उ (u)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishCapeller Eng
EnglishYates
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
EnglishApte
Englishउ [u], I. 1 Ā. (अवते, ऊवे, औष्ट, ओतुम्, उत)
To sound, make a noise.
To roar, bellow (as a bull ). -II 5 (उनोति) To ask, demand.
उ [u] उं [u] कुणः [kuṇḥ], (उं) कुणः A bug.
उ [u] ऊ [ū] हापोहः [hāpōhḥ], (ऊ) हापोहः An additional moulding
तस्मात्तु शिल्पिभिः प्राज्ञैरूहापोहान् न योजयेत् (Mānasāra 7.268-9)
उः [uḥ], 1 of Śiva, the second of the three syllables in ओम्
see अ.
of Brahmā.
The orb of the moon
also उर्गौरीपतिरुः कालः सेतुर्नाथः परायणः । नारदो$र्को$निलः पाशी मार्कण्डेयो$थ रावणः ॥ Ek.
As a particle used expletively
उ उमेशः Sk.
An interjection of: (a) calling
उ मेति मात्रा तपसो निषिद्धा पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगाम 1.26
(b) anger
(c) compassion
(d) command
(e) acceptance
(f) interrogation
उ मेति मात्रा तपसो निषिद्धा 1.26. (g) wonder
यत्सन्निधावहमु खाण्डवमग्नये$दाम् 1.15.8. or used merely as an expletive. In the Veda used as an enclitic copula implying restriction and emphasis (and, but, on the other hand, now, I ask )
in classical literature used chiefly with अथ (अथो), न (नो) and किम् (किमु)
see these words. उ-उ or उत on the one hand-on the other hand, partly-partly.
उम् [um], An interjection of (1) anger
(2) interrogation
(3) promise or assent
(4) cordiality or pacification.
Apte 1890
Englishउ {vI.v} {c1c} A. (अवते, ऊवे, औष्ट, ओतुं, उत) 1 To sound, make a noise.
2 To roar, bellow (as a bull &c.). {vII.v} {c5c} P. (उनोति) Ved. To ask, demand.
उः 1 N. of Śiva, the second of the three syllables in ओम्
see अ.
2 N. of Brahmā.
3 The orb of the moon.
ind. 1 As a particle used expletively
उ उमेशः Sk.
2 An interjection of:
(a) calling
उ मेति मात्रा तपसो निषिद्धा पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगाम Ku. 1. 26
(b) anger
(c) compassion
(d) command
(e) acceptance
(f) interrogation
or (g) used merely as an expletive. In the Veda used as an enclitic copula implying restriction and emphasis (and, but, on the other hand, now, I ask &c.)
in classical literature used chiefly with अथ (अथो), न (नो) and किम् (किमु)
see these words. उ-उ or उत on the one hand-on the other hand, partly-partly.
Monier Williams Cologne
English(as a particle implying restriction and antithesis, generally after pronominals, prepositions, particles, and before नु and सु, equivalent to) and, also, further
on the other hand (especially in connexion with a relative, e.g. य उ, he on the contrary who )
This particle may serve to give emphasis, like इद् and एव, especially after prepositions or demonstrative pronouns, in conjunction with नु, वै, हि, चिद्, (e.g. अय॑म् उ वाम् पुरुत॑मो … जोहवीति [RV. iii, 62, 2], this very person [your worshipper] invokes you ) It is especially used in the figure of speech called Anaphora, and particularly when the pronouns are repeated (e.g. त॑म् उ स्तुष इ॑न्द्रम् त॑म् गृणीषे [RV. ii, 20, 4], him I praise, Indra, him I sing). It may be used in drawing a conclusion, like the English ‘now’ (e.g. त॑द् उ त॑था न॑ कुर्यात् [ŚBr. v, 2, 2, 3], that now he should not do in such a manner), and is frequently found in interrogative sentences (e.g. क॑ उ त॑च् चिकेत [RV. i, 164, 48], who, I ask, should know that?)
Pāṇini calls this particle उञ् to distinguish it from the interrogative उ. In the Pada-pāṭha it is written ऊम्.
In the classical language उ occurs only after अथ, न, and किम्, with a slight modification of the sense, and often only as an expletive (See किम्)
Monier Williams 1872
Englishउ 1. उ, the fifth letter and third short
vowel of the alphabet, pronounced as the उ in full.
—उ-कार, अस्, m. the letter or sound उ।
उ 3. उ, ind. an enclitic copula, used fre-
quently in the Vedas
(as a particle implying re-
striction and antithesis, generally after pronominals,
prepositions, particles, and before नु and सु, equiva-
lent to) and, also, further
on the other hand (espe-
cially in connection with a relative, e. g. य उ, he on
the contrary who &c.).
This particle may serve to give emphasis, like इद्
and एव, especially after prepositions or demonstrative
pronouns, in conjunction with नु, वै, हि, चिद्, &c.
(e. g. अयम् उ वाम् पुरुतमो जोहवीमि, I this very
person invoke you constantly). It is especially used in
the figure of speech called Anaphora, and particularly
when the pronouns are repeated (e. g. तम् उ स्तुष
इन्द्रम् तम् गृणीषे, him I praise, Indra, him
I sing). It may be used in drawing a conclusion, like
the English ‘now’ (e. g. तद् उ तथा न कुर्यात्,
that now he should not do in such a manner), and
is frequently found in interrogative sentences (e. g. क
उ तच् चिकेत, who, I ask, should know that ?).
Pāṇini calls this particle उञ् to distinguish it from
the interrogative उ। In the Pada-pāṭha it is written
ऊं।
In the classical language उ occurs only after अथ,
न, and किम्, with a slight modification of the sense,
and often only as an expletive (see किम्)
उ-उ or
उ-उत, on the one hand — on the other hand
partly —
partly
as well — as.
Macdonell
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiउः
- अत्+डु
"शिव का नाम, ओम् के तीन अक्षरों में से दूसरा"
उः
अव्य* - -
पूरक के रूप में काम आने वाला अव्यय
उः
अव्य* - -
निम्न अर्थों को प्रकट करने वाला विस्मयादिद्योतक अव्यय
उः
अव्य* - -
पुकार
उः
अव्य* - -
क्रोध
उः
अव्य* - -
अनुकम्पा
उः
अव्य* - -
आदेश
उः
अव्य* - -
स्वीकृति
उः
अव्य* - -
प्रश्नवाचकता या केवल
उः
अव्य* - -
पूरणार्थक
उम्
अव्य* - उम्+डुम्
क्रोध
उम्
अव्य* - उम्+डुम्
प्रश्नवाचकता
उम्
अव्य* - उम्+डुम्
प्रतिज्ञा या स्वीकृति
उम्
अव्य* - उम्+डुम्
सौजन्य या सान्त्वना को प्रकट करने वाला विस्मयादि द्योतक अव्यय
Shabdartha Kaustubha
Kannadaउ
कन्नडार्थः - > ಉಕಾರ
विस्तारः - > ಇದು ವರ್ಣಮಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಸ್ವರವರ್ಣವು. ಉದಾತ್ತ ಅನುದಾತ್ತ ಮತ್ತು ಸ್ವರಿತ ಭೇದದಿಂದ ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿ ಪುನಃ ಅನುನಾಸಿಕ ಅನನುನಾಸಿಕ ಭೇದದಿಂದ ೬ ವಿಧವಾಗುವುದು. ಇದು ಆಭ್ಯಂತರ ವಿವೃತ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಓಷ್ಠ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದು.
उ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಈಶ್ವರ
प्रयोगाः - > "अकारो विष्णुरुद्दिश्य उकारस्तु महेश्वरः"
उ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕ್ಷತ್ರಿಯ
उ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೇತ್ರ /ಕಣ್ಣು
उ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಈಶ್ವರನ ಶಿರಸ್ಸು
उ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
विस्तारः - > "उकारः क्षत्रिये नेत्रे हरमौलौ हरे हरौ" - नानार्थर० ।
उ
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಸಂಬೋಧನೆ /ಕರೆ
प्रयोगाः - > "उ मेति मात्रा तपसो निषिद्धा पश्चादुमाख्यायां सुमुखी जगाम"
उल्लेखाः - > कुमा० १-२६
उ
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಕೋಪದ ಮಾತು
उ
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಶ್ನೆ
उ
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಅಂಗೀಕಾರ
उ
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಪಾದಪೂರಣ
उ
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಅನುಕಂಪ /ದಯೆ
उ
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ನಿಯೋಗ /ಅಪ್ಪಣೆ
विस्तारः - > "उ सम्बोधने रोषिक्त्योरनुकम्पानियोगयोः । पदस्य पूरणे पादपूरणेऽपि च दृश्यते" - मेदि० ।
L R Vaidya
Englishu {% (I) ind. %} An interjection- (1) of calling, e.g. उ मेति मात्रा तपसो निषिद्धा K.S.i.26
(2) of anger
(3) of compassion
(4) of command
(5) of acceptance
(6) of interrogation
(7) an expletive. In classics it is generally used after अथ, न and किम् with a slight modification of the sense and often only as an expletive, e.g. येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि Bg.iv.35, नो चेत् कथं निपतनादनयोस्तदैव Bh.V.ii.92, सर्वाण्यंगानि मे यांति श्रोत्रतां किमु नेत्रताम् Am.S.63, किमु तत्र चतिष्टयम् Hit.i. (किमु here means ‘how much more’).
E Bharati Sampat
Sanskritवर्णमालायां पञ्चम स्वरवर्णः। उदात्तानुदात्तस्वरितभेदेन त्रिधा । पुनः अनुनासिकाननुनासिकभेदाभ्यां षोढा । अयं च ओष्ठ्यः विवृतप्रयत्नीयः च ।
(पुं) १.ईश्वरः। २.क्षत्रियः। ३.नेत्रम् । ४.ईश्वरशिरः। ५.विष्णुः। (अ) ६.सम्बोधना । ‘उ मेति मात्रा तपसु निषिद्धा पश्चादुमाख्यां मुमुखी जगाम’ कुमार०१.२६। ७.क्रोधवाक् । ८.प्रश्ना । ९.अङ्गीकारः। १०.पादपूरणम् । ११.अनुकम्पा । १२.आज्ञा ।
Bopp
Latin2. उ Particula enclitica quae in classica lingua tantum cum
किम्, न et अथ conjuncta invenitur, नो et अथो idem
valent ac simplices formae न, अथ
किमु autem signi-
ficat
1) quanto magis. HIT. 4. 11.: एकैकम् अप्य् अन-
र्थाय किमु यत्र चतुष्टयम्
UR. 7. 17.
2) utrum in prio-
ris sentiae parte, et an in posteriore. KATHAK. apud
Poleium p. 16. 8.: कथन् नु तद् विजानोयाङ् किमु
भाति विभाति वा
Amaru-Sataka: न जाने सम्मुखा-
याते प्रियाणि वदति प्रिये । सर्वाण्य् अङ्गानि मे
यान्ति श्रोत्रताङ् किमु नेत्रताम्. In dialecto Vêdica
haec particula saepe conjungitur cum pronominibus,
sine certâ, quae demonstrari possit, significatione, solum,
ut videtur, ad orationis vim augendam, quâ in re cum
particula इत् q. v. convenit. E. c. KATHAK. ed. Pol.
p. 4. 3. infr.: प्र ते ब्रवीमि तदु निबोध
13. 5. infr.:
तदु ना ऽत्येति कश्चन
sic etiam l. c. 17. 11.
14. 4.:
स एवा ऽद्य सौ श्वः. MUNDOP. p. 94. 7.: तद् एतद्
अक्षरम् ब्रह्म स प्राणस् तदु वाङ्मनः
KENOP. 155. 2.:
कौ देवो युनक्ति. ISOP.: अन्धन् तमः प्रविशन्ति ये
अविद्याम् उपासते । ततो भूय इव ते तमो यौ वि-
द्यायां रताः. In antiquioribus Vêdorum partibus haec
particula etiam cum Praepositionibus et Verbis conjun-
cta invenitur
Ros. Sp. p. 6. sl. 1.: उदु saepius
अभूदु.
(Cf. de hac particula Lassenium ad Hit. p. 4. et Frider.
Windischm. Sankara p. 75.).
Indian Epigraphical Glossary
EnglishLanman
Englishu, Vedic encl. copula.
—1. and
also
further
used in one (oftenest the latter) of two
clauses or sentences containing things alike
or slightly contrasted (e. g. 78^14, 79^9), esp. in
anaphora (e. g. 79^5, 90^9)
—2. now, straightway,
w. verbs present and past and w. imperatives
or imperative subjunctives, 71^10,
85^15, 85^5, 87^8
often followed by sú, right
soon
--pragṛhya [see 1122a^2, 138c] when
combined with átha (90^16), úpa (78^14), mā́
(87^8)
for 83^9 and 84^11, see notes
—3. in
classical Skt. only w. (atha, kim, and) na,
and not, 21^14, 27^17.
Kridanta Forms
Sanskritउ (उ॒ङ् शब्दे - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = अवनम्
अनीयर् = अवनीयः - अवनीया
ण्वुल् = आवकः - आविका
तुमुँन् = ओतुम्
तव्य = ओतव्यः - ओतव्या
तृच् = ओता - ओत्री
क्त्वा = उत्वा
ल्यप् = प्र उत्य
क्तवतुँ = उतवान् - उतवती
क्त = उतः - उता
शानच् = अवमानः - अवमाना
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit उङ्
उ
शब्दे
भ्वादिः
अकर्मकः
अनिट्
आत्मनेपदी
अवते
Abhyankara Grammar
Englishउ (l) labial vowel standing for the long ऊ and protracted ऊ3 in Pāṇini's grammar unless the consonant त् is affixed to it, उत् standing for the short उ only: (2) Vikaraṇa affix उ of the 8th conjugation ( तनादिगण ) and the roots धिन्व् and कृण्व्
cf.P.III. 1.79-80
(3) substitute (उ) for the vowel अ of कृ, e.g. कुरुतः, कृर्वन्ति before weak Sārvadhātuka affixes, cf.P.VI 4.110
(4) kṛt. affix उ added to bases ending in सन् and the roots आशंस्, भिक्ष्, विद्, इष् as also to bases ending in क्यच् in the Vedic Litera- ture, e.g. चिकीर्षुः भिक्षुः, बिन्दुः, इच्छुः, सुम्नयु
cf. P. III. 2.168-170
(5) Uṅādi affix उ ( उण् ) e.g, कारुः, वायुः, साधुः, etc.
cf. Uṅādi I.1
(6) mute vowel उ added to the first letters of a class of consonants in Pāṇini's grammar to show the whole class of the five letters
e.g. कु, चु, टु, तु, पु which stand for the Guttural, the palatal the lingual, the dental and the labial classes respectively
cf. also ष्टुना ष्टुः P.VIII.4.41(7) उ added to न् showing the consonant न् as nasalized n
cf, नुः V.Pr. III.133.
एकाक्षरनाममाला
Sanskritउ, वृषध्वज
ईः पद्मायामव्ययस्त्वी प्रत्यक्षे दुःखभावने ।
प्रकोपे सन्निधौ चैव पुल्लिङ्ग उर्वृषध्वजे ॥ ४ ॥
verse 1.1.1.4
page 0119
उ, दोषोक्ति, मन्त्रण, अप्यर्थ
दोषोक्तौ मन्त्रणेऽप्यर्थे त्वव्ययस्त्वं व्ययस्तथा ।
प्रश्ने चाङ्गीकृतौ रोषो पुल्लिङ्ग ऊस्तु रक्षणे ॥ ५ ॥
verse 1.1.1.5
page 0119
उ, व्यय, प्रश्न, अङ्गीकृति, रोष
दोषोक्तौ मन्त्रणेऽप्यर्थे त्वव्ययस्त्वं व्ययस्तथा ।
प्रश्ने चाङ्गीकृतौ रोषो पुल्लिङ्ग ऊस्तु रक्षणे ॥ ५ ॥
verse 1.1.1.5
page 0119
पुराणम्
Englishचेंब् / CEṀB(U). (COPPER). The sperm of Lord śiva which was dropped into the river gaṅgā developed into form and gave birth to subrahmaṇya. Along with subrahmaṇya came out from gaṅgā gold and silver and from its heat steel and copper. From the dirt came out tin. (sarga 37, vālmīki rāmāyaṇa).
उ / U ({#u#}). The letter ‘u’ means śiva. (agni purāṇa, Chapter 348).
Ū. ({#U#}) This letter means ‘protection’. (agni purāṇa, Chapter 348).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritउ, उकारः । पञ्चमस्वरवर्णः । अस्योच्चारणं आष्ठः ।(यथा, शिक्षाग्रन्थे ।“कण्ठ्या वहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू” ।तथा च मुग्धबोधे ।“उत्रयं पफबभमवा ओ औष्ठ्याः” ।)स च ह्रस्वो दीर्घः प्लुतश्च भवति । (एवं त्रिधापिप्रत्येकं उदात्तानुदात्तस्वरितभेदेन नवमसङ्ख्यकःपुनः प्रत्येकं अनुनासिकाननुनासिकभेदात् अष्टा-दशविध एव भवति । अस्य ध्यानमाह ।)“उकारं परमेशानि अधःकुण्डलिनी स्वयम् ।पीतचम्पकसङ्काशं पञ्चदेवमयं सदा ॥
पञ्चप्राणमयं देवि चतुर्व्वर्गप्रदायकम्” ।इति कामधेनुतन्त्रम् ॥
(वङ्गीयभाषायां) अस्यलेखनप्रकारोयथा, --“ऊर्द्ध्वाधो मध्यतः कुब्जा रेखा वामगता शुभा ।तिष्ठन्ति वायुवह्नीन्द्राः शक्तिर्मात्रा परा स्मृता” ॥
इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥
अस्य नामान्तराणि यथा, --“उः शङ्करो वर्त्तुलाक्षी भूतः कल्याणवाचकः ।अमरेशो दक्षकर्णः षड्वक्त्रो मोहनः शिवः ॥
उग्रः प्रभुर्धृतिर्विष्णुर्विश्वकर्म्मा महेश्वरः ।शत्रुघ्नश्चटिका पुष्टिः पञ्चमी वह्निवासिनी ॥
कामघ्नः कामना चेशो मोहिनी विघ्नहृन्मही ।उढसूः कुटिला श्रोत्रं पारद्वीपो वृषो हरः” ॥
इति तन्त्रोक्तवर्णाभिधानम् ॥
(मातृकान्यासेऽस्यदक्षिणकर्णे स्थानम् । यदुक्तं मातृकान्यासमन्त्रे“उं नमो दक्षिणकर्णे ऊं नमो वामकर्णे” ।)
वाचस्पत्यम्
Sanskritउ- शब्दे भ्वादि० अक० आ० अनिट् । अवते औष्ट । उवे ओताओषीष्ट ओष्यते औष्यत । अवनम् उतः । “उवे अम्बसुलाभिके यथेवाङ्ग भविष्यति” ऋ० १०, ८६, ७ ।
उ उ--क्विप् न तुक् । १ सम्बोधने २ कोपवचने, ३ अनुक-म्पायां, ४ नियोगे (अवधारणे) “उमेति मात्रा तपसेनिषिद्धा पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगाम” कुमा० । “उदुष्य देवः सविता स, वाय” ऋ० २, ३८, १ । “उपो रुरुचेयुवतिर्न योषा” ऋ० ७, ७७, १ । “वेत्थो यथेमं लोकंपुनरापद्यन्त इति” वृह० उ० । “एष उ एवासाधु कर्म्मकारयति तम्” श्रुतिः ५ अङ्गीकारे ६ प्रश्ने च” हेमच० ७ पा-दपूरणे । अतति सातत्येन तिष्ठति अत--डु । ८ शिवे ।स्वरूपार्थे कारः उकारोऽपि शिवे “अकारो विष्णुरुद्दिष्टउकारस्तु महेश्वंरः । मकारस्तु स्मृतो ब्रह्मा प्रणवस्तुत्रयार्थकः” इति ओमित्यस्य अवयवार्थनिरूपणे पुरा० ।उशब्दात् स्वरूपार्थे कारः । उकारः । पञ्चमस्वरे । स चउत्तानुदात्तस्वरितभेदेन प्रयमं त्रिधा पुनः अनुनासिकाननुनासिकभेदेन प्रत्येकं द्विधेति षट्विधः कारतकारानुत्तरस्तुह्रस्वदीर्घप्तुतभेदेन त्रिविधोऽपि प्रत्येकं प्रागुक्तभेदषट्कात्अष्टादशविधः । तस्य वर्णस्य कूण्डलिनीरूत्वादिना-ध्येयत्वमुक्तम् कामधेनुतन्त्रे यथा “उकारं परमेशानि ।विदुः कुण्डलिनीं स्वयम् । पीतचम्पकसङ्काशं पञ्चदेवंसदाऽमलम् । पञ्चप्राणमयं देवि! चतुर्वर्गप्रदायकम्”तन्त्रान्तरे अकारोकारमकारात्मकप्रणवस्य मध्ये द्वादश-कलात्मकार्कमण्डलरूपेण अकारस्य, षोडशकलात्मकचन्द्र-मण्डलरूपेण उकारस्य, दशकलात्मकवह्निमण्डलरूपेणच मकारस्य ध्येयत्वोक्त्या अभेदोपचारात् षोडशकलात्मके, ९ चन्द्रमण्डले च तत्र मकारान्तस्यैव तन्नामतेतिबहवः । उ, इत्यस्य एकाज् निपातत्वात् प्रगृह्यसंज्ञा तेनअचि परे न सन्धिः । उ--उमेशः” सि० कौ० । “एष उवासाधुकर्म्म कारयति तम्” श्रुतिः । स चचादिगणीयः ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“उ छृदिर् दीप्तिदेवनयोः”@} 2 ‘छृदी सन्दीपने वा णौ छर्दयेच्छर्दतीत्युभे।
छृन्ते छृणत्तीति पदे दीप्तिदेवनयोः श्नमि।।’ 3 इति देवः।
‘देवनम् = क्रीडाविजिगीषादि।
दीप्तिवमनयोः इत्येके।’ इति धातुका- व्यव्याख्याने 4।
5 छर्दकः-र्दिका, छर्दकः-र्दिका, 6 चिच्छर्दिषकः-षिका-चिच्छृत्सकः त्सिका, 7 चरीच्छृदकः-दिका
छर्दिता-त्री, छर्दयिता-त्री, चिच्छर्दिषिता-चिच्छृत्सिता-त्री, चरीच्छृदिता-त्री
8 छृन्दन्-ती, छर्दयन्-न्ती, चिच्छर्दिषन्-चिच्छृत्सन्-न्ती
-- 9 छर्दिष्यन्-छर्त्स्यन्-न्ती-ती, छर्दयिष्यन्-न्ती-ती, चिच्छर्दिषिष्यन्-चिच्छृत्सिष्यन्-न्ती-ती
छृन्दानः, छर्दयमानः, चिच्छर्दिषमाणः-चिच्छृत्समानः, चरीच्छृद्यमानः
छर्दिष्यमाणः-छर्त्स्यमानः, छर्दयिष्यमाणः, चिच्छर्दिषिष्यमाणः-चिच्छृत्सिष्यमाणः, चरीच्छृदिष्यमाणः
सुच्छृत्-सुच्छृद्-सुच्छृदौ-सुच्छृदः
-- -- 10 11 छृण्णम् 12 -छृण्णः-छृण्णवान्, छर्दितः, चिच्छर्दिषितः-चिच्छृत्सितः, चरीच्छृदितः-तवान्
छृदः, छर्दः, चिच्छर्दिषुः-चिच्छृत्सुः, चरीच्छृदः
छर्दितव्यम्, छर्दयितव्यम्, चिच्छर्दिषितव्यम्-चिच्छृत्सितव्यम्, चरीच्छृदितव्यम्
छर्दनीयम्, छर्दनीयम्, चिच्छर्दिषणीयम्-चिच्छृत्सनीयम्, चरीच्छृदनीयम्
13 छृद्यम्, छर्द्यम्, चिच्छर्दिष्यम्-चिच्छृत्स्यम्, चरीच्छृद्यम्
ईषच्छर्दः-दुश्छर्दः-सुच्छर्दः
-- -- छृद्यमानः, छर्द्यमानः, चिच्छर्दिष्यमाणः-चिच्छृत्स्यमानः, चरीच्छृद्यमानः
छर्दः, छर्दः, चिच्छर्दिषः-चिच्छृत्सः, चरीच्छृदः
छर्दितुम्, छर्दयितुम्, चिच्छर्दिषितुम्-चिच्छृत्सितुम्, चरीच्छृदितुम्
छृत्तिः, 14 प्रच्छर्दिका, छर्दना, चिच्छर्दिषा-चिच्छृत्सा, चरीच्छृदा
छर्दनम्, छर्दनम्, चिच्छर्दिषणम्-चिच्छृत्सनम्, चरीच्छृदनम्
15 छर्दित्वा-छृत्त्वा, छर्दयित्वा, चिच्छर्दिषित्वा-चिच्छृत्सित्वा, चरीच्छृदित्वा
प्रच्छृद्य, प्रच्छर्द्य, प्रचिच्छर्दिष्य-प्रचिच्छृत्स्य, प्रचरीच्छृद्य
छर्दम् २, छर्दित्वा २ -छृत्त्वा, छर्दम् २, छर्दयित्व २, चिच्छर्दिषम् २-चिच्छृत्सम् २, चिच्छर्दिषित्वा २-चिच्छृत्सित्वा २, 16 चरीच्छृदम् २
चरीच्छृदित्वा २
17 इसिप्रत्यये छर्दिः = वमिः।
छर्दयतीति छर्दिः।]] छर्दिः।
01 (५७३)
02 (७-रुधादिः-१४४५। अक। सेट्। उभ।)
03 (श्लो। ११५)
04 (३। २।)
05 [[१। ‘पुगन्तलघूपधस्य च’ (७-३-८६) इत्युपधाया गुणः। एवं णिजन्तेऽपि ज्ञेयम्।]]
06 [[२। ‘सेऽसिचि कृतचृतच्छृदतृदनृतः’ (७-२-५७) इति सकारादेरार्धधातुकस्येड्वि- कल्पः। इट्पक्षे, लघूपधगुणो भवति। इडभावपक्षे, ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वाल्लघूपधगुणाभावः। धातुदकारस्य ‘खरि च’ (८-४-५५) इति चर्त्वम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र रूपद्वयस्योपपत्तिर्ज्ञेया।]]
07 [[३। ‘रीगृदुपधस्य च’ (७-४-९०) इत्यभ्यासस्य रीगागमः। ‘दीर्घात्’ (६-१-७५) इति तुक्। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
08 [[४। ‘रुधादिभ्यः--’ (३-१-७८) इति श्नम्। ‘श्नसोरल्लोपः’ (६-४-१११) इत्यकार- लोपः। एवं छृन्दानः इत्यत्रापि प्रक्रिया ज्ञेया।]]
09 [[५। ‘सेऽसिचि कृतचृतच्छृद--’ (७-२-५७) इति स्यप्रत्ययस्येड्विकल्पः। लघूपधगुणः। एवं शानजन्तेऽपि ज्ञेयम्।]]
10 [पृष्ठम्०५४४+ २४]
11 [[१। ‘सेऽसिचि--’ (७-२-५७) इति सादेरार्धधातुकस्येड्विकल्पनेन, ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पनेन वा, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निष्ठाया इण्णिषेधः। निष्ठातकार-धातुदकारयोः ‘रदाभ्याम्--’ (८-२-४२) इति नत्वम्। ‘ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यम्’ (वा। ८-४-१) इति धातु- नकारस्य णत्वम्। ‘ष्टुना ष्टुः’ (८-४-४१) इति निष्ठानकारस्य ष्टुत्वेन णकारः।]]
12 [[आ। ‘संच्छृण्णगात्रमथ शात्रवतर्दिनस्ते चाणूरमुष्टिकमुखा वस्रनान्यकृन्तन्।’ धा। का। ३। २।]]
13 [[२। ‘ऋदुपधाच्चाकॢपिचृतेः’ (३-१-११०) इति क्यप्।]]
14 [[३। ‘रोगाख्यायां ण्वुल् बहुलम्’ (३-३-१०८) इति ण्वुलि, ‘प्रत्ययस्थात्--’ (७-३-४४) इतीत्त्वे रूपम्। प्रच्छर्दिका = वमथुः रोगविशेषः।]]
15 [[४। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। इट्पक्षे, ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति कित्त्वनिषेधात् गुणः। इडभावपक्षे धातुदकारस्य ‘खरि च’ (८-४-५५) इति चर्त्वेन तकारः।]]
16 [पृष्ठम्०५४५+ २८]
17 [[१। औणादिके [द। उ। ९-३०]
1 {@“उ तृदिर् हिंसानादरयोः”@} 2 तर्दकः-र्दिका, तर्दकः-र्दिका, 3 तितर्दिषकः-षिका- 4 तितृत्सकः-त्सिका, 5 तरीतृदकः-दिका
तर्दिता-त्री, तर्दयिता-त्री, तितर्दिषिता-तितृत्सिता-त्री, तरीतृदिता-त्री
6 7 तृन्दन्-तृन्दती, तर्दयन्-न्ती, तितर्दिषन्-तितृत्सन्-न्ती
-- 8 तर्दिष्यन्-तर्त्स्यन्-न्ती-ती, तर्दयिष्यन्-न्ती-ती, तितर्दिषिष्यन्-तितृत्सिष्यन्-न्ती-ती
-- तृन्दानः, तर्दयमानः, तितर्दिषमाणः-तितृत्समानः, तरीतृद्यमानः
तर्दिष्यमाणः-तर्त्स्यमानः, तितर्दिषिष्यमाणः-तितृत्सिष्यमाणः, तरीतृदिष्यमाणः
9 वितृत्-वितृद्-वितृदौ-वितृदः
-- -- -- 10 तृण्णम्-तृण्णः-तृण्णवान्, तर्दितः, तितर्दिषितः-तितृत्सितः, तरीतृदितः-तवान्
11 वितृदः, 12 13 शात्रवतर्दी, 14 तर्दः, तितर्दिषुः-तितृत्सुः, तरीतृदः
तर्दितव्यम्, तर्दयितव्यम्, तितर्दिषितव्यम्-तितृत्सितव्यम्, तरीतृदितव्यम्
तर्दनीयम्, तर्दनीयम्, तितर्दिषणीयम्-तितृत्सनीयम्, तरीतृदनीयम्
15 तृद्यम्, तर्द्यम्, तितर्दिष्यम्-तितृत्स्यम्, तरीतृद्यम्
ईषत्तर्दः-दुस्तर्दः-सुतर्दः
-- -- 16 तृद्यमानः, तर्द्यमानः, तितर्दिष्यमाणः-तितृत्स्यमानः, तरीतृद्यमानः
तर्दः, तर्दः, तितर्दिषः-तितृत्सः, तरीतृदः
तर्दितुम्, तर्दयितुम्, तितर्दिषितुम् तितृत्सितुम्, तरीतृदितुम्
तृत्तिः, 17 वितर्दिका, 18 तर्दना, तितर्दिषा-तितृत्सा, तरीतृदा
तर्दनम्, तर्दनम्, तितर्दिषणम्-तितृत्सनम्, तरीतृदनम्
19 तर्दित्वा-तृत्त्वा, तर्दयित्वा, तितर्दिषित्वा-तितृत्सित्वा, तरीतृदित्वा
वितृद्य, वितर्द्य, वितितर्दिष्य-वितितृत्स्य, वितरीतृद्य
20 दण्डोपतर्दं दण्डेनोपतर्दं वा गाः कालयति।
तर्दम् २, तर्दित्वा २-तृत्त्वा २, तर्दम् २, तर्दयित्वा २, तितर्दिषम् २-तितृत्सम् २, तितर्दिषित्वा २-तितृत्सित्वा २, तरीतृदम् २
तरीतृदित्वा २।
01 (७६७)
02 (७-रुधादिः-१४४६। सक। सेट्। उभ।)
03 [[५। ‘सेऽसिचि कृतचृतछृदतृदनृतः’ (७-२-५७) इति सादेरार्धधातुकस्य इड्विकल्पः। इट्पक्षे सर्वत्र एवं रूपं ज्ञेयम्।]]
04 [[६। इडभावपक्षे, ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वादङ्गस्य न गुणः। ‘खरि च’ (८-४-५५) इति दकारस्य चर्त्वेन तकारः। एवम् इडभावपक्षे सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
05 [[७। यङन्ते ‘रीगृदुपधस्य च’ (७-४-९०) इति रीगागमः। एवं सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06 [पृष्ठम्०६८३+ २३]
07 [[१। शतरि, ‘रुधादिभ्यः--’ (३-१-७८) इति श्नम् विकरणप्रत्ययः। तस्य मित्त्वेन अन्त्यादचः परो भवति। श्नमः शित्त्वेन सार्वधातुकत्वादङ्गस्य गुणो न। ‘श्नसोरल्लोपः’ (६-४-१११) इत्यकारलोपः। एवं तृन्दानः इत्यत्रापि प्रक्रिया ज्ञेया।]]
08 [[२। ‘सेऽसिचि कृतचृतछृदतृदनृतः’ (७-२-५७) इति स्यप्रत्ययस्येड्विकल्पः। तेन रूपद्वयम्। इडभावपक्षे धातुदकारस्य चर्त्वेन तकारः।]]
09 [[३। क्विपि चर्त्वविकल्पे रूपद्वयं ज्ञेयम्।]]
10 [[४। धातोरस्योदित्त्वेन क्त्वायामिड्विकल्पनात्, सादेरार्धधातुकस्येड्विकल्पनाद्वा, निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति इण्णिषेधः। ‘रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः’ (८-२-४२) इति निष्ठानत्वम्। पूर्वस्य नकारस्य ‘ऋवर्णान्नस्य--’ (वा। ८-४-१) इति णत्वम्। उत्तरस्य नकारस्य तु ‘ष्टुना ष्टुः’ (८-४-४१) इति ष्टुत्वेनेति ज्ञेयम्।]]
11 [[५। ‘इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः’ (३-१-१३५) इति कर्तरि कप्रत्ययः।]]
12 [[आ। ‘पक्षिभिर्वितृदैर्यूनां शाखिभिः कुसुमोत्किरैः।’ भ। का। ६। ७७।]]
13 [[६। ‘सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये’ (३-२-७८) इति णिनिः।]]
14 [[B। ‘सञ्छृण्णगात्रमथ शात्रवतर्दिनस्ते चाणूरमुष्टिकमुखा वसनान्यकृन्तन्।’ धा। का। ३। २।]]
15 [[७। ‘ऋदुपधाच्चाकॢपिचृतेः’ (३-१-११०) इति क्यप्।]]
16 [पृष्ठम्०६८४+ २३]
17 [[१। ‘संज्ञायाम्’ (३-३-१०९) इति स्त्रियां भावादौ ण्वुल्। वितर्दिका = वेदिः।]]
18 [[आ। ‘दुरीश्वरद्वारबहिर्वितर्दिकादुरासिकायै रचितोऽयमञ्जलिः।’ वैराग्यपञ्चके ३।]]
19 [[२। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति इड्विकल्पः। इट्पक्षे ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति कित्त्वनिषेधात् गुणो भवति। इडभावपक्षे चर्त्वे रूपम्।]]
20 [[३। ‘हिंसार्थानां च समानकर्मकाणाम्’ (३-४-४८) इति णमुल्। ‘तृतीयाप्रभृतीन्य- न्यतरस्याम्’ (२-२-२१) इति समासविकल्पः।]]
1 {@“उ ध्रस उञ्छे”@} 2 ‘ध्रस्नाति ध्रासयत्युञ्छे पदे तु श्नि, णिचि ध्रसेः।’ 3 इति देवः।
अुकारोऽत्र इत् इति केचित्।
अन्ये तु धात्ववयव इति वदन्ति।
उत्पूर्वक एवायं धातुरिति क्षीरस्वामिग्रन्थस्थात् पक्षान्तराज्ज्ञायते।
चुरादाव- प्ययं धातुः।
तत्राप्युकारो धात्ववयवः, इत् इति पक्षद्वयम्।
“यद्युकारो न धात्ववयवः, तदानीम्, ‘ध्रसु’ इत्येव पठेत् ‘क्नसु’ इत्यादिवत्” इति देवा- दीनामाशयः।
4 ध्रस्नन्-ती, इति शतरि रूपम्।
सर्वाण्यपीतराणि रूपाणि भौवादिकग्रसुधातुवत् 5 ज्ञेयानि।
6] उध्रसितः।
ध्रस्तः।
01 (९२९)
02 (९-क्र्यादिः-१५२४। अक। सेट्। पर।)
03 (श्लो १९०)
04 [[१। शतरि, ‘क्र्यादिभ्यः--’ (३-१-८१) इति श्नाप्रत्यये, ‘श्नाऽभ्यस्तयोरातः’ (६-४-११२) इत्याकारलोपे च रूपम्।]]
05 (४४०)
06 [[B। ‘ध्रस्तं फलप्रकरमुध्रसितांश्च शालीन् प्रादद्भिरैष्यत गिरा परिविष्टपापैः।।’ धा। का। ३। ११। [अत्र ध्रस्तमिति, उदित्पक्षे क्त्वायाम्, ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इतीड्वि- कल्पनात्, निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति नित्यम् इडभावे रूपम्। इट्पक्षे तु उकारो धात्ववयव इति पक्षान्तरमवलम्ब्य रूपस्य साधुत्वं ज्ञेयम्। तेन उध्रसितान् इति श्लोकेऽत्रैव प्रयोगः कृत इति ज्ञेयम्।]]
1 {@“उ बुन्दिर् निशामने”@} 2 ‘उ बुन्धिर् 3 --’ इति नन्दी।
‘उ बेदिर्--’ इत्यन्ये।’ इति क्षीरस्वामी।
‘उ चुन्दिर्--’ इति काशकृत्स्नचन्द्रौ पेठतुरिति क्षीरतरङ्गिणीटीका।
4 बुन्दकः-न्दिका, बुन्दकः-न्दिका, बुबुन्दिषकः-षिका, बोबुदकः-दिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकतुम्पतिवत् 5 ज्ञेयानि।
6 बुन्दमानः-बुन्दिष्यमाणः, 7 बुन्नम्-बुन्नः-बुन्नवान्, 8 बुन्दित्वा-बुत्त्वा, 9 बुद्बुदः इत्यादीनि रूपाण्यस्य धातोः विशेषेण सम्भवन्तीति विशेषः।
10 प्रबुन्द्यः।
01 (११२४)
02 (१-भ्वादिः-८७६। सक। सेट्। उभ।)
03 [[८। “… आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति-- ‘नैवंजातीयकानामिदिद्विधिर्भवति’ इति
\n\n यदयमि- रितः कांश्चिन्नुमनुषक्तान् पठति-- ‘उ बुन्दिर् निशामने’…।” इति भाष्य- (१-३-७) वचनप्रामाण्यात् धकारपाठोऽप्रामाणिक इति ज्ञेयम्। अनेनैव भाष्य- वाक्येन कुत्रचिद्धातुषु अर्थनिर्देशः पाणिनीय एवेत्यपि बोध्यम्।]]
04 [पृष्ठम्०९२९+ २६]
05 (७४२)
06 [[१। अस्य धातोरुभयपदित्वात् शानजपि भवतीति विशेषः।]]
07 [[२। उदित्त्वेन क्त्त्वायामिड्विकल्पनात् ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निष्ठा- यामिण्निषेधे, उपधानकारलोपे, निष्ठातकार-धातुदकारयोर्नत्वे च रूपमेवम्।]]
08 [[३। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। इट्पक्षे ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति कित्त्वनिषेधादुपधानकारलोपो न। इडभावपक्षे तु नकारलोपे, धातुदकारस्य चर्त्वे च बुत्त्वा इति द्वितकारकं रूपमिति ज्ञेयम्।]]
09 [[४। घञर्थे कप्रत्यये, ‘कृञादीनां के द्वे भवतः’ (वा। ६-१-१२) इति द्विर्वचने, पृषोदरादित्वात् (६-३-१०९) हलादिशेषाभावे च रूपमेवम्।]]
10 [[आ। ‘प्रबुन्द्यवेणीजववेनमाना खातान्तिका चीवरिभिर्निषादैः।’ धा। का। २। २७।]]
Capeller
GermanGrassman
German1. u, und, wo das Versmass die Länge fordert oder begünstigt, ū geschrieben, und zwar besonders häufig in der zweiten Silbe der Verszeile vor einfacher Consonanz, häufig auch mit vorhergehendem a oder ā zu o zusammengezogen (z. B. nach átha, ápa, úpa, utá, prá, ā́, mā́, eṣā́, auch nach Verben eta, bhūyāma, aviṣṭa u. s. w.). Es drückt theils eine (unten näher zu bestimmende) Beziehung zwischen Sätzen oder Gliedern desselben Satzes, theils das augenblickliche Eintreten einer Handlung oder Erscheinung aus (von Hymne _{676, 1} an sind nur wenige einzelne Stellen angeführt). 1〉 Wenn zwei (vollständige oder unvollständige) Sätze theils Gleiches, theils Verschiedenes oder Entgegengesetzes enthalten, so wird das Gleiche (in der Regel) in beiden vorangestellt, und hinter das wiederkehrende Wort des zweiten Satzes u gesetzt, um den Gegensatz, oder die Gegenseitigkeit, oder den Entgelt und zwar oft nur in leisester Weise auszudrücken
etwa wiederzugeben durch auch, andrerseits, hinwiederum, dagegen, nur dass alle diese Ausdrücke zu stark sind, und oft die blose Betonung ausreicht, z. B. {34, 2} trís náktam yāthás trís u aśvinā dívā dreimal kommt ihr des Nachts, dreimal auch, o A., des Tags
ähnlich {34, 6}
so hinter prá {39, 5}
sám {91, 18}
nís {623, 20}
sadṛ́śī́s íd {123, 8}
ná {191, 10}. _{191, 12} (das erste ná steht nicht voran)
tuám {178, 5}
{200, 2}
{456, 12}
tám {280, 5}
{643, 7}
té {492, 10}
{650, 3}
tā́ {660, 3}
yád {301, 11}
yás {199, 3}
anyád {465, 5}
kím {450, 6}
{468, 1}
kád {623, 14}a
{668, 3}
vāmám {512, 6}
śám {551, 2}. _{551, 3}. _{551, 7}—_{551, 9}. _{551, 11}. _{551, 12}
{602, 8}
dadhikrā́m {560, 2}
áyāṃsam {226, 15}. — So auch bei nicht genauer Wiederholung (das im ersten Satzgliede [Page239] entsprechende Wort ist eingeklammert): (yásya) yás {154, 4}
(sá) tám {193, 5}
(ghṛté) ghṛtám {194, 11}
(mahás) mahā́m {470, 1}
(tyám) tám {80, 7}
(tám) sá‿íd {228, 2}
(índras) sá‿íd {32, 15}
(vaiśvānarásya) tásya‿íd {448, 6}
(agnís) sá‿íd {238, 10}
(ásmai) tásmai {393, 5}
(agním) sá {663, 24}
{664, 6}
(ápas) tád {110, 1}
(sá) sá‿íd {226, 10}
{265, 11}
(kadā́) kád {623, 14}
(te) tué íd {675, 13}
(ná anyád) táva‿íd {622, 17}
(jāyā́‿íd) sā́‿íd {287, 4}
(kā́) kím {317, 9}
(kásya) kás {673, 8}
(kám) kás {673, 9}
so auch mit doppelter Wiederkehr: (yás, sás) yám, tám {287, 21} yás nas dvéṣṭi ádharas sás padīṣṭa, yám u dviṣmás tám u prāṇás jahātu
so (yādṛ́śmin, tám) yás, sá‿u {398, 8}. Ferner statt tvā im ersten Satze steht tám u tvā im zweiten und den folgenden: {78, 2}—_{78, 4}
{643, 16}. Ferner tritt bisweilen statt des wiederholten Wortes ein andres vor u, z. B. {339, 2} katamás ā́gamiṣṭhas, devā́nām u katamás śámbhaviṣṭhas
{882, 1} idám te ékam parás ū te ékam, wo man die umgekehrte Stellung (ékam, idám te ékam u parás te) hätte erwarten sollen.
2〉 Ebenso, aber dem ersten Satze eingefügt, z. B. {673, 6}: vayám u tvā dívā suté, vayám náktam havāmahe
so nach prá {186, 10}
tám {211, 4}
yuṣmā́n {627, 6}
kím {161, 1}
{220, 3}
kád {855, 4}. So auch im ersten Satze durch vaí verstärkt (vā́ u = vaí u) nach ná {162, 21}
{620, 13}
{943, 1}
ā́pas {963, 6} (ā́pas íd vaí u). Ungenaue Wiederholung in {62, 6} tád u práyakṣatamam asya kárma, dasmásya cā́rutamam asti dáṃsas
vásvīs ū ṣú vaam bhujás pṛñcánti sú vaam pṛ́cas {428, 10}
{623, 14} kád (kás).
3〉 u in beide (in alle) Sätze eingefügt: nach kád, kád {675, 10}
kád, kéna {675, 9}
anyám, anyás {836, 14}
asmaí íd und asyá íd {61, 1}—_{61, 15}
dagegen in {617, 3} starī́s u tvad bhavati sū́te u tvad „bald ist sie unfruchtbar, bald gebiert sie“ ist durch das tonlose tvad die Umstellung bedingt. In {486, 10} und 11 sind auch wol die mit tám u tvā beginnenden zwei Verse in diesem Sinne parallel zu stellen, nur dass die letzte Zeile (hávias sá śrudhī hávam) von 11 auf das Gänze zu beziehen ist.
4〉 In gleichem Sinne (wie in 1—3), aber ohne dass die einander entsprechenden oder gleichen Begriffe deutlich hervortreten, namentlich: und, und auch, aber nie verschiedene Dinge verknüpfend, sondern nur verschiedene Eigenschaften oder Thätigkeiten derselben Dinge
so nach barhís {108, 4}
iṣṭáye rāyé {113, 5}
kṛṣṇásītāsas {140, 4}
evayā́s {156, 1}
devayā́s {168, 1}
mahā́m {215, 11}
víśvā‿íd {215, 11}
yé {258, 4}
dadhikrā́m {335, 5}
ní {537, 2}
ví {302, 11}
asmaí {442, 10}
turayā́s {319, 10}
úpa {602, 3}
adhipā́s {604, 2}(?)
prá‿íd {622, 13}
mā́ {385, 13}
{625, 13}
doch, dagegen ápi {179, 1}
sám {179, 2}
lokám {236, 9}
mit vaí verbunden nach ná (ná vaí u) {224, 9}, mit íd und vaí verbunden (íd vaí u) nach satyám (in Wahrheit) {427, 9}
[Page240] {671, 12} bisweilen ist u an das erste Glied gefügt: {30, 4} ayám u te sám atasi, {674, 5} gṛnīṣé u stuṣé.
5〉 In demselben Satze und zwar oft einen Gegensatz ausdrückend {164, 19} yé arvā́ñcas tā́n u párācas āhus „welche nahe sind, die nennen sie (umgekehrt) die fernern“, und so yé párāñcas tā́n u arvā́das āhus
{164, 16} stríyas satī́s tā́n u me puṃsás āhus „welche Weiber sind, die (tā́n durch Attraction für tā́s) nennen sie mir Männer“
so ist auch in {209, 2} ein leiser Gegensatz enthalten: anyásyās gárbham anyé ū jananta
{105, 2} ártham íd vaí u arthínas
{140, 11} priyā́t u cíd mánmanas préyas und {285, 4} nṛṇā́m u tvā nṛ́tamam. Häufiger schliesst es sich an einen Demonstrativsatz (mit tá), dem ein Relativsatz (mit yá) vorhergeht, in dem Sinne an, dass der Demonstrativsatz die Erwiederung oder Vergeltung oder Vollendung der im Relativsatze ausgesagten Handlung ausdrückt, z. B. {161, 12} yás pra‿ábravīt prá‿u tásmai abravītana „welcher (euch) rühmte, den rühmtet ihr wieder“, ähnlich {409, 7} aber ans Verb gefügt yátra‿ácidhvam marutas gáchata‿íd u tád „wohin ihr wolltet, dahin geht ihr auch“
so in der Bedeutung dafür, zum Entgelt: nach tám {77, 2}
{398, 14}
{486, 16}
{641, 9}
sá‿íd {156, 2}
tā́s {318, 7} (wo der Relativsatz folgt)
vés {196, 3}. — Bisweilen steht u dann beim Relativ, statt beim Demonstrativ: {215, 6} yátas u ā́yan tád úd īyus āvíśam, wo jedoch vielleicht ud mit u zu vertauschen ist, also yátas udā́yan tád u īyus āvíśam
{228, 2} yám u pū́rvam áhuve tám idám huve „den ich auch früher rief, den ruf' ich jetzt“. So auch vaí u nach yád {643, 13}
nach spárdhante mit später folgendem Relativsatze {601, 2}.
6〉 Hinter dem Demonstrativ, wenn noch die Bezeichnung des Gegenstandes, auf den es hinweist, folgt
und zwar im Sinne einer Apposition z. B. {226, 3} tám ū śúcim śúcayas dīdivā́ṃsam, apā́m nápatām pári tasthus ā́pas „ihn, den reinen umstanden die reinen, den glänzenden Spross der Wasser die Wasser“
so gleichfalls nach tám {156, 3}
{412, 1}
{451, 2}
{536, 5}
{613, 3}
{635, 1}
nach tiám {485, 4}
nach imám cid {666, 27}. Selten folgt die andeutende Bezeichnung (mit u) der benennenden nach, z. B. {335, 1} āśúm dadhikrā́m tám u nú ṣṭavāma
so nach tám {384, 15}
nach samānám {665, 28}
dagegen wird in {334, 2} wie vielleicht noch an einigen der oben angeführten Stellen dadhikrā́vam statt dadhikrā́m u zu lesen sein.
7〉 Es bezeichnet u ferner das sofortige Eintreten der Handlung, und zwar erstens, wenn das diese Handlung bezeichnende Verb im Präsens Indicativ steht nun, schon, sogleich
so nach Verben: hávante {546, 2}
nach Verben, an die sich íd fügt: bhávasi‿íd {303, 9}
náyasi‿íd {486, 6}
véṣi‿íd {305, 6}
véti‿ íd {388, 4}
oder vaí: spárdhante vaí {601, 2}
[Page241] wenn aber die Verben mit einem Richtungsworte versehen sind, so steht u hinter diesem Richtungsworte: úd {50, 1}
{302, 3}
{492, 1}
{579, 1}. _{579, 2}
{582, 14}
{623, 15}
{627, 3}. _{627, 17}
ā́ {113, 11}
ví {139, 4}
prá {360, 6}
ā́‿íd {30, 2}
abhí‿íd {620, 21}
ví {124, 5}
sám {116, 17}
so auch bei präsentisch gebrauchten Aoristformen úd-ud u harṣase {317, 9}
úd u nas yaṃsate dhíyam {143, 7}
stuṣé u vas {492, 3}
so ferner nach dem Pronomen idám: imé {462, 10}
{665, 16}
iyám {672, 8} (e. asti)
imā́s {291, 4}
{462, 1}
{299, 2} (e. santi)
imā́s {590, 1}
imā́ {517, 18}
ferner nach sás {242, 4}
tám {644, 26}
eṣā́ {46, 1}
ā́t {288, 7}
yád vaí (sobald nur) {643, 13}
vayám {622, 16}
{641, 1}
devayā́s {584, 4}
ebenso mit folgendem sú (ū ṣú) nach mádhvas {427, 8}
nach ní {53, 1}
ántar {468, 7}
dagegen in {427, 4} scheint die Lesart verderbt.
8〉 Ebenso bei Zeitformen der Vergangenheit, wo es durch schon, soeben, sogleich übersetzt werden mag
oft wird die Handlung dadurch ganz unmittelbar an die Gegenwart gerückt. In diesem Sinne steht es nach ábhūt {46, 10}. _{46, 11}
{239, 3}
{505, 1}
{592, 2}
ábhūs {486, 13}
ávindam {235, 3}
ábhutsi {629, 16}
jaghanvā́n {52, 8}
ágachat {265, 7}
ā́raik {113, 2}
ā́ {104, 2}
{642, 1}
úd {37, 10}
{229, 1}
{479, 1}
{505, 1}
{512, 1}. _{512, 4}. _{512, 5}
{539, 1}
{554, 1}
{588, 3}
{592, 1}
{645, 19}
{647, 12}
úpa {39, 6}
{124, 4}
{583, 2}
{593, 1}
{608, 1}
{609, 3} (mit yád sobald als) {643, 9}
{644, 14}
ní {589, 2}
prá {478, 2}
prá íd {239, 2}
práti {597, 1}
ví {113, 4}
{239, 9}
sám {82, 6}
{627, 22}
ferner nach ayám {524, 2}
{611, 6}
idám {301, 9}
{347, 1} (tyád)
imā́m {439, 6} (mit nú)
imā́s {272, 2}
{296, 1} (mit ná)
{486, 25}
{534, 3}
etā́s {92, 1} (tyā́s)
eté {191, 5} (tyé)
{733, 7} (tyé)
ferner nach tád {339, 6}
tám {481, 2}
ā́t {672, 5} (nú)
asmā́bhis {113, 11} (nú)
asaú {371, 3}.
9〉 Ebenso beim Imperativ und dem in imperativischem Sinne stehenden Conjunctiv und Optativ
so nach áviṣṭa {550, 12}
áva‿íd {28, 1}
ā́ {556, 1}
úd {554, 2}
úpa {269, 3}
{600, 3}
prá {671, 1}
prá‿íd {301, 3}
sám {577, 6}
ā́‿íd {644, 16}
ayám {637, 7}
imā́s {627, 19}
tám {459, 1}
tásmai {675, 7}
prā́cīm {583, 5}
dadhikrā́vṇas íd {336, 1} (nú)
bṛhát {612, 1} (wo gāyiṣe im Sinne des Imperativs steht)
samidhānás {664, 9}. Ueberaus häufig schliesst sich in diesem Falle sú an u an, sodass u ṣú, ū ṣú die Bedeutung recht bald, recht schleunig, sogleich annimmt
so nach tápa {252, 2}
sthā́s {465, 9}
śagdhí {670, 5}
bhūyā́ma {328, 6}
stuṣé {644, 1} (imperativischer Sinn)
zwischen ā́ ihi und brávāṇi te {457, 16}
nach ápa {219, 6}
ā́ {138, 4}
{139, 7}
{165, 14}
{182, 1}
{225, 15}
{575, 5}
{622, 19}
{627, 33}
úd {437, 10}
úpa {82, 1}
pári {822, 1}
sám {110, 1}
mā́ {575, 5}
{105, 3}
{139, 8}
{209, 3}
{605, 1}
{622, 20}
{173, 12} (e. bhūs)
nach imám {27, 4}
{456, 1}
asmaí {661, 1}
asmín {545, 2}
imā́m {270, 1}
{439, 5}
{609, 6}
asyā́s {138, 4}
imā́s {26, 5}
{45, 5}
{197, 1}
nach tám {661, 2} (e. arca)
tád {164, 26}
tā́bhis {112, 1}—_{112, 23}
{466, 1}
tátra {37, 14}
asmé {184, 2}
ūrdhvás {36, 13}
{302, 1}
uśán {316, 4}
nṛvát {351, 4}
śám {428, 9}
yū́nas {640, 19}.
10〉 Auch nach Fragepronomen ist die Bedeutung [Page242] nun festzuhalten (wo nicht eine Doppelfrage vorliegt, s. o.)
so nach kás {164, 48}
{339, 1}
kím {314, 7} (svid)
kád {181, 1}
{402, 1}
kathā́ {383, 13} (nú).
11〉 so auch yás u, welcher nun, welcher irgend {35, 6}
yásmai {667, 7}
yám íd {670, 12}.
12〉 Verbindungen mit vorhergehendem vai, s. o. in {2, 4}, {5, 7}, mit íd in 1—9, mit mā́ in 3 und besonders in 9, mit átha, úta unter diesen, mit ca {507, 3}. Verbindungen mit folgendem nú siehe besonders in 8, mit sú in 9.
13〉 Unberechtigt und nur Bezeichnung eines anderweitigen lautlichen Vorganges ist das u nach den Infinitiven auf avaí, welches am Schlusse der Verszeilen und Verse vorkommt, z. B. {24, 8}, wo statt ánuetavā́ u (nach BR.) zu lesen ist ánuetavā́i
ähnlich {164, 5}. _{164, 28}
{317, 9}
{354, 9}
{356, 10}
{383, 2}
{385, 4}
{437, 10}
{520, 8}
{560, 5}. Ebenso ist das u vor loká und lokakṛtnú, was sogar, im Widerstreit mit den für tonlose Wörter geltenden Gesetzen, mehrmals, z. B. {236, 9}
{271, 11}
{635, 4} am Anfang der Verszeile oder des Verses vorkommt, als eine blos lautliche, an loká haftende Erscheinung zu betrachten (s. loká)
vgl. noch {93, 6}
{221, 6}
{263, 8}
{355, 6}
{358, 11}
{464, 3}. _{464, 7}
{514, 2}
{536, 2}
{549, 5}
{576, 9}
{600, 2}
{615, 4}.
2. √u, rufen, verkünden
mit ví, durch Zuruf antreiben.
Stamm u:
uvé [1. s. m.] {912, 7} uvé … yáthā aṅgá bhaviṣyáti, ich verkünde, wie es in der That geschehen wird.
Stamm unu:
-oti ví {385, 1} yūthā́‿iva paśvás ví unoti gopā́s, wie der Hirt die Viehheerden durch Zuruf antreibt.
u
1〉 tisrás {254, 2}
taú {642, 13}
sám {495, 2}
bei nicht genauer Wiederholung (sá) sá íd {304, 4}
(káyā) kā́m {524, 3}. — 3〉 zu {486, 10} hinzuzufügen „und in {457, 14}. _{457, 15}“. — 4〉 sám {266, 15}. — 7〉 nach úd {627, 7}
ayám {296, 2}
imám {456, 17}
imā́s {486, 28}
tā́n {332, 2}
eté {620, 20}
yuvós {646, 1}
devayā́s {584, 4}(?). — 8〉 nach ábhūt {330, 4}
úd {239, 9}
ásthus, ví {347, 2}
práti {597, 1}
vayám {456, 19}
{494, 1}
tvā́m {533, 6}
tád {534, 17}. — 9〉 nach ā́‿íd {298, 4}. — 9〉 nach tám {396, 11}
{485, 14} (hoṣi)
imā́s {623, 3}
táva‿íd {665, 33} (asan ?)
úd {643, 5}
sám {558, 3} (mahayan ?)
gómat {232, 7}.
Burnouf
Frenchउ उ, part. enclitique qui, dans le Veda, s'ajoute aux
pronoms, aux prépositions et aux verbes sans en changer notablement la
signification: तद् उ, स उ, य उ, उद् उ, अभूद् उ, pour तद्, स,
य, उल्, अभूत्, etc.
Dans le sanscrit brâhmanique, उ
s'ajoute aux mots अथ, किम् et न pour former अथो, किमु
et नो
voyez ces mots.
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.