| YouTube Channel

उज्जयिनी (ujjayinI)

 
शब्दसागरः
English
उज्जयिनी
f.
 (-नी) The city Oujein.
E.
 See उज्जयनी.
Capeller Eng
English
उज्जयिनी
f.
N.
 of a city.
Yates
English
उज्ज_यिनी (नी) 3.
f.
 The city so
called, the city
Oujein.
Wilson
English
उज्जयिनी
f.
 (-नी) The city Oujein.
E.
 see उज्जयनी.
Apte 1890
English
उज्जय(यि)नी N. of a city, the modern Oujein in Mālvā, the capital of Vikramāditya. It is one of the seven sacred cities of the Hindus (cf. अवंति), and the first meridian of their geographers from which they calculate longitude
सौधोत्संगप्रणयविमुखो मा स्म भूरुज्जयिन्याः Me. 27.
Monier Williams Cologne
English
उज्-जयिनी
f.
 the city Oujein (the Gk. Ὀζήνη, a city so called in Avanti or Mālava, formerly the capital of Vikramāditya
it is one of the seven sacred cities of the Hindūs, and the first meridian of their geographers, from which they calculate longitude
the modern Oujein is about a mile south of the ancient city),
Hit.
Megh.
Rājat.
&c.
Monier Williams 1872
English
उज्-जयिनी, f. the city Oujein. See उज्-जयनी।
Macdonell
English
उज्जयिनी uj-jayinī,
f.
 (Victoria), Oujein, 🞄N. of a city, capital of Avanti.
Benfey
English
उज्जयिनी उज्जयिनी, i. e. उद्-जि + इन् +
ई, 1. The city Oujein, Daśak. in Chr.
192, 12.
Apte Hindi
Hindi
उज्जयिनी
स्त्री*
 - -
"एक नगर का नाम, मालवा प्रदेश में वर्तमान उज्जैन, हिन्दुओं की सात पुण्य नगरियों में से एक"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
उज्जयिनी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ರಾಜಧಾನಿ /ಅವಂತಿದೇಶದ ಮುಖ್ಯಪಟ್ಟಣ
L R Vaidya
English
ujjayi(ya)nI {% f. %} The name of a city, the capital of the Avantis, सौधोत्संगप्रनयविमुखो मास्म भूरुज्जयिन्याः Megh.i.27. (See अवन्ति.)
E Bharati Sampat
Sanskrit
(स्त्री) आवन्तिदेशस्य मुख्यपट्टनम्, विक्रमादित्यस्य राजधानी , सिप्रनदीतटे च विराजमाना नगरी ।
Lanman
English
ujjayinī, f. Oujein, name of a city,
Ptolemy's Ὀζήνη. [fem. of ujjayin, ‘victorious,
’ √ji + ud, 1183^3: of like mg are
Νικό-πολις and Cairo.]
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
उज्जयिनी स्याद्विशालावन्ती पुष्पकरण्डिनी ।
-wordlist-
उज्जयिनी (स्त्री), विशाला (स्त्री), अवन्ति (स्त्री), पुष्पकरण्डिनी (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
अवन्ती
अवन्ती, उज्जयिनी
अवन्त्युज्जयिनी ज्ञेया कन्यकुब्जा महोदया ॥ २८७ ॥
verse 2.1.1.287
page 0034
पुराणम्
English
उज्जयिनी / UJJAYINĪ. One of the seven very sacred places in ancient india. Its ancient name was Avantī. The seven sacred cities are: ayodhyā, mathurā, māyā, kāśī, kāñcī, Avantikā, and dvāravatī. The famous mahākāla temple described by kālidāsa was on the banks of the river Śiprā flowing through ujjayinī. Jyotirliṅga of śiva is the presiding deity in the temple. There is also a holy bathing ghat called koṭitīrtha here. A bath in it is as beneficial as an aśvamedha yajña. (M.B. Vana Parva, Chapter 82).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उज्जयिनी,
स्त्री,
 उज्जयनीनगरी । तत्पर्य्यांयः ।विशाला २ अवन्ती ३ पुष्ककरण्डिनी ४ । इतिहेमचन्द्रः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
उज्जय(यि)नी स्त्री विक्रमादित्यराजधान्याम् अवन्तीपुर्य्याम्अवन्तीशब्दे विवृतिः । “सौधोत्ससङ्गप्रणयविमुखो मास्म-भूरुज्जयिन्याः” मेघदू० । इयञ्च लङ्कावधिमेरुपर्य्यन्तस-मरेखास्थपुरीमध्येऽनन्यतमा यथाह श्रोपतिः “लङ्का कुमा-री नगरी च काञ्ची पानाटमद्रिश्च सितः षडास्यः । श्रीव-त्सनुल्मं च पुरी ततश्च माहिष्मती चोज्जयिनी प्रसिद्धा ।स्यादाश्रमोऽस्मान्नगरं सुरम्यं ततः पुरं पट्टशिवाभिधानम् ।श्रींगर्गराटं च सरोहिताख्यं स्थानेश्वरं शीतगिरिः सुमेरुः ।इतीव याम्योत्तरगां धराया रेखामिमां गोलविदो वदन्ति ।अन्यानि रेखास्थितिभाञ्जि लोके ज्ञेयानि तज्ज्ञैः पुटभे-दनानि” । सू० सि० तु सामान्येनोक्तम् यथा“राक्षसालयदेवौकःशैलयोर्मध्यसूत्रगाः । रोहीतक-मवन्ती च तथा सन्निहितं सरः” । “राक्षसा-लयो लङ्का देवानां गृहरूपः पर्वतो मेरुरनयोमध्ये ऋजु-सूत्रं तत्र स्थिता देशा रख्याख्या! । लङ्कादक्षिणसूत्रस्थास्त्व-नुपयुक्तास्तत्र मनुष्यागोचरत्वादिति नोक्ताः । ज्ञानार्थ-मुदाहरति । रोहीतकमिति । यथा रोहीतकं नगर-मवन्त्युज्जयिनी सन्निहितं सरः कुरुक्षेत्रम् । चकारस्तथेत्य-व्ययपरः । तथान्यानि परस्परं सन्निहिततया ज्ञेयानि”र० मा० । “यथोज्जयिन्या कुचतुर्थमागे प्राच्यां दिशिस्वाद्यमकोटिरेव” सू० सि० ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“जि जये”@} 2 जयः = उत्कर्षप्राप्तिः, अभिभवश्च।
आद्ये अकर्मकः, द्वितीये सकर्मकः।
‘जयेज्जयाभिभवयोराद्येऽर्थेऽसावकर्मकः।।
अुत्कर्षप्राप्तिराद्योऽर्थो द्वितीयेऽर्थे सकर्मकः।’ 3 इति देवः 4 जायकः-यिका, 5 जापकः-पिका, 6 जिगीषकः, 7 जेजीयकः-यिका
8 जेता 9 -त्री, जापयिता-त्री, जिगीषिता-त्री, जेजीयिता-त्री
10 जयन्-न्ती, जापयन्-न्ती, जिगीषन्-न्ती
-- जेष्यन्-न्ती-ती, जापयिष्यन्-न्ती-ती, जिगीषिष्यन्-न्ती-ती
-- 11 विजयमानः- 12 पराजयमानः, 13 जापयमानः, विजिगीषमाणः, 14, पराजिगीषमाणः, जेजीयमानः
विजेष्यमाणः-पराजेष्यमाणः, जापयिष्यमाणः, वि15जिगीषिष्यमाणः, जेजीयिष्यमाणः
16 इन्द्रजित् 17, प्रजित्, अभिजित्, शत्रुजित्-जिद्-जितौ-जितः
जितम्-तः-जितवान् 18, जापितः, जिगीषितः, जेजीयितः-तवान्
जयः, 19 जित्वरः, 20 21 जित्वा-जित्वानौ-जित्वानः, कंसजित्वा, जित्वरी, 22 23 जिष्णुः, 24 25 धनञ्जयः, समितिञ्जयः, 26 जयी, 27 जयिनी, 28 जयकः
29 जयमानः, जापः, जिगीषुः, विजिगीषुः, 30 जेज्यः
जेतव्यम्, जापयितव्यम्, जिगीषितव्यम्, जेजीयितव्यम्
जयनीयम्, जापनीयम्, जिगीषणीयम्, जेजीयनीयम्
31 जय्यम्-जेयम् 32, जित्यः 33 34, जाप्यम्, जिगीष्यम्, जेजीय्यम्
35 सखैः पृषत्कैः ईषज्जयः स्फुटमनेन दशाननोऽपि।।’ अतर्घराघवे ३। ३३।]] ईषज्जयः-दुर्जयः-सुजयः
-- -- -- 36 जीयमानः, जाप्यमानः, जिगीष्यमाणः, जेजीय्यमानः
37 जयः, जापः, जिगीषः, जेजीयः
जेतुम्, जापयितुम्, जिगीषितुम्, जेजीयितुम्
जितिः, जापना, विजिगीषा, जेजीया
जयनम्, 38 उज्जयिनी, जायनम्, जिगीषणम्, जेजीयनम्
जित्वा, जापयित्वा, जिगीषित्वा, जेजीयित्वा
39 विजित्य, विजाप्य, विजिगीष्य, विजेजीय्य
जायम् २ जित्वा २, जापम् २, जापयित्वा २, जिगीषम् २, जिगीषित्वा २, जेजीयम् २
जेजीयित्वा २
40 जैत्रम्, 41 इति उण्प्रत्यये वृद्धौ, आयादेशे जायुः।
जयति अनेन रोगानिति जायुः = औषधम्।]] जायुः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५९९)
02
=>
 (१-भ्वादिः-५६१। अक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। १३-१४)
04
=>
 [[४। ‘अचो ञ्णिति’ (७-२-११५) इति वृद्धौ, आयादेशे च रूपम्। एवं णमुल्यपि।]]
05
=>
 [[५। ण्यन्ते ‘क्रीङ्जीनां णौ’ (६-१-४८) इत्यात्वे, ‘अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुग् णौ’ (७-३-३६) इति पुगागमे रूपम्। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[६। ‘सन्लिटोर्जेः’ (७-३-५७) इत्यभ्यासादुत्तरस्य कुत्वेन गकारः। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वनिषेधाद् गुणो न। एवं सन्नन्ते सर्वंत्र ज्ञेयम्।]]
07
=>
 [[७। यङि, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
08
=>
 [पृष्ठम्०५६७+ २२]
09
=>
 [[आ। ‘जेता यज्ञद्रुहां संख्ये धर्मसन्तानसूर्वने।’ भ। का। ४। २७।]]
10
=>
 [[B। ‘सञ्चारनिष्ठ्यूतनखेन्दुचन्द्रिकं लोके जयन्तं सकलैकजीवनम्।’ धा। का। १। ७२।]]
11
=>
 [[१। ‘विपराभ्यां जेः’ (१-३-१९) इति शानच्।]]
12
=>
 [[C। ‘खं पराजयमानोऽसावुन्नत्या पवनात्मजम्।’ भ। का। ८। ९।]]
13
=>
 [[२। धातोरकर्मकत्वे ‘अणावकर्मकात् चित्तवत्कर्तृकात्’ (१-३-८८) इति ण्यन्तात् परस्मै- पदमेव। सकर्मकत्वे तु ण्यन्ताच्छानजपि भवतीति ज्ञेयम्।]]
14
=>
 [[३। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति विपरापूर्वकत्वे सन्नन्तात् शानच्।]]
15
=>
 [परा]
16
=>
 [[४। ‘सत्सूद्विषद्रुहदुहयुजविदभिदच्छिदजिनीराजामुपसर्गेऽपि क्विप्’ (३-२-६१) इति उपसर्गे, अनुपसर्गे वा उपपदे क्विप्।]]
17
=>
 [[ड्। ‘इन्द्रजित्सूर्विनाशाय मारुतेः क्रोधमूर्च्छितः।।’ भ। का। ९। ३।]]
18
=>
 [[E। ‘यातयामं विजितवान् स रामं यदि किं ततः।।’ भ। का। ५-३९।]]
19
=>
 [[५। ‘इण्नशिजिसर्तिभ्यः क्वरप्’ (३-२-१६३) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु क्वरप्। ‘ह्रस्वस्य पिति--’ (६-१-७१) इति तुक्।]]
20
=>
 [[F। ‘हस्तेकरिष्यति जगत्त्रयजित्वरोऽपि कस्तादृशीं दुहितरं जनकेश्वरस्य।’ अनर्धराघघे ३। ८।]]
21
=>
 [[६। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति क्वनिपि तुक्। कंसं जयति, जितवान् वा कंसजित्वा। स्त्रियां ‘वनो र च’ (४-१-७) इति ङीप् रेफश्च।]]
22
=>
 [पृष्ठम्०५६८+ २८]
23
=>
 [[१। ‘ग्लाजिस्थश्च रस्नुः’ (३-२-१३९) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु ग्स्नुः प्रत्ययः। ‘ग्क्ङिति च’ (१-१-५) इत्यत्र गकारस्यापि प्रश्लेषात् गुणो न भवति। ‘आदेशप्रत्यययोः’ (८-३-५९) इति षत्वम्।]]
24
=>
 [[आ। ‘वसन् माल्यवति ग्लास्नू रामो जिष्णुरधृष्णुवत्।।’ भ। का। ७। ४।]]
25
=>
 [[२। ‘संज्ञायां मृतॄवृजिधारिसहितपिदमः’ (३-२-४६) इति संज्ञायां खच्- प्रत्यये, ‘खित्यनव्ययस्य’ (६-३-६६) इति पूर्वपदस्य मुमागमः। ‘विश्वंभरा, साम रथन्तराख्यं, पतिंवरा चापि, धनञ्जयश्च। शत्रुंसहः कोऽपि, वसुन्धरा च, शत्रुन्तपोऽरिन्दम एवमूह्यम्।।’ इति प्रक्रियासर्वस्वे, ‘संज्ञायां भृ--’ (३-२-४६) इति सूत्रस्य क्रमेणोदाहरणानि प्रदर्शितानि।]]
26
=>
 [[३। ‘जिदृक्षिविश्रीण्--’ (३-२-१५७) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु इनिप्रत्ययः।]]
27
=>
 [[B। ‘वीतप्रभावतनुरप्यतनुप्रभावः प्रत्याचकाङूश्र जयिनीं भुजवीर्यलक्ष्मीम्। अस्त्रेषु भूतपतिनापहृतेषु जिष्णुर्वर्षिष्यता दिनकृतेव जलेषु लोकः।।’ किरातार्जुनीये १६। ६४।]]
28
=>
 [[४। ‘आशिषि च’ (३-१-१५०) इति वुन्। जयतात् जयकः।]]
29
=>
 [[५। ‘ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश्’ (३-२-१२९) इति शक्तौ गम्यमानायां चानश्। मध्ये विकरणप्रत्ययः शप्। ‘सहैव चरमाणौ द्वौ वहमानौ मितं धनुः। जयमानौ च रक्षांसि राघवौ मुनिमन्वितौ।।’ इति प्र। सर्वस्वे।]]
30
=>
 [[C। ‘विजिगीषुः पुनश्चक्रे व्यूहं दुर्जयमिन्द्रजित्।।’ भ। का। ९। ७०।]]
31
=>
 [[६। ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यति गुणे, ‘क्षय्यजय्यौ शक्यार्थे’ (६-१-८१) इति अयादेशो मिपातितः। जेतुं शक्यम् = जय्यम्। अन्यत्र जेयम्।]]
32
=>
 [[ड्। ‘आत्मानं वनवासं च जेयं चारिं रघूत्तमः।।’ भ। का। ६। ४७।]]
33
=>
 [[७। ‘विपूयविनीयजित्या मुञ्जकल्कहलिषु’ (३-१-११७) इति सूत्रेण हलौ = कृष्टसमी- करणार्थे स्थूलकाष्ठे वाच्ये क्यप् भवति। जित्यो हलिः = बलेन क्रष्टव्य इत्यर्थः।]]
34
=>
 [हलिः]
35
=>
 [[E। ‘यस्ताटकामकृत बाल [काल]
36
=>
 [पृष्ठम्०५६९+ २३]
37
=>
 [[१। ‘एरच्’ (३-३-५६) इति भावादौ अप्। घञपवादः।]]
38
=>
 [[२। उज्जयन्ति अस्यां वसन्तः इति उज्जयिनी। ‘करणाधिकरणयोश्च’ (३-३-११७) इति ल्युट्। स्त्रियां टित्त्वान्ङीपि उज्जयिनी इति भवति। उज्जयिनी-- नगरविशेषः।]]
39
=>
 [[३। ल्यपि ‘ह्रस्वस्य--’ (६-१-७१) इति तुक्।]]
40
=>
 [[४। ‘उणादयो बहुलम्’ (३-३-१) इति त्रण्प्रत्ययः। ‘अचो ञ्णिति’ (७-२-११५) इति वृद्धिः।]]
41
=>
 [[५। ‘कृवापाजिमि--’ [द। उ। १-८६]
Capeller
German
उज्जयिनी
f.
 N. einer Stadt.
Stchoupak
French
उज्जयिनी-
f.
 ville de l'Avanti (Oujein) (v. l. उज्जयनी-).