| YouTube Channel

ईषा (ISA)

 
शब्दसागरः
English
ईषा
f.
 (-षा) The pole or shaft of a plough.
E.
 ईष् to go, affixes क and
टाप्
also ईशा.
Capeller Eng
English
ईषा॑
f.
 the pole of a carriage
du.
 the double or fork-shaped
pole, the thills.
Yates
English
ईषा (षा) 1.
f.
 Ploughshare.
Spoken Sanskrit
English
ईषा - ISA -
f.
 - double or fork-shaped pole
ईषा - ISA -
f.
 - plank
ईषा - ISA -
f.
 - board
ईषा - ISA -
f.
 - particular measure
ईषा - ISA -
f.
 - pole or shafts of a carriage or plough
ईषा - ISA -
f.
 - double or fork-shaped pole
Wilson
English
ईषा
f.
 (-षा) The pole or shaft of a plough.
E.
 ईष to go, affixes क and टाप्
also ईशा.
Apte
English
ईषा [īṣā], [ईष्-क]
The pole or shafts of a carriage or a plough. ईषा चक्रादिसंनिधाने चेदक्षमानयेत्युच्यते तदा यानाक्षमधि- कृत्य ब्रूते इति गम्यते । ŚB. on MS.* 6.8.35. द्वीषम् (रथम्)
Bhāg.*
 4.26.1. 'ईषा लङ्गलदण्डः स्यात्' इत्यमरः
A part of a chariot. -षे (du. ) The double or fork-shaped pole.
Comp.
 -दण्डः the handle of a plough
ईषादण्डौ मृत्युशय्यातलस्य
Śi.*
 18.43. -दन्त
a.
 with projecting teeth.
(न्तः) an elephant with a large tusk or tooth.
the handle of a plough
ईषादन्तः कुञ्जरं शात्रवीयम्
Śi.*
 18.38.
the tusk of an elephant.
Apte 1890
English
ईषा [ईष्-क] 1 The pole or shafts of a carriage or a plough.
2 A part of a chariot.
Comp.
दंहः the handle of a plough
Śi. 18. 43.
दंत a. with projecting teeth. (
तः) {1} an. elephant with a large tusk or tooth. {2} the handle of a plough
Śi. 18. 38. {3} the tusk of an elephant.
Monier Williams Cologne
English
ईषा॑
f.
 (said to be
fr.
 1. ईष्), the pole or shafts of a carriage or plough
(ए),
f.
du.
 (ए) the double or fork-shaped pole,
RV.
 iii, 53, 17
viii, 5, 29
AV.
 viii, 8, 23
xi, 3, 9
ŚBr.
KātyŚr.
MBh.
&c.
a plank, board,
VarBṛS.
a particular measure,
Śulb.
Monier Williams 1872
English
ईषा ईषा, f. (said to be fr. ईष्), the pole or
the shafts of a carriage or plough
(ए), du. the double
or fork-shaped pole.
—ईषा-दण्ड, अस्, m. the handle
of a plough.
—ईषा-दन्त, अस्, m. an elephant with
a large tusk or tooth, the tusk of an elephant.
—ईषाधार (°षा-आध्°), अस्, m., N. of a Nāga.
Macdonell
English
ईषा īṣā́,
f.
 pole (of a car): du. double 🞄(forked) pole.
Benfey
English
ईषा ईषा, see ईशा।
Apte Hindi
Hindi
ईषा
स्त्री*
 - ईष्-क-टाप्
गाड़ी की फड़
ईषा
स्त्री*
 - ईष्-क-टाप्
हलस
Shabdartha Kaustubha
Kannada
ईषा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೇಗಿಲಿನ ದಂಡ /ನೇಗಿಲಿನ ಈಚು
ईषा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಂಡಿಯ ಮೂಕಿಮರ /ರಥದ ಒಂದು ಅವಯವ
निष्पत्तिः - > ईष (गतौ) - "अः" (३-३-१०३)
प्रयोगाः - > "ईषामन्ये हयानन्ये सूतमन्यं न्यपातयन्"
उल्लेखाः - > भा० वन० १४२-३३
L R Vaidya
English
IzA {% f. %} The pole of a carriage.
E Bharati Sampat
Sanskrit
(स्त्री) ईष(गतौ)+अः। ‘गुरोश्च हलः’ ३.३.१०२। १.हलदण्डः। २.रथस्य कश्चन भागः। ३.शकटस्य दीर्घकाष्ठः। ‘देवानामित्युपस्तम्भनस्य पश्चादीषाम्’ कात्या०२.३.१४। ‘ईषामन्ये हयानन्ये सूतमन्ये न्यपातयन्’ भा०वन०१४२.३३।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 ईषा
noun
लाङ्गलस्य सः वंशः यस्य एकस्मिन् प्रान्ते फालः अस्ति तथा च अपरस्मिन् युगं युज्यते ।
"ईषा हिन्दूनां धार्मिकानुष्ठाने अपि उपयुज्यते।"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
कुटुम्बी कर्षकः क्षेत्री हली कृषिककार्षिकौ ।
कृषीवलोऽपि जित्या तु हलिः सीरस्तु लाङ्गलम् ॥ ८९० ॥
गोदारणं हलमीषासीते तद्दण्डपद्धती ।
-wordlist-
कुटुम्बिन् (पुं), कर्षक (पुं), क्षेत्रिन् (पुं), हलिन् (पुं), कृषिक (पुं), कार्षिक (पुं), कृषीवल (पुं), जित्या (स्त्री), हलि (पुंस्त्री), सीर (पुं), लाङ्गल (क्ली), गोदारण (क्ली), हल (क्ली), ईषा (स्त्री), हलदण्ड (पुं), सीता (स्त्री), हलपद्धति (स्त्री)
Vedic Reference
English
Īṣā denotes the ‘pole of a chariot.’ Normally the chariot had
one pole (ekeṣaḥ), ^1 but sometimes two poles are referred to.^2
The word is often^3 compounded with Yuga, ‘yoke, ’ into which
it was fastened (see Kha), and tied with ropes.^4 Exactly how it
was attached to the chariot we do not know.^5 See also Ratha.
1) Rv. x. 135, 3
iii. 53, 17
viii. 5,
29
Av. viii. 8, 23.
2) Cf. Av. ii. 8, 4
Satapatha Brāh-
maṇa, i. 1, 2, 12 (īṣā-yugāni, but in
iii. 9, 4, 3 dual)
Kātyāyana Śrauta
Sūtra, vii. 9, 14, etc.
3) Av., loc. cit., etc.
4) Rv. x. 60, 8. Cf. iii. 6, 6.
5) Vāṇī in Rv. i. 119, 5 is taken by
Zimmer, Altindisches Leben, 249, to refer
to the front part of the chariot, but it
seems simply to be ‘voice.’
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ईषा,
स्त्री,
 (ईष + क + टाप् ।) लाङ्गलदण्डः । इत्य-मरः ॥
लाङ्गलेर ईष् इति भाषा ॥
(ऋग्वेदे ।“हिरण्मयी वां रभिरीषा अक्षो” ।रथस्यावयवभेदः । यथा, ऋग्वेदे । १० । १३५ ।३ । “रथः एकैषः” ।“ईषामन्ये हयानन्ये सूतमन्ये न्यपातयन्” ।इति महाभारते । वनपर्ब्बनि २४० । ३० । ईशेतिक्वचित् पाठः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
ईषा स्त्री ईष--क । १ शकटस्य दीर्घकाष्ठे “देवानामित्युपस्तम्भ-नस्य पश्चादीषाम्” कात्या० २, ३, १४, “शकटस्य दोर्घंकाष्ठमीषा” वेददी० । २ रथावयवभेदे च “ईषामन्ये हया-नन्ये सूतमन्ये न्यपातयन्” भा० व० २४० अ० “पाञ्चालस्यरथस्येषामाप्लुत्य सहसाऽपतत्” भा० आ० १३८ अ० ।३ हलयुगयोर्मध्यमकाष्ठे ४ लाङ्गलदण्डे च ।
Capeller
German
ईषा॑
f.
 Deichsel, Du. Doppel- (gabelförmige)
Deichsel.
Grassman
German
īṣā́, f., die Deichsel [s. ékeṣa].
-ā́ {287, 17}
{625, 29}.
Burnouf
French
ईषा ईषा
f.
 timon, brancard. Cf. ईशा।
ईषादन्त। Cf. ईशादन्त।
Stchoupak
French
ईषा-
f.
 timon.
°दन्त-
m.
 éléphant aux défenses longues comme des timons.