| YouTube Channel

उग्रतारा (ugratArA)

 
Monier Williams Cologne
English
उग्र—तारा
f.
N.
 of a goddess, KālikāP.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
उग्रतारा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇವಿ /ಭಯಂಕರ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಪಾರುಮಾಡುವ ಮಹಾದೇವಿ
प्रयोगाः - > "तारकत्वात्सदा तारा महामोक्षप्रदायिनी । उग्रापत्तारिणी यस्मादुग्रतारा प्रकीर्तिता ॥"
E Bharati Sampat
Sanskrit
(स्त्री) आपदपाकरी देवी । ‘तारकत्वात्सदा तारा महामोक्षप्रदायिनी उग्रापत्तारिणी यस्मादुग्रतारा प्रकीर्तिता ।’
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 दुर्गा, उमा, कात्यायनी, गौरी, ब्रह्माणी, काली, हैमवती, ईश्वरा, शिवा, भवानी, रुद्राणी, सर्वाणी, सर्वमङ्गला, अपर्णा, पार्वती, मृडानी, लीलावती, चणडिका, अम्बिका, शारदा, चण्डी, चण्डा, चण्डनायिका, गिरिजा, मङ्गला, नारायणी, महामाया, वैष्णवी, महेश्वरी, कोट्टवी, षष्ठी, माधवी, नगनन्दिनी, जयन्ती, भार्गवी, रम्भा, सिंहरथा, सती, भ्रामरी, दक्षकन्या, महिषमर्दिनी, हेरम्बजननी, सावित्री, कृष्णपिङ्गला, वृषाकपायी, लम्बा, हिमशैलजा, कार्त्तिकेयप्रसूः, आद्या, नित्या, विद्या, शुभह्करी, सात्त्विकी, राजसी, तामसी, भीमा, नन्दनन्दिनी, महामायी, शूलधरा, सुनन्दा, शुम्यभघातिनी, ह्री, पर्वतराजतनया, हिमालयसुता, महेश्वरवनिता, सत्या, भगवती, ईशाना, सनातनी, महाकाली, शिवानी, हरवल्लभा, उग्रचण्डा, चामुण्डा, विधात्री, आनन्दा, महामात्रा, महामुद्रा, माकरी, भौमी, कल्याणी, कृष्णा, मानदात्री, मदालसा, मानिनी, चार्वङ्गी, वाणी, ईशा, वलेशी, भ्रमरी, भूष्या, फाल्गुनी, यती, ब्रह्ममयी, भाविनी, देवी, अचिन्ता, त्रिनेत्रा, त्रिशूला, चर्चिका, तीव्रा, नन्दिनी, नन्दा, धरित्रिणी, मातृका, चिदानन्दस्वरूपिणी, मनस्विनी, महादेवी, निद्रारूपा, भवानिका, तारा, नीलसरस्वती, कालिका, उग्रतारा, कामेश्वरी, सुन्दरी, भैरवी, राजराजेश्वरी, भुवनेशी, त्वरिता, महालक्ष्मी, राजीवलोचनी, धनदा, वागीश्वरी, त्रिपुरा, ज्वाल्मुखी, वगलामुखी, सिद्धविद्या, अन्नपूर्णा, विशालाक्षी, सुभगा, सगुणा, निर्गुणा, धवला, गीतिः, गीतवाद्यप्रिया, अट्टालवासिनी, अट्टहासिनी, घोरा, प्रेमा, वटेश्वरी, कीर्तिदा, बुद्धिदा, अवीरा, पण्डितालयवासिनी, मण्डिता, संवत्सरा, कृष्णरूपा, बलिप्रिया, तुमुला, कामिनी, कामरूपा, पुण्यदा, विष्णुचक्रधरा, पञ्चमा, वृन्दावनस्वरूपिणी, अयोध्यारुपिणी, मायावती, जीमूतवसना, जगन्नाथस्वरूपिणी, कृत्तिवसना, त्रियामा, जमलार्जुनी, यामिनी, यशोदा, यादवी, जगती, कृष्णजाया, सत्यभामा, सुभद्रिका, लक्ष्मणा, दिगम्बरी, पृथुका, तीक्ष्णा, आचारा, अक्रूरा, जाह्नवी, गण्डकी, ध्येया, जृम्भणी, मोहिनी, विकारा, अक्षरवासिनी, अंशका, पत्रिका, पवित्रिका, तुलसी, अतुला, जानकी, वन्द्या, कामना, नारसिंही, गिरीशा, साध्वी, कल्याणी, कमला, कान्ता, शान्ता, कुला, वेदमाता, कर्मदा, सन्ध्या, त्रिपुरसुन्दरी, रासेशी, दक्षयज्ञविनाशिनी, अनन्ता, धर्मेश्वरी, चक्रेश्वरी, खञ्जना, विदग्धा, कुञ्जिका, चित्रा, सुलेखा, चतुर्भुजा, राका, प्रज्ञा, ऋद्भिदा, तापिनी, तपा, सुमन्त्रा, दूती, अशनी, कराला, कालकी, कुष्माण्डी, कैटभा, कैटभी, क्षत्रिया, क्षमा, क्षेमा, चण्डालिका, जयन्ती, भेरुण्डा
noun
सा देवी यया नैके दैत्याः हताः तथा च या आदिशक्तिः अस्ति इति मन्यते।
"नवरात्रोत्सवे स्थाने स्थाने दुर्गायाः प्रतिष्ठापना क्रियते।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उग्रतारा,
स्त्री,
 (उग्रादपि भयात् भक्तान् त्रातितारयति वा या ॥
उग्र + तॄ + णिच् + अच् +टाप् । यथा, निरुक्तौ ।“उग्रादपि भयात् त्राति यस्मात् भक्तान् सदा-म्बिका” ।) देवीविशेषः । अस्या उत्पत्त्यादियथा, --“सर्व्वेषामेव देवानां यज्ञभागानपाहरत् ।स्वयं शुम्भो निशुम्भश्च दिक्पालत्वं तथा गतौ ॥
सर्व्वे सुरगणाः सेन्द्रास्ततो गत्वा हिमाचलम् ।गङ्गावतारनिकटे महामायां प्रतुष्टुवुः ॥
अनेकसंस्तुता देवी तदा सर्व्वामरोत्करः ।मातङ्गवनितामूर्त्तिर्भूत्वा देवानपृच्छत ॥
युष्माभिरमरैरत्र स्तूयते का च भाविनी ।किमर्थमागता यूयं मातङ्गस्याश्रमं प्रति ॥
एवं ब्रुवन्त्या मातङ्ग्यास्तस्यास्तु कायकोषतः ।समुद्भूताब्रवीद्देवी मां स्तुवन्ति सुरा इति ॥
शुम्भो निशुम्भो ह्यसुरौ बाधेते सकलान् सुरान् ।तस्मात्तयोर्बधायाहं स्तूयेऽद्य सकलैः सुरैः ॥
विनिःसृताया देव्यास्तु मातङ्ग्याः कायतस्तदा ।भिन्नाञ्जननिभा कृष्णा साभूद्गौरी क्षणादपि ॥
कालिकाख्याभवत् सापि हिमाचलकृताश्रया ।तामुग्रतारामृषयो वदन्तीह मनीषिणः ॥
उग्रादपि भयात्त्राति यस्माद् भक्तान् सदाम्बिका ।एतस्याः प्रथमं वीजं कथितं तन्त्रमेव च” ॥
* ॥
“एषैवैकजटाख्यातिर्यस्मात्तस्या जटाधिका ।शृणु त्वं चिन्तनं चास्याः सम्यक् वेतालभैरवौ ॥
यथा ध्यात्वा महादेवीं भक्तः प्राप्नोत्यभीप्सितम् ।चतुर्भुजां कृष्णवर्णां मुण्डमालाविभूषिताम् ॥
खड्गं दक्षिणपाणिभ्यां बिभ्रतीन्दीवरं त्वधः ।कर्त्रीञ्च खर्परञ्चैव क्रमाद्वामेन बिभ्रतीम् ॥
खं लिखन्तीं जटामेकां बिभ्रतीं शिरसा स्वयम् ।मुण्डमालां धरां शीर्षे ग्रीवायामपि सर्व्वदा ॥
वक्षसा नागहारन्तु बिभ्रतीं रक्तलोचनाम् ।कृष्णवस्त्रधरां कट्यां व्याघ्राजिनसमन्विताम् ॥
वामपादं शवहृदि संस्थाप्य दक्षिणं पदम् ।विनस्य सिंहपृष्ठे तु लेलिहाना शवं स्वयम् ॥
साट्टहासमहाघोरा रावयुक्तातिभीषणा ।चिन्त्योग्रतारा सततं भक्तिमद्भिः सुखेप्सुभिः” ॥
* ॥
“एतस्याः संप्रवक्ष्यामि या अष्टौ योगिनीस्तु ताः ।महाकाल्यथ रुद्राणी उग्रा भीमा तथैव च ।घोरा च भ्रामरी चैव महारात्रिश्च सप्तमी ॥
भैरवी चाष्टमी प्रीक्ता योगिनीस्ताः प्रपूजयेत्” ।इति कालिकापुराणे ६० अध्यायः ॥
* ॥
अपिच“ब्रह्मशैलस्य पूर्व्वस्यां भूमिपीठे व्यवस्थिता ।“चारुनिम्नं शुभावर्त्तं कामाख्यानाभिमण्डलम् ॥
यत्रोग्रतारारूपेण रमते परमेश्वरी ।तत्र तेनैव रूपेण पूजितव्या शुभात्मिका ॥
तस्यास्तु वीजं पूर्व्वस्मिन् उत्तरे प्रतिपादितम् ।रूपं शृणु नरश्रेष्ठ येन ध्येया सदाशिवा ॥
कृष्णा लम्बोदरी दीर्घा विरला रक्तदन्तिका ।चतुर्भुजा कृशाङ्गी तु दक्षे कर्त्तृकखर्परौ ॥
खड्गं चेन्दीवरं वामे शीर्षे त्वेकजटां पुनः ।वामपादं शवस्योर्व्वोर्निधायोत्थाय दक्षिणम् ॥
शवस्य हृदये न्यस्य साट्टहासं प्रकुर्व्वती ।नागहारशिरोमालाभूषिता कामदा परा ॥
त्रिकोणं मण्डलं चास्या हुंकारमध्यवीजकम् ।द्वारे नानायोगिनीनां नामान्यस्यास्तु तन्त्रके ॥
ज्ञेयानि नरशार्द्दूल तत्प्रोक्तं वान्यगोचरे” ।इति कालिकापुराणे कामाख्यारूपनिर्णये ८१अध्यायः ॥
* ॥
सा च वशिष्ठशापात् वामाभूता । यथा, --और्व्व उवाच ।“एतद्विष्णोर्व्वचः श्रुत्वा विधिना सहितः स तु ।अङ्गीचकार हृदये तद्वचः साध्यसाधने ॥
विसृज्य तान् ब्रह्मविष्णुयमान् वृषभवाहनः ।आदाय सगणान् सर्व्वान् कामरूपान्तरं ययौ ॥
उग्रतारां ततो देवीं गणांश्च प्राह शङ्करः ।उत्सारयन्तु सकलान् इमान् लोकान् गणा द्रुतम् ॥
उग्रतारे महादेवि त्वञ्चाप्युत्सारय द्रुतम् ॥
ततो गणाः कामरूपाद्देवीचाप्यपराजिता ।लोकानुत्सारयामासुः पीठं कर्त्तुं रहस्यकम् ॥
उत्सार्य्यमाने लोके तु चतुर्व्वर्णैर्द्विजातिभिः ।सन्ध्याचलो गतो विप्रो वशिष्ठः कुपितो मुनिः ॥
सोऽप्युग्रतारया देव्या उत्सारयितुमीशया ।गणैः सह वृतः प्राह शापं कुर्व्वन् सुदारुणम् ।यस्मादहं धृतं वामे त्वयोत्सारयितुं मुनिः ॥
तस्मात्त्वं वाम्यभावेन पूज्या भव समन्त्रिका ।भर्त्स्यन्ति म्लेच्छवत् यस्माद्गणास्ते मन्दबद्धयः ।भवन्तु म्लेच्छास्तस्माद्व भवत्या काभरूपके ॥
महादेवोऽपि यस्मान्मां निःसारयितुमुद्यतः ।तपोबलं मुनिं दान्तं म्लेच्छवद्वेदपारगभ् ॥
तस्मात् म्लेच्छप्रियो भूयात् शङ्करश्चास्थिभस्मधृक् ।एतत्तु कामरूपाख्यं म्लेच्छैर्गुप्त्रं भवद्बलं ॥
स्वयं विष्णुर्न चायाति यावत् कालमिदं पुनः ।विरलाश्चागमाः सन्तु यत्र तत्प्रतिपादकाः ॥
विरलं यस्तु जानाति कामरूपागमं बुधः ।स एव प्राप्तकालेऽपि पूर्व्वं फलमवाप्स्यति ॥
एवमुक्त्वा वशिष्ठस्तु तत्रैवान्तरधीयत ।ते गणाः म्लेच्छतां याताः कामरूपे सुरालये ॥
वामाऽभूदुग्रतारापि शम्भुर्म्लेच्छरतोऽभवत्” ।इति च कालिकापुराणे ८३ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
उग्रतारा स्त्री उग्रादपि भयात् तारयति भक्तान् तॄ--णिच्-अच् ५ त० । तारारूपायां देव्याम् । “तारकत्वात्सदा तारा महामोक्षप्रदाविनी । उग्रापत्तारिणीयस्मादुग्रतारा प्रकीर्त्तितैति तन्त्रोक्ताऽस्य वा निरुक्तिः ।तदाविर्भावः कालिकापु० ८१ अ० “विनिःसृतायांदेव्यास्तु मातङ्ग्याः कायतस्तदा । भिन्नाञ्जननिभा कृष्णासाऽभूद्गौरी क्षणादपि । कालिकाख्याऽभवत् सापि हिमा-चलकृताश्रया । तामुग्रतारामृयषो वदन्तीह मनीषिणः ।उग्रादपि भयाद्रक्षेत् यस्मात् भक्तान् सदाम्बिका । एषेवै-कजटाख्यातिं यस्मात्तस्या जटैकिका । शृणृतं चिन्तनंचास्याः सम्यक् वेतालभैरवौ! । यथा ध्यात्वा महादेवींभक्तः प्राप्तोत्यभीप्सितम् । चतुर्भुजां कृष्णवर्णां मुण्डमा-लाविभूषिताम् । खडगं दक्षिणपाणिभ्यां बिभ्रतीन्द्रवरंत्वधः । कर्त्रीञ्च खर्परञ्चैव क्रमाद्वामेन बिभ्रतीम् ।खं लिखन्तीं जटामेकां वि्रतीं शिरसा स्वयम् । मुण्डमा-लाधरां शीर्षे ग्रीवायामपि सर्व्वदा । वक्षसा नागहारन्तुपिभ्रतीं रक्तलोचनाम् । कृष्णवस्त्रधरां कट्यां व्याघ्राजिनस-मन्विताम् । वामपादं शवहृदि संस्थाप्य दक्षिणं पदम् ।विन्यस्य सिंहपृष्ठे तु लेलिहानां शवं स्वयम् । साट्टहासमहाघोरारावयुक्तातिभीषणा । चिन्त्योग्रताराः कततंभक्तिमद्भिः सुखेप्सुभिः” अन्यत्र च “रूपं शृणु नरश्रेष्ठ!येन ध्येया सदा शिवा । कृष्णा लम्बोदरी दीर्घा विरला रक्त-दन्तिका । चतुर्भुजा कृशाङ्गी तु दक्षे कर्तृकखर्परौ ।खड्ग चेन्दीवरं वामे शीर्षे त्वेकजटां पुनः । वामपादंशवस्योर्व्वोर्निधायोत्थाप्य दक्षिणम् । शवस्य हृदये न्यस्यसाट्टहासं प्रकुर्व्वती । नागहारशिरोमालाभूषिताकामदा परा” । अस्यारूपविषये बहुविप्रतिपत्तिरस्ती-त्यतस्तन्निरूपणं तावत् क्रियतेराघवकृते पञ्चकल्पतरौ मन्दारवृक्षप्रकरणे श्रीशङ्कराचार्य्यकृतैतदीयमूर्त्तिप्रकाशकस्तोत्रं यथा । “ज्वलत्पाबक-ज्वालयोज्ज्वालभास्वच्चितामध्यसंस्थां सुपुष्टां सुखर्वाम् ।शवं वामपादेन कण्ठे निपीड्य स्थितां दक्षिणेनाङ्घ्रिणोरूनिपीड्य । वृहद्भीमलम्बोदरीं मेघवर्ण्णां समुत्तुङ्गपीनस्तनाभोगरम्याम् । जवारागरागप्रवृत्तत्रिनेत्रां ललज्जि-ह्वया दंष्ट्रया भीषणास्याम् । लसद्द्वीपिचर्म्मावृताङ्गींनितम्बे जटाजूटमध्यस्थितेन्दीवरालीम् । शिरोदेशभा-स्वत्पिशङ्गाभसर्पां जटाजूटमध्यस्थिताक्षोभ्यमूर्तिम् । मिथःकेशबन्धात् शिरश्छिन्नसद्योगलच्छोणितां मानवीं मुण्डमा-लाम् । दधानां च पञ्चाशदाख्यानसंख्याम् अतश्छिन्नमु-ण्डालिसंनामिताङ्गीम् । समाच्छिन्नमांसोत्करामूर्द्धदक्षे स्फुर-त्पाणिना धारयन्तीं महासीम् । करे वाम ईषत्स्फुर-द्रक्तनालं लसन्नीलपङ्केरुहं धारयन्तीम् । करे सव्य उच्चै-रधस्ताद्दधानां शितां कर्त्तृकां वामपाणौ कपालम् ।जगद्वर्त्तिसंसारसंजातजाड्यं स्वतः कर्त्तृकाधारया खण्ड-यन्तीम् । विचित्रास्थिमालं करालं कपालं ललाटे चपञ्चान्वितं धारयन्तीम्” । इति तत्रैव मन्त्रप्रदीपे “महा-ष्टासिद्धिप्रकटाहिभूषणाम् इत्यनेन अष्टनागानामष्टसिद्धिरूप-त्वोक्त्या तेषां भूषणविशेषरूतया यथा स्थितिस्तथा तत्रैवदर्शितं यथा । “जटास्वनन्तः श्रवसोश्च तक्षको महादि-पद्मो हृदि हारभूषणम् । तथैव कर्कोटकृतोपवीतकम् समेखलायामथ देवि! वासुकिः । स शङ्खपालः किल कङ्क-णोद्गतः करेषु, पद्मः पदयुक्समाश्रयः । भुजेषु नागः कुलि-कोऽङ्गदे मतः” इति “तेषां वर्ण्णा अपि क्रमशोदर्शिताःसितोऽथ रक्तीधवलश्च मेचकः तथैव पोतोऽप्यसिप्तश्च पाटलः ।भुजङ्गमानामिह वर्णजातयो भवन्ति सर्वेषु नरेषुसन्ति ताः” ।ततश्चायं निर्गलितार्थः । अभ्रं लिहपिशङ्कैकजटा जवाकुसुम-सङ्काशतक्षकनागकृतकुण्डला शुभ्रशेषनागकृतहारा दूर्व्वा-दलश्यामनागकृतयज्ञोपवीता नीलवर्ण्णा लम्वोदरी खर्वाचतुर्भुजा तत्र उपरि दक्षिणे सरक्तमांसखण्डमण्डितमुष्टि-निविष्टजटाजूटसंलग्नोग्रखड्गविभूषितकरा उपरि वामेरक्तनालकिञ्चिद्विकस्वरनीलोत्पलकरा अधस्तात् दक्षिणेवीजभूषितकर्त्तृकालङ्क्रतकरा अधस्तात् वामे त्रिजगज्जाड्य-खण्डककपालमण्डितकरा भुजचतुष्टये धूम्राभनागकृतके-यूरा कनकाभनागकृतकङ्कणा शवारूढा प्रत्यालीढस्थाना-धिष्ठिता निर्भरयन्त्रणाप्रायेण शवहृदयस्थितदक्षिणचरणाशवोरुद्वयस्थितप्रासारितवामपादा कुन्दाभनागकृतकटीसूत्रापाटलनागकृतनुपूरालङ्कृता सद्यश्छिन्नगलद्रधिरान्योन्यकेश-ग्रथितपादपद्म प्रलम्बित--पञ्चाशत्तमनृमुण्डमाला ज्वल-दनलचितामध्यस्थिता द्वीपिचर्म्मालङ्कृतकृष्णवस्त्रा योषि-दखिलालङ्कारभूषिता मौलावक्षोभ्यरूपनागभूषिता पञ्च-संख्यान्वितकपालमालाभूषितललाटा ललज्जिह्वा वृहद्दंष्ट्राइत्येवं रूपा । अत्र प्रमाणवाक्ययोः शवहृदयस्थत्वे वामद-क्षिणपादयोर्विकल्पैत्यतोमूर्त्तिद्वयमित्यन्ये । प्रत्यीलाढपदा-ङ्घिशवहृदित्युक्तेः आलोढं दक्षिणं पादं प्रत्यालीढं तुवामकमित्युक्तेः आलीढशब्दे दर्शितवाक्याच्च प्रत्यालीढ-शब्दस्य आलीढविपर्य्ययरूपत्वात् वामचरणस्यैव शव-हृदयस्थितिरिति तु न्याय्यम् ।