्तराख्ये१ व्यवहाराङ्गे द्वितीयपादे “प्रश्नश्चोद्यधिया पृच्छा तस्यखण्डनमुत्तरमित्युक्ते” २ दोषभञ्जनवाक्ये । ३ जिज्ञासित-विषयावेदके वाक्ये । ४ उदीच्यां दिशि स्त्री । अनन्तरे५ देशे,  ६ काले च पु०
  । ७ अनन्तरोत्तरदिग्देशकालवृत्तौत्रि०  अंश्विन्यादिषु १२,  २१,  २६
 संख्यकेषु ८ नक्षत्रेषुन०  स्त्री । “उत्तरात्रययाम्यरोहिणीरौद्रसार्पपितृभेषुचाग्निभे” “रेवत्युत्तररोहिणी मृगशिरो मूलानुराधाभघा” “त्रीण्युत्तराणि स्वभूः” ज्यो० त० । तत्र वादेउत्तरतदाभासादिलक्षणादि मिता० दर्शितं यथा ।“श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यं पूर्वावेदकसन्निधौ” या० । “श्रुतो-भाषार्थोयेन प्रत्यर्थनाऽसौ श्रुतार्थस्तस्योत्तरं पूर्वपक्षादुत्तरत्रभवतीति उत्तरं लेख्यं लेखनीयम् । पूर्वावेदकस्यार्थिनःसमीपे उत्तरञ्च यत्पूर्वोक्तस्य निराकरणन्तदुच्यते ।यथाह । “पक्षस्य व्यापकं सारमसन्दिग्धमनाकुलम् ।अव्याख्यागम्यमित्येतदुत्तरन्तद्विदोविदुरिति” । पक्षस्य व्या-पकन्निराकरणसमर्थम् सारं न्याय्यं न्यायादनपेतम्, असन्दिग्धं सन्देहरहितम्,  अनाकुलं पूर्व्वापराविरुद्धम्, अव्याख्यागम्यं अप्रसिद्धपदयोगेन दुःश्लिष्टविभक्तिसमासा-ध्याहाराभिधानेन वा अन्यदेशभाषाभिधानेन वा यद्व्या-ख्येयार्थन्न भवति तत्सदुत्तरम् । तच्चतुर्व्विधम् ।सम्प्रतिपत्तिर्मिथ्या प्रत्यवस्कन्दनं पूर्वन्यायश्चेति । यथाहकात्यायनः । “सत्यं मिथ्योत्तरञ्चैव प्रत्यवस्कन्दनं तथा ।पूर्व्वन्यायविधिश्चैवमुत्तर स्याच्चतुर्विधमिति” । तत्र सत्यो-त्तरं यथा रूपकशतम्मह्यन्धारयतीत्युक्ते सत्यन्धारयामीति ।यथाह । “साध्यस्य सत्यवचनं प्रतिपत्तिरुदाहृता” ।मिथ्योत्तरन्तु नाहन्धारयामीति । तथा च कात्यायनः ।“अभियुक्तोऽभियोगस्य यदि कुर्य्यादपह्नवम् । मिथ्या तत्तुविजानीयादुत्तरं व्यवहारतः” इति । तच्च मिथ्योत्तरञ्चतुर्विधम् । “मिथ्यैतन्नाभिजानामि तदा तत्र न सन्निधिः ।अजातश्चास्मि तत्काल इति मिथ्या चतुर्विधमिति” । प्रत्य-वस्कन्दनन्नाम सत्यं गृहीतं प्रदिदत्तं प्रतिग्रहलब्धमितिवा । यथाह नारदः “अर्थिना लेखितोयोऽर्थः प्रत्यर्थी यदितन्तथा । प्रपद्य कारणं ब्रूयात् प्रत्यवस्कन्दनं स्मृतमिति” ।प्राङ्न्यायोत्तरन्तु यत्राभियुक्त एवं ब्रूयादस्मिन्नर्थे अनेना-हमभियुक्तस्तत्र चायं व्ववहारमार्गेण पराजित इति ।उक्तञ्च कात्यायनेन “आचारेणावसन्नोऽपि पुनर्लेखयतेयदि । सोऽभिधेयोजितः पूर्व्वं प्राङ्न्यायश्च स उच्यते”इति । एवमुत्तरलक्षणे स्थिते उत्तरलक्षणरहितानाम् उत्तर-वदभासमानानामुत्तराभासत्वमर्थसिद्धं स्पष्टीकृतञ्चस्मृत्यन्तरे । “सन्दिग्धमन्यत् प्रकृतादत्यल्पमतिमूरि च ।पक्षैकदेशव्याप्यन्यत्तथा नैवोत्तरम्भवेत् । यद्व्यस्तपदम-व्यापि निगूढार्थन्तथाकुलम् । व्याख्यागम्यमसारञ्चनोश्तरं स्वार्थसिद्धये” इति । तत्र सन्दिग्धम् सुवर्णशत-मनेन गृहीतमिति उक्ते सत्यं गृहीतम्,  सुवर्णशत-म्माषशतं वेति । प्रकृतादन्यत् यथा सुवर्णशताद्यभि-योगे पणशतन्धारयामीति । अत्यल्पं सुवर्णशताभियोगेपञ्च धारयामीति । अतिमूरि सुवर्णशताभियोगे द्विशत-न्धारयामीति । पक्षैकदेशव्यापि हिरण्यवस्त्राद्यभियोगेहिरण्यं गृहीतन्नान्यदिति । व्यस्तपदम् । ऋणादानाभियोगे पदान्तरेणोत्तरम् । यथा सुवर्णशताभियोगे अने-नाहन्ताडित इति । अव्यापि देशस्थानादिविशेषणाव्यापि ।यथा मध्यदेशे वाराणस्यां पूर्व्व स्यां दिशि क्षेत्रमनेनापहृत-मिति पूर्व्वपक्षे लिखिते क्षेत्रमपहृतमिति । निगूढार्थंयथा सुवर्णशताभियोगे किमहमेवास्मै धारयामीत्यत्रध्वनिना प्राड्विवाकः सभ्योवाथीं वान्यस्मै धारयतीतिनिगूढार्थम् आकुलं पूर्व्वापरविरुद्धम् । यथा सुवर्णश-ताभियोगे कृते सत्यं गृहीतन्न धारयामीति । व्याख्या-गम्यम् दुःश्लिष्टविभक्तिसमासाध्याहाराभिधानेन अन्यदेश-भाषाभिधानेन वा । यथा सुवर्ण्णशतविषये पितॄणामभि-योगे गृहीतं शतं वचनात् सुवर्ण्णानां पितुर्न जानामीति । अत्र पितुर्वचनात् सुवर्ण्णानां शतं गृहीत-मिति न जानामीति । अन्याय्यं न्यायविरुद्धम् । यथासुवर्णशतमनेन वृद्ध्या गृहीतं वृद्धिरेव दत्ता न मूलमितिअभियोगे सत्यं वृद्धिर्दत्ता न मूलं गृहीतमिति । उत्तर-मित्येकवचननिर्देशादुत्तराणां सङ्करोनिरस्तः । यथाहकात्यायनः । “पक्षैकदेशे यत्सत्यमेकदेशे च कारणम् ।मिथ्या चैवैकदेशे च सङ्करात्तदनुत्तरमिति” । अनुत्तरत्वेकारणन्तेनैवोक्तम् । “नचैकस्मिन् विवादे तु क्रिया स्या-द्वादिनोर्द्वयोः । नचार्थसिद्धिरुभयोर्न चैकत्र क्रियाद्वय-मिति” । मिथ्याकारणोत्तरयोः सङ्करेऽर्थिप्रत्यर्थिनोर्द्वयोःक्रिया--प्राप्नोति । “मिथ्या क्रिया पूर्व्ववादे कारणेप्रतिवादिनीति स्मरणात् । तदुभयमेकस्मिन् व्यवहारेविरुद्धम् । यथा सुवर्णशतं रूपकशतं चानेन गृहीतमित्य-भियीप सुवर्ण्णं न गृहीतं रूपकशतं गृहीतं प्रतिदत्तञ्चेति ।कारण प्राङ्न्यायसङ्करे तु प्रत्यर्थिन एव क्रियाद्वयम् ।“प्राङ्न्यायकारणोक्तौ तु प्रत्यर्थी निर्दिशेत् क्रियामिति” ।यथा सुवर्णं गृहीतं प्रतिदत्तं रूपके व्यवहारमार्गेण प-राजित इति । अत्र च प्राङ्न्याये जयपत्रेण वा प्राङ्न्यायदर्शिभिर्वा भावयितव्यम् । कारणोत्तरे तु साक्षि-लेख्यादिभिर्भावयितव्यमिति विरोधः । एवमुत्तरत्रयसङ्करेऽपि द्रष्टव्यम् । यथाऽनेन सुवर्णं रूपकशतंवस्त्राणि च गृहीतानीत्यभियोगे सत्यं सुवर्णं गृहीतंप्रतिदत्तञ्च रूपशतं तु न गृहीतं वस्त्वविषये पूर्वन्या-येन पराजित इति । एवञ्चतुःसङ्करेऽपि । एतेषाञ्चानु-त्तरत्वं योनपद्येन । तस्य तस्यांशस्य तेन तेन विनाऽसिद्धेः क्रमेणोत्तरत्वमेव । क्रमश्चार्थिनः प्रत्यर्थिनःसभ्यानाञ्चेच्छया भवति यत्र पुनरुभयोः सङ्करे यस्य प्र-भूतार्षबिषयत्वन्तत्क्रियोपादानेन पूर्व्वं व्यवहारः प्रव-र्त्तवितव्यः पश्चादल्पविषकीत्तरोपादानेन व्यवहारो द्र-ष्टव्यः । यत्र च सम्प्रतिपत्तेरुत्तरान्तरस्य सङ्करस्तत्रोत्तरा-न्तरीपादानेन व्यवहारो द्रष्टव्यः । सम्प्रतिपत्तौ क्रिया-भावात् । यथाहारीतेन “मिथ्यीत्तरङ्कारणञ्च स्याता-मेकत्र चेदुभे । सत्यं वापि सहान्येन तत्र ग्राह्यंकिमुत्तरम्” इत्युक्त्वोक्तम् । “यत् प्रभूतार्थविषयं यत्र वास्यात् क्रियाफलम् । उत्तरन्तत्र तज्ज्ञेयमसङ्कीर्णमतो-ऽन्यथा” । सङ्कीर्ण्णम्भवतीति शेषः शेषायेक्षया ऐच्छिकःक्रमो भवतीत्यर्थः । तत्र प्रमूतार्थं यथाऽनेन सुवर्ण्णंरूपकशतं वस्त्राणि च गृहीतानि इत्यभियोगे सत्यंसुवर्णं गृहीतं रूपकशतञ्च न गृहीतं वस्त्राणि तु गृ-हीतानि प्रतिदत्तानि चेति अत्र मिथ्योत्तरस्य प्रमूत-विषयत्वादर्थिनः क्रियामादाय प्रथमं व्यवहारः प्रवर्त्तयि-तव्यः । पश्चाद्वस्त्रविषयो व्यवहारः । एव मिथ्या-प्राङ्न्यायसङ्गरे कारणप्राङ्न्यायसङ्करे च योजनीयम् ।तथा तस्मिन्नेवाभियोगे सत्यं सुवर्णं रूपकशतञ्च गृहीतन्दास्यामि वस्त्राणि तु न गृहीतानि गृहीतानि प्रति-दत्तानीति वा । वस्त्रविषये पूर्व्वं पराजित इति वो-त्तरे सम्प्रतिपत्तेर्भूरिविषयत्वेऽपि तत्र क्रियामावान्मिथ्याद्युत्तरक्रियामादायं व्यवहारः प्रवर्त्तयितव्यः । यत्र तुमिथ्याकारणोत्तरयोः कृत्स्नपक्षव्यापित्वम् । यथाशृङ्गग्राहितया कश्चिद्वदति इयङ्गौर्मदीया अमुकस्मिन्काले नष्टा अथास्य गृहे दृष्टेति । अन्यस्तु मिथ्यैत-देतत्प्रदर्शितकालात् पूर्व्वमेवास्मद्गृहे स्थिता मम गृहेजाता चेति वदति । इदन्तावत् पक्षनिराकरणसमर्थत्वा-न्नानुत्तरम् । नापि मिथ्यैव कारणोपन्यासात् । नापिकारणम् । एकदेशस्याभ्युपगमाभावात् । तस्मात् सका-रणं मिथ्योत्तरमिदम्” । अत्र कश्चिद्विशेषोव्यव० त० दर्शितः यया “कात्यायनः । “सद्यः कृतेषुकार्य्येषु सद्यएव विवादयेत् । कालातीतेषु वा कालंदद्यात् प्रत्यर्थिने प्रभुः” । वादिनोक्तस्य साध्यस्य प्रतीपमर्थयते इति प्रत्यर्थी । नारदः । “गहनत्वाद्धि वादा-नामसामर्थ्यात् स्मृतेरपि । ऋणादिषु हरेत् कालं काम-न्तत्त्वबुभुत्सया” दा० । वृहस्पतिः । “यदा त्वेवंविधः पक्षःकल्पितः पूर्व्ववादिना । दद्यात् तत्पक्षसम्बन्धं प्रतिवादीतदोत्तरम्” । सम्बन्धमुयुक्तम् अन्यथा अन्यवादि-त्वेन भङ्गप्रसङ्गात् । “अन्यवादी क्रियाद्वेषी तोप-स्थायी निरुत्तरः । आहूतः प्रपलायी च हीनः पञ्च-विधः स्मृतः” । प्रपलायी त्रिपक्षेण मीनकृत् सप्तभिर्दिनैः ।क्रियाद्वेषी तु मासेन साक्षिभिन्नस्तु तत्क्षणात्” इतिनारदोक्तेः क्रिया लेख्यादिका,  साक्षिभिन्नः पराजितः ।वादिनोक्तस्य साध्यस्य प्रतीपं वदतीति प्रतिवादी उत्ती-र्य्यते निस्तीर्य्यते प्रकृताभियोगोऽनेनेति उत्तरम् ।उत्तरस्वरूपं तद्भेदांश्चाह नारदः । “पक्षस्य व्यापकंसारमसन्दिग्धमनाकुलम् । अव्याख्यागम्यमित्येवमुत्तरंतद्विदोविदुः । मिथ्यासंप्रतिपत्तित्वं प्रत्यवस्कन्दनन्तथा ।प्राङ्त्यायश्चोत्तराः प्रोक्ताश्चत्वारः शास्त्रवेदिभि । अभि-युक्तोऽभियोगस्य यदि कुर्य्यादपह्नवम् । मिथ्या तत्तुविजानीयादुत्तरं व्यवहारतः” । पक्षस्य माषार्थस्यव्यापकम् आच्छादम् अभितोगप्रतिकुलमिति यावत् ।अतएव “पूर्व्वपक्षार्थसम्बन्धं प्रतिपक्षं निवेदयेदि” त्युक्तम् ।न च विप्रतिपत्त्या न्यायोऽर्थमागतस्य धारयसीत्यभि-युक्तस्य धारयामीति संप्रसिपत्तेः कथमुत्तरत्वम् अभियोगाप्रतिकुलत्वादिति वाच्यम् भाषावादिनोमूर्खत्वेनापटु-करणतया वा कदाचिद्भाषातिवादादेवायं हीयते इतिभाषाविमर्षपर्य्यन्तं विप्रतिपन्नस्याप्युत्तरवादिनोभाषार्थंसम्यगवगम्य तन्निषेधार्थं सम्यगुत्तरासम्भवात् विद्वत्सभायां चासत्यवचनमत्यन्ताधर्म्मकारकम् । परोक्तिपराजयेच दण्ड्यत्वं वादिना च वैरमित्यादि प्रतिसन्दधतःसम्प्रतिपत्तेरुत्तरत्वं सम्भवत्येव । एवम् एतेभ्य एवानि-स्तारात् साध्यत्वे नोपदिष्टस्य पक्षस्य सिद्धत्वेनोपन्यासेनसाध्यत्वनिवारणात् सिद्धसाधनेनापि वादिनः प्रत्यव-स्थानाच्चोत्तरत्वं सम्प्रतिपत्तेः सिद्ध्वमिति सारं प्रकृतोप-योगि अनाकुलं पूर्व्वापरविरोधशून्यं अव्याख्यागम्य-मध्याहारादिकं विनैव प्रतीतम् अभियोगस्य अभियुज्यतेइत्यभियोगः सहेतुकं साध्यं तस्यापह्नवमित्यर्थः” । “उत्त-राभासमाह कात्यायनः । “प्रकृतेन त्वसम्बन्धमत्यल्पमति-भूरि च । पक्षैकदेशव्याप्येवं तच्च नैवोत्तरं भवेत् । अस्त-व्यस्तपदव्यापि निगूढार्थं तथाकुलम् । व्याख्यागम्यमसा-रञ्च नोत्तरं शस्यते बुधैः” । अस्तव्यस्तपदव्यापि अनन्वि-तार्थपदव्याप्तमिति व्यवहारतिलके भवदेवभट्टाः । सिथ्यो-त्तरभेदमाह पुनर्व्यासनारदौ । “मिथ्यैतन्नाभिजानामिमम तत्र न सन्निधिः । अजातश्चास्मि तत्काले इतिमिथ्या चतुर्विधन्” । मिथ्यैतदितिशब्दतोनाभिजानामी-व्यादिकमर्थतोऽपह्नवः । तथा च कात्यायनः । “श्रुत्वाभाषार्थमन्यस्तु यदि तं प्रतिषेधति । अर्थतः शब्दतोवापिमिथ्या तज्ज्ञेयमुत्तरम्” । त्वं मह्यं धारयसीति प्रति-ज्ञायां न गृहीतमिति शब्दतः । कालविशेषगर्भायां तस्यांसत्यां तदानाहं जात इति अर्थतः । देशकालविशेषगर्भा-यां तदा तत्र नाहमासम् इत्यप्यर्थतः । देशादिमत्यां तच्-छून्यायां वा न जानामीत्यर्थतएव योम्यास्मरणेनार्थतस्त-दग्रहणप्रतिपादनात् । अत्र चरमत्रयं ग्रहणावस्कन्दनमु-खेन ग्रहणाभावप्रतिपादकं सापदेशमिथ्योत्तरमात्रम् आद्यंमिथ्योत्तरमात्रम् । तच्च कारणोत्तरं त्रिविधं वलवत्तु-ल्यवलं दुर्वलञ्च तत्र बलवदुत्तरं यथा त्वत्तः तं गृहीत-मिति सत्यं किन्तु परिशोधितमिति अत्रोत्तरवादिनएव क्रियानिर्देशः । तथा च नारदः । “आधर्य्यं पूर्व-पक्षस्य यस्मिन्नर्थवशाद्भवेत् । विवादे साक्षिणस्तत्र प्रष्टव्याःप्रतिवादिनः” । आधर्य्यं दुर्बलत्वं पूर्व्वपक्षस्य । ततश्चस्थापकसाध्यस्य धार्य्यमाणत्वस्य ध्वंसकारणं निर्य्यातनादितद्रूपमुत्तरं कारणोत्तरम् । अतएव मिथ्योत्तरादस्य भेदःतद्ध्वि धार्य्यमाणत्वस्यात्यन्ताभावप्रयोजकमग्रहणरूपं न तुध्वंसरूपम् । तुल्यवलकारणोत्तरं यथा मदीयेयं भूमिःक्रमागतत्वादिति वाद्युक्ते मदीयेयं भूमिः क्रमागतत्बादितिप्रतिवादिना तथीत्तरमिति तत्र पूर्ववादिनः साक्ष्युप-न्यासः । तदसामर्थ्ये प्रतिवादिनः । तथा च याज्ञवल्क्यः ।“साक्षिषूभयतः सत्सु साक्षिणः पूर्ववादिनः । पूर्वपक्षेऽ-धरीमूते भवन्त्युत्तरवादिनः” । दुर्बलकारणोत्तरं यथाममेयं भूः क्रमागतत्वादिति वाद्युक्ते ममेयं भूर्दशवर्षभुज्य-मानत्वादिति प्रत्युत्तरम्” व्य० त० रघु० ।“शोधयेत् पूर्व्ववादं तु यावन्नोत्तरदर्शनम् । अवष्टब्धस्यी-त्तरेण निवृत्तं शोधनं भवेत्” नार० । ९ न्यायावयवभेदेन०  । “विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरम् । निर्ण्णय-श्चेति सिद्धान्ताः शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम्” मीमांसा । तच्चसिद्धान्तानुकूलतर्कोपन्यासरूपम् । १० प्रतिवचने न०
  “प्रचक्रमेच प्रतिवक्तुमुत्तरम्” रघु० । ११ उपरिस्थे,  “समे देशे प्रतिष्ठाप्यचेलाजिनकुशोत्तरम्” गीता । “मृदुप्रवालोत्तरपुष्पशय्याम्”रघुः १२ ऊर्द्ध्वमागे “तद्वाहनादवनतोत्तरकायमीषत्” रघुः“दूर्वाङ्कुरयवप्लत्वक्षत्वगभिन्नपुटोत्तरः इति रघुः । १३ वाम-मागे । “पितृपात्रे निधायार्घं न्यब्जमुत्तरतोन्यसेत्” मत्स्यपु०  । “न्यसेदित्यत्राख्यातोपस्थापितकर्तुर्वामपार्श्वे न्यासःकर्तव्यः” श्रा० त० रघु० । तस्य तदर्थत्वे उदा० तत्रैव यथा“तस्माद्यस्य दक्षिणतो लक्ष्म भवति तं पुण्यलक्ष्मीकमित्या-चक्षते उत्तरतः स्त्रियाः उत्तरायणा हि स्त्रीति” शत-पथश्रुतिः । “उत्तरे चास्य सौवर्ण्णं लक्ष्म पार्श्वे भविष्यति”भारतम् दिशि “अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मात्मा” कुमा० ।“सर्वेषाञ्चैव वर्षाणां मेरुत्तरतः स्थितः” पृ० अत्र वृत्तौपुंवद्भावः । दिग्दिशकालवर्त्तिपरत्वेऽपि अस्य स्वाभिधेयावधिनियमरूपव्यवस्थावाचित्वात् सर्वनामतया तत्कार्य्यम्उत्तरे ग्रामाः उत्तरस्यै नगर्य्यैः उत्तरस्मिन् दिने,  संज्ञायांतु न सर्वनामकार्य्यम् उत्तराः कुरवः । तत्रोत्त रकालवृत्तौ“ऋद्धिमन्तमधिकर्द्धिरुत्तरः पूर्वमुत्सवमपोदुत्सवः” रघुः“सखोभिरस्रोत्तरमीक्षित्ममिमाम्” कुमा० । अवधिश्चद्विविधःदशिकः कालिकश्च तत्र दैशिकः “समुद्रस्योत्तरे तीरेजम्भला नाम राक्षसी” गर्भप्रसवमन्त्रः । अत्र दिग्देशा-वधिवाचित्वे उद् + ऊर्द्ध्वार्थे तरप् । तथा हि लङ्कावधि-मेरुपर्य्यन्तदेशानाम् भूवलये क्रमश उन्नतत्वात् तत्सन्नि-हितदेशस्य उन्नत्वादुत्तरत्वम् “स्वापेक्षया मेरुसन्नि-हितत्वमेव उत्तरत्वमिति” मुक्ता० । अतएव तद्देशस्यो-च्चत्वादेव च क्रमशस्तत्र उत्तरध्रुवस्यौन्नत्यम्” सि० शि०उक्तम् “निरक्षदेशे क्षितिमण्डलोपगौ ध्रवौ नरःपश्यति दक्षिणोत्तरौ । तदाश्रितं स्वे जजयन्त्रवत्तथाभ्रमद्भचक्रं निजमस्तकोपरि । उदग्दिशं याति नरोयथा यथा तथा तथा तन्नतमृक्षमण्डलम् । उदकंध्रुवपश्यति चोन्नतं क्षितेस्तदन्तरे योजनजाः पनांशकाः”तद्दिशः क्रमशः उच्चत्वाच्च दक्षिणस्या अधस्त्वम् । अतएवतद्दिशोऽवाचीत्वम् । तद्दिक्कृतदेशस्यापि उत्तरदिक्स्थत्वेनो-त्तरत्वम् । कालिकस्य उत्तरत्वं तु स्वापेक्षया परत्वम् तच्चस्वापेक्षया ऽल्पसूर्य्यक्रियासामानाधिकरण्यम् । सूर्य्य-क्रिययैव स्वण्डकालव्यवहारात् तत्र प्राग्वर्त्तिका-लवृत्तेः वहलसूर्य्यक्रियासामानाधिकरण्यात् तथा-त्वम् । तथा च एतादृशार्थपरत्वे उदः उत्क्रान्तिप्रकर्षे तरप् । उत्तरकालवाचित्वेऽपि अव्यवहिते एवास्यवृत्तिरौत्सगिकी लक्षणया अधिककालोत्तरत्वमपि प्रता-य्यते । तेन स्याव्यवहितोत्तरक्षणवृत्तिकत्वमित्यादिप्रयोगो-द्रष्टव्यः । अधिकार्थे तु उदः उत्कर्षार्थत्वमिति विवेकः ।१४ प्रधाने “धर्मोत्तरं मध्यममाश्रयन्ते” रघुः “कस्मा-त्तात तवाद्येह शोकोत्तरमिदं मनः” भा० अनु०१६३ अ० १५ अधिके “देवीं तु मनसा ध्यात्वा शतमष्टो-त्तरं जपेत्” तन्त्रम् । “सप्तोत्तरं मर्मशतं द्वे चसन्धिगते तथा” या० स्मृ० । उत्तीर्य्यतेऽस्मात्संसारः अपादाने अप् । १६ विष्णौ पु०
  । “उत्तरोगो-पतिर्गोप्ता” विष्णुस० “जन्मसंसारबन्धनादुत्तरन्त्यतउत्तरः विश्वस्मात् वा उत्कृष्टः--भा० । १७ शिवे पु०
 तस्यापि तथात्वात् । भावे अप् । १८ उत्तरणे उल्लङ्घने ।१९ विराटनृपस्य पुत्रे पु०
  स च भूमिञ्जयापरनामा ।२० तत्कन्यायां स्त्री तत्कथा यथा भा० विरा०प० ३५ १३६ अ० । “दृष्ट्वा भूमिञ्जयं नाम पुत्रं मत्स्यस्यमानिनम्” इत्युपक्रम्य “उवाच रहसि प्रीतः कृष्णांसर्वार्थकोविदः । उत्तरं ब्रूहि कल्याणि । क्षिप्रंमद्वचनादपि” । “उत्तरायाः प्रमुखतः सर्वं जान-न्नरिन्दमः” “अथोत्तरा च कन्याश्च स ख्यस्तमब्रुवँस्तदा” “यद्युत्तरोऽयं संग्रामे विजेष्यति महारथान्”इति च । उत्तरा च अभिमन्योः पत्नी तत्कथापि तत्रैव७१,  अ० । “उत्तरां प्रतिगृह्णातु सव्यपाची धनञ्जयः”इति विराटेनोक्ते “प्रतिगृह्णाम्यहं राजन्! स्नुषां दुहितरंतव” “स्नुषार्थे उत्तरां राजन्! प्रतिगृह्णामि ते सुताम्”“तां प्रत्यगृह्णात् कौन्तेयः सुतस्यार्थे धनञ्जयः । सौभद्र-स्यानवद्याङ्गी विराटतनयां तदा । तत्रातिष्ठन् महाराजोरूपमिन्द्रस्य घारयन् । स्नुषां तां प्रतिजग्राह कुन्तीपुत्रोयुधिठिरः । प्रतिगृह्य च तां पार्थः पुरस्कृत्य जनार्द्दनम् ।विवाहं कारयामास सौभद्रस्य महात्मनः” ७२ अ० ।२१ अपृष्टकथने “कृतात्र देवी वचनाधिकारिणी त्वमु-त्तरं दासि! ददासि का सती” नैष० । उत्तरकालभावित्वा-दुत्तरत्वाच्चास्य तथात्वमजिज्ञासिताधानतया चास्य निग्रहस्थानत्वं तदभिप्रायेण उक्तश्लोकेन निग्रहार्थकाक्षेपः कृतः ।

Capeller

German

 उ॑त्तर höher,  besser,  später (als Abl.)
folgend auf o. nach (Abl.)
 nördlich
von (Abl
) kübnftig
 überlegen,  siegreich, 
gewinnend (im Prozess)
 n.
  Oberfläche, 
Decke
 Norden
 Antwort,  Klagebeantwortung
(j., ) Widerrede,  Oberhand, 
Überschuss,  Folge (adj. —° gefolgt
von). उत्तर॑म् adv. weiter,  darauf. 
°रत॑म् nach Norden o. nach oben
 nördlich
von —,  links von (Gen. ).
°रा॑ nach
Norden (*nördlich von — Gen.  Abl.)
°रा॑म् weiter hinaus
°रा॑त् von Norden
her,  von links her.
°रा॑हि nördlich (*von
Abl.). उ॑त्तरेण nördlich von,  links von
(Gen.  Abl. Acc. o. —°).

Grassman

German

 úttara,  a.,  Comparativbildung von úd,  zum Theil mit pronominaler Declination
 1〉 der höhere,  obere in räumlichem Sinne
 2〉 der nördliche
 3〉 herlicher,  mächtiger,  von Personen und Sachen
 4〉 herrlicher,  mächtiger als [Ab.]
 5〉 mit bhū oder as,  die Oberhand gewinnen oder behaupten
 6〉 später,  der Zeit nach folgend
 7〉 n.,  der höhere Raum (zu ergänzen padám oder sádma).
-as 1〉 {928, 10}(?). — 3〉 sómas {819, 18}. — 4〉 nákis tvát {326, 1}
 índras víśvasmāt {912, 1}—_{912, 23}. — 5〉 babhūvā́n {314, 9}
 bhávan {634, 15}. — 6〉 sómas {911, 40}
 Gegensatz prathamás und tṛtī́yas.
-am [m.] 3〉 dákṣam {457, 17}
 (sómam) {819, 2}.
-am [n.] 1〉 sadhástham {154, 1}. — 3〉 jyótis {50, 10}
 rūpám {95, 8}
 sumnám {214, 8}
 sáhas {910, 6}.
-āt 1〉 divás {322, 6}.
-asmāt 1〉 (erg. samudrā́t) {924, 5}. — 2〉 aghāyós,  Ggs. ádharāt,  paścā́t,  purástāt {868, 11}.
-e [L.] 6〉 yugé {898, 1}.
-asmin 1〉 samudré {924, 6}.
-e [N. p. m.] 3〉 stómās {7, 7}. — 5〉 siāma {460, 13} (śátros-śatros)
 bhavantu {929, 11}.
-ān 6〉 ánu dyū́n {113, 13}.
-ā [n.] 6〉 yugā́ni {267, 8}
 {836, 10}.
-āṇi 1〉 sádma {893, 10}. — 7〉 {661, 9}.
-e [V. s. f.] 3〉 (óṣadhe) {971, 3}.
-ā [f.] 1〉 sū́s {32, 9} (Gegensatz ádharas putrás)
 dyaús {640, 6}
 dhū́r {854, 6}
 {653, 18}. — 4〉 sárasvatī sakhíbhyas {611, 4}
 ahám úttarābhias {971, 3}.
-ām 1〉 dívam {50, 11}. — 6〉 sámām {353, 7}.
-ābhias 3〉 {971, 3}.

 úttara,  a.,  pron.:
-āt 7〉 {414, 7}.

Burnouf

French

 उत्तर उत्तर a. (comp. de उत्) plus élevé,  supérieur.
		 Septentrional.
		 Subséquent,  postérieur.
		 [A la fin des
composés] précédé de,  tg.: रुत्तर précédé de ऋ,  etc.
		 Au fig. meilleur,  plus important,  plus puissant,  de plus de valeur, 
plus beau,  etc.
	-- उत्तरेण après
 plus haut
 au nord.
	-- उत्तरे au delà.
		 उत्तरात् du nord. -- S. f.
  nord. -- S.
n.
  réplique
 duplique.
उत्तरकुरु m.
  n.
  np. d'une contrée au nord de l'Inde
 np. du
peuple qui l'habite.
उत्तरकोशला f.
  Ayodhyā dans le Kośala.
उत्तरङ्ग n.
  (गम्) pièce supérieure de la charpente d'une
porte,  linteau.
उत्तरतस् adv. (sfx. तस्) du nord.
उत्तरपक्ष m.
  (पक्ष) conclusion directe d'un raisonnement, 
d'une démonstration. 
उत्तरपाद m.
  (पाद) la section de la réplique dans les
livres de jurisprudence.
उत्तरफाल्गुनी f.
  (फाल्गुनी) le 12ᵉ astérisme
lunaire,  nommé le Lit.
उत्तरभाद्रपद् f.
  le 27ᵉ astérisme lunaire,  contenant
अ d'Andromède.
उत्तरवादिन् m.
  (वद्) défendeur
 avocat donnant la
réplique.
उत्तरसाक्षिन् m.
  témoin du défendeur.
उत्तरसाधक a. (साध्) qui fait achever,  qui aide à
achever qqc.
		 Qui prête secours ou aide.
		 Qui achève,  qui
termine.
उत्तरापथ m.
  (पथ) contrée septentrionale,  par
opposition à दक्षिणापथ।
उत्तराभास m.
  (आ-भास्) réplique indirecte et
illégale,  paroles ressemblant à une réplique sans en être une.
उत्तरायण n.
  [अयन] la moitié de l'année où le
soleil est au nord de l'équateur.
उत्तराशापति m.
  (आशा-पति) le régent du nord, 
Kuvera.
उत्तराषाढा f.
  उत्तराशाढा f.
  le 21ᵉ
astérisme lunaire,  appelé la Dent d'éléphant et contenant
β du Sagittaire.
उत्तरासङ्ग m.
  (सञ्ज्) vêtement de dessus et de la
partie supérieure du corps.

Stchoupak

French

 उत्तर-
 (flexion pron.  partielle) a. plus haut (d'ordin.  de deux), 
supérieur 
 septentrional 
 gauche 
 postérieur 
 futur 
 ifc. suivi de, 
consistant en 
 nt. surface 
 Nord 
 réponse 
 excellence,  excès 
 résultat, 
caractéristique 
 m.
  n.
  d'un fils de Virāṭa et de divers autres hommes 
-आ- f.
  Nord 
 fille de Virāṭa 
 -आत् -एण -आहि à gauche,  au Nord
 
 -अम् à la fin,  plus tard 
 -तस् en haut,  au Nord 
 -तर- compar.
plus haut ou plus éloigné.
°काण्ड- nt. titre de la dernière section du Rām. 
°काय- m.
  partie antérieure du corps.
°काल- m.
  avenir 
 a. concernant l'avenir,  futur.
°कुरु- m.
  pl.
  n.
  d'un peuple (et d'un pays).
°कोशला- f.
  Ayodhyā.
°ग- a. qui va vers le Nord.
°च्छद- m.
  couverture.
°ज्योतिष- nt. n.
  d'un pays.
°दायक- a. qui réplique,  impertinent.
°दिग्-ईश- m.
  Kubera.
°पञ्चाल- a. appartenant aux Pañcāla du Nord.
°पट- m.
  vêtement de dessus 
 °वासस्- nt. id.
°पथ- m.
  pays du Nord,  Nord.
°पर्वत- m.
  montagne du Nord.
°राम-चरित- (le dénouement de l'histoire de Rāma) nt. drame de
Bhavabhūti.
°वेदि- m.
  foyer situé au Nord de l'autel principal.
°साधक- a. qui aide à achever (une entreprise).
उत्तरा-पथ- m.
  = उत्तर°।
°मुख- a. le visage tourné vers le Nord.
उत्तरांस- m.
  épaule gauche.
उत्तराधर- nt. les lèvres 
 °विवर- bouche.
उत्तरायण- nt. solstice d'été.
उत्तरार्ध- nt. partie supérieure du corps.
उत्तराषाढा- f.
  n.
  d'un Nakṣatra.
उत्तराषाङ्ग- m.
  vêtement de dessus,  pardessus.
उत्तरोत्तर- a. qui augmente sans cesse,  qui dépasse 
 qui suit 
 nt.
réplique à une réponse 
 dialogue 
 -अम् de plus en plus 
 sans
discontinuer 
 °भाव- a. où toujours l'un est par dessus l'autre 
°वक्तृ- ag. quitte avec qq'un en fait de réponse,  qui répond du tac au
tac.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.