| YouTube Channel

उडुचक्र (uDucakra)

 
Apte Hindi
Hindi
उडुचक्रम्
नपुं*
 उडुः-चक्रम् -
राशि-चक्र
Shabdartha Kaustubha
Kannada
उडुचक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಕ್ಷತ್ರ ಮಂಡಲ
व्युत्पत्तिः - > उडूनां चक्रम्
प्रयोगाः - > वप्रेण पर्यन्तचरोडुचक्रः सुमेरुवप्रोऽन्वहमन्वकारि"
उल्लेखाः - > माघ० ३-३७
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
उडुचक्र
न०
 उडूनां चक्रमिव मण्डलम् । १ नक्षत्रमण्डलेभचक्रे तस्य संस्थितिश्च” सि० शि० उक्ता उच्चशब्देतच्च दर्शितम् । उडुचक्रस्वरूपादि सू० सि०उक्तम् यथा “ब्रह्माण्डमध्ये परिधिर्व्योमकक्षाभिधीयते । तन्मध्ये भ्रमणं भानामधोऽधः क्रमशस्तथा ।मन्दामरेज्यभूपुत्रसूर्य्यशुक्रेन्दुजेन्दवः । परिभ्रमन्त्यधोऽधस्थाःसिद्धविद्याधरा धनाः” । “ब्रह्माण्डान्तःपरिधिस्तत्तुल्यमानं वृत्तं व्योमकक्षा वक्ष्यमाणाकाशकक्षोच्यते । तन्मध्येब्रह्माण्डमध्य आकाशे भानां नक्षत्राणां सर्वेषां सर्वतस्तु-ल्योर्ध्वान्तरितानां भ्रमणं भवति । तथा तुल्योर्ध्वान्तरेणा-धोधोनक्षत्रेभ्यः शनिवृहस्प तिभौमार्कशुक्रबुधचन्द्राअधस्तात्परिभ्रमन्ति । सिद्धा विद्याधाराघनाश्चाधस्थाश्चन्द्रादधः-स्थिता अधोऽधः क्रमेणाकाशे स्थिताः । प्रवहवायावव-स्थानाभावाश्चन्द्रवन्न तेषां परिभ्रमः” र० ना० । तस्योत्पत्ति-विभागस्तत्रैव । “पुनर्द्वादशधात्मानं व्यभजद्राशिसञ्ज्ञकम् ।नक्षत्ररूपिणं भूयः सप्तविंशात्मकं वशी” सू० सि० । “पुनरनन्तरमात्मान द्वादशधा द्वादशस्थानेषु राशिसंज्ञकं व्यभजत्मनःकल्पितं वृत्तं द्वादशविभागं राशिवृत्तमकरोदित्यर्थः ।भूयो द्वितीयवारमात्मानं नक्षत्ररूपिणं सप्तविंशात्मकंव्यभजत् । मनःकल्पितं तदेव वृत्तं सप्तविंशतिविभागंचाकरोदित्यर्थः । ननु न्यूनाधिकविभागाः कथं नकृताः? उक्तसङ्ख्यायां नियामकाभावादित्यत आहवशीति । इच्छाविषपं वशं विद्यते यस्येति वशी स्वतन्त्रेच्छस्य नियोगानर्हत्वात् । स्वेच्छया तत्सङ्ख्याका विभागाःकृता इति भावः । सप्तविंशतिविभागव्यञ्जकानि नक्षत्राणितारात्मकानि निर्मितानीत्यर्थसिद्धम्” र० ना० । तत्र राशि-नक्षत्रनामानि ज्योति० त० उक्तानि यथा “मेषवृषमिथुनकर्क-टसिंहाकन्थातुलाधरवृश्चिकभम् । धनुरथ मकरः कुम्भोमीनइति च राशयः कथिताः” । “अश्विन्या सह भरणीकृत्तिकापादः कीर्त्तितोमेषः । वृषभः कृत्तिकाशेषंरौहिण्यर्द्धञ्च मृगशिरसः । मृगशिरसोऽर्द्धं चार्द्रा पुन-र्व्वसोस्त्रिपादं मिथुनम् । पादः पुनर्व्वसोरन्त्यः पुष्योऽ-श्लेषा च कर्कटः कथितः । सिंहोऽथ मघा पूर्वफल्गुनीपादउत्तरायाः । तच्छेषं हस्ता च चित्रार्द्धं कन्यकाख्यः स्यात् ।तौलिनि चित्रार्द्धं स्वातिविशाखायाश्च पादत्रयम् । अलिनिविशाखापादस्तथानुराधान्विता ज्येष्ठा । मूलं पूर्व्वाषाढाप्रथमश्चाप्युत्तरांशको धन्वी । मकरस्तत्परिशेषं श्रयणा-चार्द्धं कनिष्ठायाः । कुम्भोऽथ धनिष्ठार्द्धं शतभिषापौर्व्व-भाद्रपदत्रयम् । भाद्रपदायाः शेषस्तथोत्तरा रेवती मीनः”अश्विन्यादिनक्षत्राणां तारासंख्यातत्सन्निवेशस्वरूपं चश्रीपतिनोक्तम् । “वह्नित्रिऋत्विषुगुणेन्दुकृतानि भूतवा-णाश्विनेत्रशरभूकुयुगाग्निरामाः । रुद्राब्धिरामगुणवे-दशतद्वियुग्मदन्ता बुधैर्निगदिताः क्रमशो भताराः ।तुरगमुखसदृक्षं योनिरूपं क्षुराभं शकटनिभमथैणस्योत्त-माङ्गेन तुल्यम् । मणिगृहशरचक्राभानि शालोपमं चशयनसदृशमन्यच्चात्र पर्य्यङ्करूपम् । हस्ताकारमजस्रमौ-क्तिकसमं चान्यत् प्रवालोपमं धिष्ण्यं तोरणवत् स्थितंबलिनिभं स्यात् कुण्डलाभं परम् । क्रुध्यत्केसरिविक्रमेणसदृशं शय्यासमानं परं चान्यद्दन्तिविलासवत् स्थितमतःशृङ्गाटकव्यक्ति च । त्रिविक्रमाभं च मृदङ्गरूपं वृत्तं ततो-ऽन्यद्यमलद्वयाभम् । पर्य्यङ्गतुल्यं मुरजानुकारमित्येवमश्व्या-दिभचक्ररूपम्” ।भचक्रपरिधिमानम् सि० शि० उक्तम् “अभ्रेष्विभाङ्कगजवुञ्ज-रगोऽक्षपक्षाः” (२५९८८९८८५० योजनानि) कक्षां गृणन्तिगणका भगणस्य चेमाम्” । तस्य भूमध्यातुच्छ्रितियो-जनानि तु तत्रोक्तानि यथा “नागाक्षषड्द्वयरसाग्निकुवे-दसंख्यो” (४१२६३६५८) नक्षत्रमण्डलभवः श्रवणोनिरुक्तः” । अस्य च द्वादशधा विभक्तस्य प्रवहवायुनाभ्राम्यमाणस्य दिने षणामुदयः रात्रौ च षणामिति भेदः ।“स्यादुद्गमो निजनिजोदयभानुतुल्ये सूर्य्येऽस्तभास्करस-मोऽस्तमयश्च भानाम्” सि० शि० उक्तेः । २ ताराणांसमूहे च “वप्रेण पर्य्यन्तचरोडुचक्रः” माघः ।