उत्तम (uttama)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 उत्तम mfn.
   (-मः-मा-मं)
	 1. Chief,  principal,  first,  best.
	 2. Greatest,  high-
est.
	 m.
  (-मः)
	 1. The third Menu,  son of PRIYAVRATA.
	 2. The best
kind of lover or hero.
	 f.
  (-मा)
	 1. An excellent woman: one who is
handsome,  healthy,  and affectionate.
	 4. A plant,  (Asclepias rosea.)
E.
  उत् much,  तम् to desire,  affix अच्.

Capeller Eng

English

 उत्तम॑ (superl. ) upmost,  highest,  first or best of (—°)
chief,  excellent
 extreme,  last
 better than,  superior to (abl. )
 m.
  the
first person (g. ).

Yates

English

 उत्त_म (मः-मा-मं)
a. Chief. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Wilson

English

 उत्तम
mfn.
   (-मः-मा-मं)
1 Chief,  principal,  first,  best.
2 Greatest,  highest.
m.
  (-मः)
1 The third Menu,  son of PRIYAVRATA.
2 The best kind of lover or hero.
f.
  (-मा)
1 An excellent woman: one who is handsome,  healthy,  and affectionate.
2 A plant. (Asclepias rosea.)
E.
  उत् much,  तम to desire,  affix अच्.

Apte

English

उत्तम [uttama],  a.
  [उद्-तमप्]

Best,  excellent (oft . in comp.
 )
 उत्तमे शिखरे देवी Mahānār. Up.*
  15.5. स उत्तमः पुरुषः Ch. Up.*
   8.12.3. उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः Bg.*
  15.17. द्विजोत्तमः the best of Brāhmaṇas
 so सुर˚,  नर˚ &c.
 
 प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते Bh.*
  2.67.

Foremost,  uppermost,  highest (opp.  हीन,  जघन्य).

Most elevated,  chief,  principal.

Greatest,  first
 स गच्छत्युत्तमस्थानम् Ms.*
  2.249.

मः N.
  of Viṣṇu.

The third person (=  first person according to English phraseology). (pl. ) N.
  of a people
 Mb.
 

मा An excellent woman. 

A kind of pustule or pimple.

The plant Asclepias Rosea Roxb. (दुग्धिका
 Mar.
  भुई- आंवळी,  अळिता). Comp.
   -उङ्गम् 'the best limb of the body',  the head
 कश्चिद् द्विषत्खङ्गहृतोत्तमाङ्गः R.*
  7.51
 Ms.*
  1.93, 8.3
 Ku.*
  7.41
 Bg.*
  11.27. the back
 तान् क्षिप्रं व्रज सतताग्निहोत्रयाजिन् । मत्तुल्यो भव गरुडोत्तमाङ्गयानः ॥ Mb.
 *  7.143.48. -अधम a.
  high and low
 ˚मध्यम good,  middling,  and bad
 high,  low,  and middling
 (the order is oft
 en reversed)
 cf.
   भक्षयित्वा बहून्मत्स्यानुत्तमाधम- मध्यमान् Pt.*
  1.21. -अम्भस् n.
  a sort of satisfaction (acquiescence) one of the nine kinds of तुष्टि in Sāṅ. Phil. -अरणी the plant Asparagus Racemosus (इन्दीवरी शतावरी).

अर्धः the best half. 

the last half or part. -अर्ध्य a.
  pertaining to the best half.  -अहः the last or latest day
 a fine or lucky day. -उपपद a.
  one to whom the best term is applicable,  best,  excellent.ऋणः,  ऋणिकः (उत्तमर्णः) a creditor (opp.  अधमर्णः) धारेरुत्तमर्णः P.
 I.4.35
 अधमर्णार्थसिद्धयर्थमुत्तमर्णेन चोदितः Ms.*
  8.47, 5
 Y.*
  2.42. Śukra. 4.831. (pl. ) N.
  of a people
 V. P.
 ,  Mārk. P.
  -ओजस् a.
  of excellent valour,  N.
  of one of the warriors of the Mahābhārata
 उत्तमौजाश्च वीर्यवान् Bg.*
  1.6. -गन्धाढ्य a.
  possessing copiously the most delicious fragrance. -गुण a.
  of the best qualities,  best,  highest
 विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमगुणा न परित्यजन्ति Mu.*
  2.17. (v. l. )-दशतालम् A sculptural measurement in which the whole height of an image is generally divided into 12 equal parts. The same measurement in 112 equal parts is called उत्तमनवताल. -पदम् a high office.

पु (पू) रुषः the third person in verbal conjugation
 (=  first person according to English phraseology
 in Sanskrit,  verbs are conjugated by putting the English I st person last and 3 rd person first).

the Supreme Spirit.

an excellent man.  -फलिनी f.
  The plant Oxystelma Esculentum (Mar.  दुधी,  दुधाणी). -लाभः an excellent profit. -वयसम् The last period of life
 Śat. Br.12.9.1.8. -व्रता A wife devoted to the husband
 हृदयस्येव शोकाग्निसंतप्तस्योत्तमव्रताम् Bk.*
  9.87. -वेशः N.
  of Śiva. 

शाखः a tree having excellent branches.

N.
  of a region.  -श्रुत a.
  Possessing the utmost learning. Rām.  -श्लोक a.
  of excellent fame,  illustrious,  glorious,  well-known,  famous. -कः N.
  of Vi&stoa
ṇu,  क उत्तमश्लोक- गुणानुवादात् पुमान् विरज्येत विना पशुघ्नात् Bhāg.*
  1.1.4.-संग्रहः (˚स्त्री˚) intriguing with another man's wife, i. e.  speaking with her privately,  looking amorously at her &c.
 

साहसः,  सम् the highest (of the fixed) pecuniary punishments
 a fine of 1 (or according to some 8, ) paṇas
 Ms.*
  9.24
 Y.*
  1.366
 पणानां द्वे शते सार्धे प्रथमः साहसः स्मृतः । मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रं त्वेष चोत्तमः ॥ Capital punishment,  banishment,  confiscation,  and mutilation are also regarded as forms of this punishment.

Apte 1890

English

 उत्तम a. [उद्-तमप्] 1 Best,  excellent (oft. in comp.)
 द्विजोत्तमः the best of Brāhmaṇas
 so सुर°,  नर° &c.
 प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते Bh. 2. 67. 
2 Foremost,  uppermost,  highest (opp. हीन,  जघन्य). 
3 Most elevated,  chief,  principal. 
4 Greatest,  first
 Ms. 2. 249. 
मः 1 N. of Viṣṇu. 
2 The last person (= first person according to English phraseology). 
मा 1 An excellent woman. 
2 A kind of pustule or pimple. 
3 The plant Asclepias Rosea Roxb. 
Comp. 
अंगं ‘the best limb ‘of the body’,  the head
 कश्चिद् द्विषत्खड्गहृतोत्तमांगः R. 7. 51
 Ms. 1. 93,  8. 300
 Ku. 7. 41
 Bg. 11. 27. 
अधम a. high and low °मध्यम good,  middling,  and bad
 high,  low,  and middling
 (the order is often reversed)
 cf. Pt. 1. 210. 
अंभस् n. a sort of satisfaction (acquiescence) in Sān. phil. 
अरणी the plant Asparagus Racemosus (इंदीवरी). 
अर्धः {1} the best half. {2} the last half or part. 
अर्ध्य a. pertaining to the best half. 
अहः the last or latest day
 a fine or lucky day. 
उपपद a. one to whom the best term is applicable,  best,  excellent. 
ऋणः,  
ऋणिकः (उंत्तमर्णः) a creditor (opp. अधमर्णः) धारेरुत्तमर्णः P. I. 4. 35
 Ms. 8. 47,  50
 Y. 2. 42. 
ओजस् a. of excellent valour. 
गंधाढ्य a. possessing copiously the most delicious fragrance. 
गुण a. of the best qualities,  best,  highest
 Mu. 2. 17. 
पदं a high office. 
पु(पू)रुषः {1} the last person in verbal conjugation
 (=first person according to English phraseology
 in Sanskrit verbs are conjugated by putting the English 1st person last and 3rd person first). {2} the Supreme Spirit. {3} an excellent man. 
लाभः an excellent profit. 
वेशः N. of Śiva. 
शाखः a tree having excellent branches. 
श्लोक a. of excellent fame,  illustrious,  glorious,  well-known,  famous. 
संग्रहः (°स्त्री°) intriguing with another man's wife,  i. e. speaking with her privately,  looking amorously at her &c. 
साहसः,  
सं {1} the highest (of the fixed) pecuniary punishments
 a fine of 1000 (or according to some 80, 000) paṇas
 Ms. 9. 240
 Y. 1. 365
 पणानां द्वे शते सार्धे प्रथमः साहसः स्मृतः । मध्यमः पंचविज्ञेयः सहस्रं त्वेष चोत्तमः ॥. Capital punishment,  banishment,  confiscation,  and mutilation are also regarded as forms of this punishment. 

Monier Williams Cologne

English

 उत्-तम॑ mfn.
   (superlative fr.
  1. उद्
 opposed to अवम,  अधम,  &c.
  
 cf.
   अन्-उत्तम),  uppermost,  highest,  chief

 most elevated,  principal

 best,  excellent,  RV.
  
 AV.
  
 AitBr.
  
 Mn.
  
 Pañcat.
  &c.
   (often ifc. ,  e.g. द्विजोत्तम,  best of the twice-born i.e. a Brāhman,  Mn.
  )

 first,  greatest

 the highest (tone),  ĀśvŚr.
  
 KātyŚr.

 the most removed or last in place or order or time,  RV.
  
 ŚBr.
  
 MBh.
   &c.

 उत्-तम॑ (अस्),  m.
  the last person (=  in European grammars the first person),  Pāṇ.
 
 Kāty.
 ,  Kāś.
  &c.
  

 N.
  of a brother of Dhruva (son of Uttāna-pāda and nephew of Priya-vrata),  VP.
  

 of a son of Priya-vrata and third Manu

 of the twenty-first Vyāsa,  VP.
  

 उत्-तम॑ (आस्),  m.
  pl.
  N.
  of people,  VP.
  
 MBh.
  

Monier Williams 1872

English

 उत्तम उत्-तम,  अस्,  आ,  अम् (superlative fr. 1. उद्
opposed to अवम,  अधम,  &c.
 cf. अन्-उत्तम), 
uppermost,  highest,  chief
 most elevated,  principal
best,  excellent (often at the end of compounds,  e. g.
द्विजोत्तमस्,  best of the twice-born)
 first,  greatest
the highest (tone)
 the most removed or last in place, 
order,  or time
 (अम्),  ind. most,  in the highest de-
gree
 (अस्),  m. the last person (= in European gram-
mars the first person)
 N. of a brother of Dhruva, 
son of Uttāna-pāda and nephew of Priya-vrata
 a
son of Priya-vrata and third Manu
 the twenty-first
Vyāsa
 (आस्),  m. pl.,  N. of a people
 (आ),  f. a kind
of piḍakā or pustule
 the plant Oxystelma Esculentum
(Asclepias Rosea Roxb.)
 an excellent woman,  one
who is handsome,  healthy,  and affectionate.
—उत्-
तम-गन्धाढ्य (°ध-आढ्°),  अस्,  आ,  अम्,  pos-
sessing abundantly the most delicate scent or delicious
fragrance.
—उत्तम-ता,  f. or उत्तम-त्व,  अम्,  n.
excellence,  superiority
 goodness,  good quality.
—उत्-
तम-पद,  अम्,  n. a high office.
—उत्तम-पुरु-
ष or उत्तम-पूरुष,  अस्,  m. the last person in
verbal conjugation,  i. e. I,  we two,  we (= in European
grammars the first person,  our third person being re-
garded in Hindū grammars as the प्रथम-पुरुष, 
q. v.
 cf. also मध्यम-पुरुष)
 the supreme
spirit
 an excellent man.
—उत्तम-फलिनी,  f. the
plant Oxystelma Esculentum (Asclepias Rosea Roxb.).
—उत्तमर्ण (°म-ऋण),  अस्,  m. a creditor
 (आस्), 
m. pl.,  N. of a people.
—उत्तमर्णिक,  अस्,  m. a
creditor.
—उत्तमर्णिन्,  ई,  m. a creditor.
—उत्तम-
लाभ,  अस्,  m. great profit,  a double return.
—उत्-
तम-वेश,  अस्,  m. ‘having the most excellent dress, ’
N. of Śiva.
—उत्तम-शाख,  अस्,  m.,  N. of a region.
—उत्तम-सङ्ग्रह,  अस्,  m. intriguing with another
man's wife,  addressing her privately,  casting amorous
looks &c.
—उत्तम-साहस,  अम्,  n. the highest of
the three fixed mulcts or fines
 a fine of 1000 or of
80, 000 paṇas
 capital punishment,  branding,  banish-
ment,  confiscation,  mutilation,  and death.
—उत्तम-
सुख,  अस्,  m.,  N. of a man.
—उत्तमाङ्ग (°म-
अङ्°),  अम्,  n. the highest or chief part of the body, 
the head.
—उत्तमाधम (°म-अध्°),  अस्,  आ,  अम्, 
high and low.
—उत्तमाधम-मध्यम,  अस्,  आ, 
अम्,  good,  bad,  and indifferent
 high,  low,  and
middling.
—उत्तमारणी (°म-अर्°),  f. the plant As-
paragus Racemosus.
—उत्तमार्ध (°म-अर्°),  अस्,  m.
the last half or part
 the best half.
—उत्तमार्ध्य, 
अस्,  आ,  अम्,  relating to or connected with the last part
or the best half.
—उत्तमाह (°म-अह्°),  अस्,  m. the
last or latest day,  a fine day (?),  a lucky day (?).
—उत्-
तमोपपद (°म-उप्°),  अस्,  आ,  अम्,  one to whom
the best term is applicable,  best,  good.
—उत्तमौजस्
(°म-ओज्°),  आस्,  m. ‘of excellent valour, ’ N. of one of
the warriors of the Mahā-bhārata.

Macdonell

English

 उत्तम ut-tamá,  spv. highest,  supreme
 most 🞄excellent,  best,  chief (among,  —°)
 superior 🞄to,  higher or better than (ab.)
 last: -m,  °—,  🞄ad.
 m.
  (last = our) first person (gr.).

Benfey

English

 उत्तम उत्तम,  i. e. उद् + तम, 
 I. adj.
 , 
f.
  मा।
 1. Supreme,  Chr. 289,  10 = Rigv.
i. 50,  10.
 2. Chief,  principal,  Pañc.
16,  20
 best,  Man.  4,  229
 greatest, 
Rām.  5,  33,  35
 better,  Pañc. 241,  24.
 3. Last,  MBh. 1,  4674 (cf.  ὕστατος).
 II.
acc. sing. n.
  मम्,  adv.
 1. Most,  Rām. 
2,  30,  2.
 2. Very loudly,  Chr. 25,  60.
 -- Comp.
 
अन्-,  adj.
  (literally,  having no
superior),  1. insurmountable,  Daśak.
in Chr. 182,  24
 most lofty,  Rām.  3,  52, 
22. 2. most rigorous,  Rām.  1,  62,  6.
 3. most excellent,  Rām.  3,  53,  18.
द्विज-,  m.
  a Brāhmaṇa,  Man.  2,  49.
पुरुष-,  m.
  1. an excellent man,  an
excellent servant. 2. a name of Viṣṇu.
3. a proper name.
मण्डल-,  n.
  a
principal kingdom,  Rājat. 5,  262.
मृग-,  m.
  a most excellent antelope, 
Rām.  3,  49,  54.
रघु-,  m.
  chief of
the race of Raghu,  Rām.  3,  50,  6.
रथ-,  m.
  an excellent cart,  Bhag. 1, 
24.
शर-,  m.
  a very good arrow,  Rām. 
3,  50,  16.
सेवक-,  m.
  an excellent
servant,  Böhtl. Ind. Spr. 1435.

Hindi

असाधारण

Apte Hindi

Hindi

उत्तम
वि* - उद्+तमप्
"सर्वोत्तम,  श्रेष्ठ"

उत्तम
वि* - उद्+तमप्
"प्रमुख,  सर्वोच्च,  उच्चतम"

उत्तम
वि* - उद्+तमप्
"उन्नतम,  मुख्य,  प्रधान"

उत्तम
वि* - उद्+तमप्
"सबसे बड़ा,  प्रथम"

उत्तमः
पुं*
  - उद्+तमप्
विष्णु

उत्तमः
पुं*
  - उद्+तमप्
अन्तिम पुरुष

उत्तम
वि* - उद्+तमप्
"बढ़िया,  श्रेष्ठ"

उत्तमः
पुं*
  - -
ध्रुव का सौतेला भाई

Shabdartha Kaustubha

Kannada

उत्तम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉತ್ತಾನಪಾದರಾಯನ ಮಗ /ಸುರುಚಿಯ ಪುತ್ರ
उत्तम
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾದ /ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ
निष्पत्तिः - > उत् + तमप् (५-३-५५)
प्रयोगाः - > "विघ्नैः पुनःपुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारन्धमुत्तमगुणास्त्वमिवोद्वहन्ति"
उल्लेखाः - > मुद्रा० २-१७
उत्तम
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣವುಳ್ಳ /ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುಣವುಳ್ಳ
प्रयोगाः - > "प्रायःप्रययमादत्ते स्वगुणेषूत्तमादरः"
उल्लेखाः - > कुमा० ६-२०
उत्तम
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಅಧಿಕವಾದ /ಹೆಚ್ಚಾದ
प्रयोगाः - > "द्वैप्यानसावुत्तमलाभभाजः"
उल्लेखाः - > माघ० ३-७६

L R Vaidya

English

 uttama {% (I) a. (f. मा) %} 1. Uppermost,  highest
most elevated,  principal
best,  excellent,  प्रायेणाधममध्यमो तमगुणः संवासतो जायते Bhartr.ii.67,  Bg.i.24
first,  greatest,  M.ii.249.

 uttama {% (II) m. %} 1. Vishṇu
 2. the last person equivalent to the first person in English grammar (in gram.)

Bopp

Latin

 उत्तम (a praep. उत् s. superl. तम) summus,  supremus
optimus,  praestantissimus
 pulcherrimus. BR. 2. 13. N.
17. 5.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 uttama, 
(1) (nt.?),  top part (of a building),  roof or top story: Divy 〔321.17〕 (yuvatayo) rodanti veśmottame
(2) (m. or nt.
 = Pali id.,  see PTSD s.v. kāsika),  upper garment: kāśikottama-dhāriṇaḥ (mss. °vāriṇaḥ) Mv 〔i.296.4〕. In Pali also,  apparently,  only after kāsika
(3) m.,  n. of a nāga king: Māy 〔247.27〕.

Lanman

English

 uttamá,  a.
	—1. up-most
 highest
 best, 
esp. at end of cpds
 excellent
 chief
	—2.
(out-most,  i. e.) ut-most
 extreme
 last (see
67^6N.),  99^20. [úd,  ‘up,  out, ’ 473.]

Abhyankara Grammar

English

उत्तम  (1) the best, the highest, the last: (2) the last letter of the consonant- classes,  the nasal
 cf,  A.Pr.II.4.14
 R.Pr.IV.3
 cf. also अनुत्तम meaning non-nasal
 (3) the उत्तमपुरुष or the    premier or the first person constituting the affixes मि,  वस् and मस् and their substitutes,  cf. P.I.4.107.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 उत्तम꣡ ,  so zu betonen.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  उत्तम,  अतिश्रेष्ठ
adjective
 
अतीव योग्यः।
 "अयं एकः उत्तमः सङ्गणकः अस्ति यस्मिन् नैकाः नूतनाः विशेषताः सन्ति।"

Synonyms:
  उत्तम,  उत्कृष्ट,  श्रेष्ठ,  प्रधान,  प्रमुख,  प्रवेक,  मुख्य,  वर्यः,  वरेण्य,  प्रवर्ह,  अनवरार्ध्य,  परार्ध्य,  अग्र,  प्रग्रबर,  प्राग्रा,  अग्रा,  अग्रीय,  अग्रिय,  अनुत्तम
adjective
 
अत्यन्तम् श्रेयान्।
 "रामचरितमानस इति गोस्वामी तुलसीदासस्य एका उत्तमा कृतिः।"

Synonyms:
  निरामय,  वार्त,  कल्य,  उत्तम,  कुशल,  कुशलवत्,  नीरुज,  कुशलिन्,  कुशलि,  निर्व्याधि,  पटु,  उल्लाघ,  लघु,  अगद,  निर्ज्वर,   विगद,  विरोग,  अनामय,  अरुक् अरोग,  अरोगिन्,  अरोग्य आयुष्मत्,   आरोग्यवत्,  निरातङ्क,  अयक्ष्म,  सहारोग्य,   सुस्थ,  सुस्थित
adjective
 
निर्गतः आमयो यस्मात्।
 "सर्वे निरामयाः सन्तु।"

Synonyms:
  साधु,  भद्र,  आर्य,  शिष्ट,  उत्तम,  प्रशस्त,  प्रशस्य,  शस्त,  शस्य,  शुभ,  कुशल,  कल्याण,  सन्,  सत्तम,  श्रेष्ठ,  सार,  सारवत्,  वर,  निर्दोष,  अदुष्ट
adjective
 
यः सततकर्तव्यकर्मानुष्ठाता प्रकृताचारशीलः तथा च न्यायपथावलम्बी अस्ति।
 "जगति बहवः साधवः जनाः सन्ति।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

gong nas gong du
१) उत्तम २) उत्तरोत्तर ३) उत्तरोत्तरतः ४) उत्तरोत्तरेण

gong ma
१) अथि २) उत्तम ३) उत्तर ४) उपरि

mchog
१) अग्र २) ३) अलम् ४) उत्कृष्ट ५) उत्तम ६) उत्तर ७) उपम ८) ° तम ९) दिव्य १०) पर ११) परम १२) परमता १३) प्र ° १४) प्रधान १५) प्रवर १६) प्रवृद्ध १७) प्रष्ठ १८) महत् १९) वदतांवर २०) वर २१) वराग्र २२) विशिष्ट २३) श्रेयस् २४) श्रेष्ठ २५) सत् २६) सार २७) सु ° २८)

mchog tu
१) अग्र २) अत्यन्त ३) उत्तम ४) पर ५) परम ६) प्र ° ७) विशिष्ट ८)

mchog ma
१) अवर २) उत्तम

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
मुख्यं प्रकृष्टं प्रमुखं प्रबर्हं वर्यं वरेण्यं प्रवरं पुरोगम् ।
अनुत्तरं प्राग्रहरं प्रवेकं प्रधानमग्रेसरमुत्तमाग्रे ॥ १४३८ ॥
ग्रामण्यग्रण्यग्रिमजात्याग्र्यानुत्तमान्यनवरार्ध्यवरे ।
प्रेष्ठपरार्ध्यपराणि श्रेयसि तु श्रेष्ठसत्तमे पुष्कलवत् ॥ १४३९ ॥
-wordlist-
 
मुख्य (वा),  प्रकृष्ट (वा),  प्रमुख (वा),  प्रबर्ह (वा),  वर्य (वा),  वरेण्य (वा),  प्रवर (वा),  पुरोग (वा),  अनुत्तर (वा),  प्राग्रहर (वा),  प्रवेक (वा),  प्रधान (वा),  अग्रेसर (वा),  उत्तम (वा),  अग्र (वा),  ग्रामणी (वा),  अग्रणी (वा),  अग्रिम (वा),  जात्य (वा),  अग्र्य (वा),  अनुत्तम (वा),  अनवरार्ध्य (वा),  वर (पुंक्ली),  प्रष्ठ (वा),  परार्ध्य (वा),  पर (वा),  श्रेयस् (वा),  श्रेष्ठ (वा),  सत्तम (वा),  पुष्कल (वा)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

प्राग्र्य
प्राग्र्य,  प्राग्रहर,  प्रवेक,  अपर,  वर्य,  वरेण्य,  वर,  श्रेष्ठ,  प्रेष्ठ,  अनुत्तम,  मधुर,  मञ्जु,  प्रिय,  मञ्जुल,  हृद्य,  हारि,  मनोहर,  रुचिर,  कान्त,  पर,  सुन्दर,  सौम्य,  साधु,  वल्गु,  चारु,  सुषम,  वाम,  शुभ,  पेशल,  अग्र्य,  प्रधान,  प्रमुख,  पुरोग,  मुख्य,  परार्ध्य,  प्रवर,  प्रवर्ह,  अग्रेसर,  सत्तम,  उत्तम,  ग्रामण्य,  अग्रण्य
प्राग्र्यं प्राग्रहरं प्रवेकमपरं वर्यं वरेण्यं वरं, 
श्रेष्ठं प्रेष्ठमनुत्तमं च मधुरं मञ्जु प्रियं मञ्जुलम् ।
हृद्यं हारि मनोहरं च रुचिरं कान्तं परं सुन्दरं, 
सौम्यं साधु च वल्गु चारु सुषमं वामं शुभं पेशलम् ॥ ६८९ ॥
अग्र्यं प्रधानं प्रमुखं पुरोगं, 
मुख्यं परार्ध्यं प्रवरं प्रवर्हम् ।
अग्रेसरं सत्तममुत्तमं च, 
ग्रामण्यमग्रण्यमुदाहरन्ति ॥ ६९० ॥
verse 4.1.1.689
page 0080

Tamil

உத்தம : மிக நல்ல,  மேன்மை பொருந்திய,  முக்கிய,  மேலான,  உயரமான,  பெரிய,  முதன்மையான.

Mahabharata

English

Uttama,  a prince. § 290 (Śiśupālavadhap.): II,  44,  1539.

Uttama,  pl. (ºāḥ),  a people. § 574 (Jambūkh.): VI,  9,  348.

पुराणम्

English

उत्तम / UTTAMA. A King born in the dynasty of Svāyambhuva manu who had two famous sons,  of whom priyavrata married surūpā and barhiṣmatī,  two daughters of viśvakarmā. priyavrata begot three children,  uttama tāmasa and raivata by his wife barhiṣmatī. These three sons attained exceptional prowess and became lords of the ages of manu (Manvantarādhipatis). priyavrata,  with his children ruled the country in all happiness and prosperity for ten crores of years. (devī bhāgavata,  8th skandha). uttānapāda,  the second son of Svāyambhuvamanu begot one son,  uttama by his wife suruci and another son dhruva by his wife sunīti. (See under dhruva). (viṣṇu purāṇa,  Part 1,  Chapter 11).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 उत्तमः,  त्रि,  (अतिशयेन उत्कृष्टः । उत् + तमप् ।द्रव्यप्रकर्षार्थत्वान्नाम् । यद्वा उत्ताम्यति तमु अच्उत्तम्यते वा घञ् । नोदात्तेति न वृद्धिः ।) भद्रः ।उत्कृष्टः । तत्पर्य्यायः । प्रधानं २ प्रमुखः ३ प्रवेकः४ अनुत्तमः ५ मुख्यः ६ वर्य्यः ७ वरेण्यः ८ प्रवर्हः९ अनवरार्द्ध्यः १० परार्द्ध्यः ११ अग्रः १२ प्राग्रहरः१३ प्राग्र्यः १४ अग्र्यः १५ अग्रीयः १६ अग्रियः१७ । इत्यमरः ॥
 मुखः १८ अग्रणीः १९ तट्टीका ॥
(उत्तमस्यापि वर्णस्य नीचोऽपि गृहमागतः” ।इति हितोपदेशः ।“उत्तमाद्देवरात् पुंसः काङ्क्षन्ते पुत्त्रमापदि” ॥
इति महाभारते ॥
)

 उत्तमः,  पुं,
   वैशिकनामनायकभेदः । तस्य लक्षणम् ।“दयिताश्रमप्रकोपेऽपि उपचारपरायणः” ।इति रसमञ्जरी ॥
 प्रियव्रतराजपुत्रः । स चतृतीयमनुः । अस्मिन् मन्वन्तरे सत्यसेनोऽवतारः ।सत्यजिदिन्द्रः । सत्यवेदश्रुतभद्रादयो देवाः । वशिष्ठ-सुताः प्रमदादयः सप्तर्षयः । पवनसृञ्जययज्ञहो-त्राद्या मनुपुत्राः । इति श्रीभागवतम् ॥
 (उत्तान-पादस्य राज्ञः स्वनामख्यातः पुत्रभेदः । यथा, विष्णुपुराणे । १ । ११ । २ ॥
“तयोरुत्तानपादस्य सुरुच्यामुत्तमः सुतः” ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 उत्तम त्रि०
  उद् + तमप् । १ उत्कृष्टे । “ज्योतिषामुत्तमोदेव ।दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम्” दीपमन्त्रः “अदस्त्वया मुन्न-मनुत्तमं तमः” माघः “उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मे-त्युदाहृतः” “यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः”गीता । द्विजोत्तमः नरोत्तमः नृपोत्तम! “घर्मोऽ-धर्मविदुत्तमः” विष्णुसह० । उत्--उद्गतः अतिशये तमप् ।२ विष्णौ पु०
  । “अनादिनिधनो धाता विधाता धातु-रुत्तमः” विष्णुसह० । “धातुरुत्तम इति नामैकसविशेषणं सामानाधिकरण्येन । सर्वधातुभ्यः पृथि-व्यादिभ्य उत्कृष्टश्चिदातुरित्यर्थः धातुर्विरिञ्चेरुत्कृष्टइति वा । नामद्वयं वा कार्य्यकारणप्रपञ्चधारणात्धातुश्चिद्धातुः उत्तमः सर्व्वेषामुद्गतानामुद्गतत्वादुत्तमः”भा० । ३ अन्त्ये । “उत्तमैकाभ्याञ्च” पा० । “उत्तमशब्दी-ऽन्त्यार्थः” सि० कौ० । उत्तानपादस्य पुत्रभेदे ४ ध्रुवसपत्न-भ्रातरि पु०
  स च उत्तानपादस्य सुरुचौ भार्य्यायामुत्पन्नः ।“जाये उत्तानपदस्य सुनीतिः सुरुचिस्तथा । सुरुचिः प्रेयसीपत्युर्नेतरा यत् सुतोध्रुवः । एकदा सुरुचेः पुत्रमङ्कमारीप्य-लालयन् । उत्तमं मारुरुक्षुस्तं ध्रुवं राजाभ्यनन्दत”भा० ४ स्क० ८ अ० । “उत्तमस्त्वकृतोद्वाहो मृगयायांबलीयसा । हतः पुण्यजनेनाजौ तन्मातास्य गतिंगता” भा० ४,  स्क० १० अ० । प्रियव्रतस्य ५ पुवभेदेस एव तृतीयमनुः यथोक्तं भाग० ८ स्कं० १ अ० ।“तृतीय उत्तमो नाम प्रियव्रतसुतोमनुः । पवनः सृञ्जयोयज्ञहोत्राद्यास्तत्सुता नृप! । वशिष्टातनयाः सप्त ऋषयःप्रमदादयः । सत्यावेदश्रुता भद्रादेवा इन्द्रस्तु सत्यजित् ।धर्म्मस्य सुनृतायान्तु भगवान् पुरुषोत्तमः । सत्यसेनइति ख्यातः जातः सत्यव्रतैः सह” । हरिवं० ७ अ०तु औत्तमित्वेनायं पठितः यथा । “स्वायम्भु-वोमनुस्तात! मनुः स्वारोचिषस्तथा । औत्तमिस्तामस-श्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा । वैवस्वतश्च कौरव्य! साम्प्र-तोमनुरुच्यते” इति सप्तमनूनुद्दिश्य । “इदं तृ-तीयं वक्ष्यामि तन्निबोध नराधिप! । वसिष्ठपुत्राःसप्तासन् वासिष्ठा इति विश्रुताः । हिरण्यगर्भस्य सुताऊर्जा नाम सुतेजसः । ऋषयोऽत्र मया प्रोक्ताः कीर्त्त्य-मानान् निबोध तान् । औत्तमेयान् महाराज! दश-पुत्रान् मनोरमान् । ईष ऊर्जस्तनूर्ज्जश्च मधुर्माधव एवच । शुचिः शुव्रुः सहश्चैव नभस्यो नभएव च । भानवस्तत्रदेवाश्च मन्वन्तरमुदाहृतम्” । तत्र स्वार्थे इञ् औत्तमिः ।ॠषिपुत्रादिनामभेदस्तु कल्पभेदादविरुद्धः” ।

Capeller

German

 उत्तम॑ der Oberste,  höchste,  beste,  princeps, 
summus (unter —°) der äußerste letzte
besser als (Abl.) die erste Person (g.)
°— u. n.
  adv.

Grassman

German

 uttamá,  a.,  Superlativbildung von úd,  1〉 der höchste,  oberste in räumlichem Sinne,  mit dem Gegensatze adhamá und madhyamá {24, 15}
 {25, 21}
 oder avamá und madhyamá {414, 6}
 2〉 der höchste,  vorzüglichste,  herrlichste,  beste,  mächtigste.
-ás 1〉 agnís {239, 10}. — 2〉 dhasís {797, 3}
 vistambhás {820, 16}
 ślókas {985, 3}
 ahám {992, 5}
 índras {1000, 4}.
-ám [m.] 1〉 tántum {734, 6}
 [Page250] pā́śam {24, 15}
 {25, 21}. — 2〉 dákṣam {156, 4}
 vā́jam {332, 8}
 bhāgám {350, 2}
 śúṣmam {775, 29}
 mahimā́nam {901, 1}
 putrám {379, 5}.
-ám [n.] 1〉 śṛ́ṅgam {413, 3}
 rájas {734, 5}. — 2〉 jyótis {50, 10}
 {996, 3}
 rūpám {163, 7}
 váyas {192, 12}
 {214, 10}
 śrávas {327, 15}
 pīyū́ṣam {763, 2}
 havís {779, 28}
 {819, 1}.
-é [L.] 1〉 sádasi {232, 5}
 diví {414, 6}
 padé {1020, 4}. — 2〉 amṛtatvé {31, 7}
 dyumné {773, 29}.
-ā́ [n.] 1〉 rocanā́ni {290, 8}.
-ā́ni 2〉 śrávāṃsi {91, 18}
 dyumnā́ni {382, 3}.
-ébhis 2〉 rā́dhobhis {501, 3}.
-ā́ [f.] tvám (oṣadhe) {923, 18}. _{923, 23}.

 uttamá:
-ám [m.] śúṣmam {779, 3}.

Burnouf

French

 उत्तम उत्तम a. (sup. de उत्) le plus haut.
		 Au fig.
suprême
 excellent
 qui est à la tête ou le premier. -- S. f.
 
उत्तमा femme belle,  bien portante et bonne.
		 Jasminum
auriculatum,  bot. -- S. n.
  la haute,  les notes élevées,  par opposition
à मन्द्रम् la basse,  et à मध्यम् le médium. 
उत्तमफलिनी f.
  asclepias rosea,  bot.
उत्तमर a. (sfx. र) excellent,  le meilleur
 suprême.
उत्तमर्ण m.
  (र्ण de ऋण) créancier.
उत्तमविद् a. (विद्) qui possède la science suprême ou
transcendante.
उत्तमसङ्ग्रह m.
  intrigue,  adultère et tout ce qui contribue
à son succès.
उत्तमसाहस n.
  amende de 1000 panas.
उत्तमाङ्ग n.
  (अङ्ग) la tête.

Stchoupak

French

 उत्तम-
 a. le plus haut,  le principal 
 très haut, 
éminent,  excellent 
 le plus éloigné,  le dernier 
 -अम् très 
 m.
 
1{^re^} personne (gramm. ) 
 n.
  d'hommes 
 pl.
  d'un peuple.
°गाय- a. hautement célébré (par des chants).
°तेजस्- a. très éclatant ou glorieux.
°दर्शन- a. de magnifique apparence.
°पूरुष- m.
  Esprit suprême.
°र्ण- °र्णिक- m.
  créancier.
°वर्ण- a. aux splendides couleurs.
°श्रुत- a. possédant une science éminente.
°श्लोक- a. hautement renommé.
उत्तमाङ्ग- nt. tête.
उत्तमौजस्- m.
  n.
  d'un prince des Pañcāla.
उत्तमौदार्य- a. tout à fait magnanime.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.