| YouTube Channel

उच्छिष्टं (ucchiSTaM)

 
Hindi
Hindi
दूसरों के द्वारा खाया भोजन के अवशेष
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उच्छिष्टं, त्रि, (उत् शिष्यते यत् । उत् + शिष + क्त ॥
)भुक्तावशिष्टम् । इति पुराणम् ॥
एँटो इतिभाषा । तद्भोजनप्रायश्चित्तं यथा (प्रायश्चित्ततत्त्वेचाण्डालाद्यन्नभक्षणप्रायश्चित्तप्रकरणे ।) विष्णुः ।“आमश्राद्धाशने त्रिरात्रं पयसा वर्त्तेत ब्राह्मणःशूद्रोच्छिष्टाशने च वमनं कृत्वा सप्तरात्रमुपवसेत्”इति । एवं उच्छिष्टे यः पराक उक्तोऽङ्गिरसासोऽपि प्रागुक्तसकृदापदादिविषये बोध्यः । विष्णुनापि अनुच्छिष्टे पराकोक्तेः । तथाचाङ्गिराः ।“चाण्डालपतितादीनामुच्छिष्टान्नस्य भक्षणे ।द्विजः शुध्येत् पराकेण शूद्रः कृच्छ्रेण शुध्यति” ॥
यत्तु मिताक्षरायामापस्तम्बः ।“अन्त्यानां भुक्तशेषन्त भक्षयित्वा द्विजातयः ।चान्द्रं कृच्छ्रं तदर्द्धन्तु ब्रह्मक्षत्रविशां विधिः” ॥
चान्द्रं चान्द्रायणम् । कृच्छ्रं तप्तकृच्छ्रम् । एतच्चब्राह्मणस्य सकृदज्ञानविषयं बलात्कारानुत्तारे-ऽप्यन्नेतरताम्बूलाद्युत्सृष्टपरञ्च । तत्राज्ञाने आप-स्तम्बेन उच्छिष्टे चान्द्रायणविधानात् । अङ्गिरसाअन्त्यावसायिनामित्यादि प्रागुक्तवचने सामान्यत-स्तप्तकृच्छ्रविधानात् अनुच्छिष्टेऽपि तथात्वादेवसर्व्वत्रानुच्छिष्टादुच्छिष्टे द्वैगुण्यं बोध्यम् । प्राय-श्चित्तविवेके संसर्गप्रकरणेऽप्येवम् । क्षत्रियवि-शीश्चापदि ज्ञेयम्” ॥
* ॥
“सर्व्वत्रोच्छिष्टे तु व्रत-द्वैगुण्यं आपदज्ञानभुक्तोत्तारिते मासयावकव्रतंतदशक्तौ धेनुद्वयं षट्कार्षापणा वा देयाः । तत्रो-च्छिष्टान्ने पराक इति । अभ्यासभेदे त्वावृत्ति-रूहणीया” । इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
* ॥
अथो-च्छिष्टस्य चाण्डालादिस्पर्शप्रायश्चित्तम् । (तत्रैवउच्छिष्टस्य चाण्डालादिस्पर्शप्रायश्चित्तप्रकरणेद्रष्टव्यम् ।) आपस्तम्बः ।“भुक्तोच्छिष्टस्त्वााचान्तश्चाण्डालैः श्वपचेन वा ।प्रमादात् स्पर्शनं गच्छेत् तत्र कुर्य्याद्विशोधनम् ॥
गायन्यष्टसहस्नन्तु द्रुपदां वा शतं जपेत् ।त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥
भुक्तोच्छिष्टोऽन्त्यजैः स्पृष्टः प्राजापत्यं समाचरेत् ।अर्द्धोच्छिष्टे स्मृतः पादः पाद आमाशने तथा” ॥
प्राजापत्यं ज्ञाने अर्द्धोच्छिष्टो येनाद्यग्रास आस्येनिक्षिप्तः न तु निगीर्णः । दक्षः ।“पाने मैथुनसंसर्गे तथा मूत्रपूरीषयोः ।संस्पर्शं यदि गच्छेत्तु शवोदक्यान्त्यजैः सह ॥
दिनमेकं चरेन्मूत्रे पुरीषे तु दिनद्वयम् ।”दिनत्रयं मैथुने स्यात् पाने स्याच्च चतुष्टयम् ॥
काश्यपः ।श्वशूकरान्त्यचाण्डालमद्यभाण्डरजस्वलाः ।यद्यच्छिष्टः स्पृशेत्तत्र कृच्छ्रं सान्तपनं चरेत् ॥
एतद्ज्ञानाभ्यासे सान्तपने धेनुद्वयं ॥
ब्रह्मपुराणे ।“उच्छिष्टेन तु शूद्रेण विप्रः स्पृष्टस्तु तादृशः ।उपवासेन शुद्धिः स्यात् शुना संस्पृष्ट एव वा ॥
उच्छिष्टेन तु विप्रेण विप्रः स्पृष्टस्तु तादृशः ।उभौ स्नानं प्रकुरुतं सद्य एव समाहितौ” ॥
अनुच्छिष्टशूद्रस्पर्शे उच्छिष्टब्राह्मणस्य नक्तमितिप्रायश्चित्तविवेकः ॥
त्यक्तं । इति हेमचन्द्रः ॥
(यथा, शतपथब्राह्मणे २ । ३१ । ११ । “हुतोच्छिष्टमिदम्” ।इति । अनाचान्तो भक्षकः । यथा मनुः २ । ५६ ।“नचैवात्यशनं कुर्य्यात् नचोच्छिष्टः क्वचित् व्रजेत्” ।