इल्वलः (ilvalaH)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
E Bharati Sampat
Sanskrit(पुं) इल(स्वप्ने)+वलच् । सिंहिकायाः पुत्रः वातापिभ्राता राक्षसविशेषः अगस्त्यमहर्षिनेत्राग्निना दग्धः। ‘सिंहिकायाः इल्वलवातापिराहुव्यंशशल्यादयः त्रयोदशपुत्राः’ भा०वन०६०९७।
Wordnet
Sanskrit इल्वलः
दैत्यविशेषः।
"इल्वलस्य वर्णनं पुराणेषु अस्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritइल्वलः, (इल् + वलच् । निपातनात् गुणाभावः ।)दैत्यविशेषः । स च वातापेर्भ्राता । (स च सिंहि-कासुतः । यथा, हरिवंशे । ३ य अध्याये ।“सैहिकेया इति ख्यातास्त्रयोदश महाबलाः । ९८ ।ऐशः बल्यश्च बलिनौ नभश्चैव तथाबलः ।वातापिर्नमुचिश्चैव इल्वलः खसृमस्तथा” ॥
९९ ॥
तस्य विवृतिर्यथा महाभरते तीर्थयात्रापर्ब्बणिअगस्त्योपाख्याने ९६ अध्यायः ।लोमश उवाच ।“इल्वलो नाम दैतेय आसीत्कौरवनन्दन ! ।सणिमत्यां पुरि पुरा वातापिस्तस्य चानुजः । ४ ।स ब्राह्मणं तपोयुक्तमुवाच दितिनन्दनः ।पत्त्रं मे भगवानेकमिन्द्रतुल्यं प्रयच्छतु ॥
५ ॥
तस्मिन् स ब्राह्मणो नादात् पुत्त्रं वासवसम्मितम् ।चुक्रोध सोऽसुरस्तस्य ब्राह्मणस्य ततो भृशम् ॥
६ ॥
तदा प्रभृति राजेन्द्र इल्वलो ब्रह्महासुरः ।मन्युमान् भ्रातरं छागं मायावो ह्यकरोत्ततः ॥
७ ॥
मेषरूपी च वातापी कामरूप्यभवत् क्षणात् ।संस्कृत्य च भोजयति ततो विप्रं जिघांसति ॥
८ ॥
स आह्वयति यं वाचा गतं वैवस्वतक्षयम् ।स पुनर्दहमास्थाय जीवन् संप्रत्यदृश्यत ॥
९ ॥
ततो वातापिमसुरं छागं कृत्वा सुसंस्कृतम् ।तं व्राह्मणं भोजयित्वा पुनरेव समाह्वयत् ॥
१० ॥
तामिल्वलेन महता स्वरेण वाचमीरिताम् ।श्रुत्वातिमायो बलवान् क्षिप्रं ब्राह्मणकण्टकः ॥
११ ॥
तस्य पार्श्वं विनिर्भिद्य ब्राह्मणस्य महासुरः ।वातापिः प्रहसन् राजन् निश्चक्राम विशाम्पते ॥
१२ ॥
एवं स ब्राह्मणान् राजन् भोजयित्वा पुनः पुनः ।हिंसयामास दैतेय इल्वलो दुष्टचेतनः ॥
१३ ॥
अगस्त्यश्चापि भगवानेतस्मिन् काल एव तु ।पितॄन् ददर्श गर्त्ते वै लम्बमानानधोमुखान् ॥
१४ ॥
ततः ९९ प्रध्याये इल्वलेन अगस्त्यातिथ्यं कृतम् ॥
यथा, -- लोमश उवाच ।“इन्त्वलस्तान् विदित्वा तु महर्षसहितान् नृपान् ।उपस्थितान् सहामात्यो विषयान्ते ह्यपूजयत् । १ ।तेषां ततोऽसुरश्रेष्ठस्त्वातिथ्यमकरोत् तदा ।सुसस्कतेत कौरव्य भ्रात्रा वातापिना तदा । २ ।ततो राजर्षयः सर्व्वे विषण्णा गतचेतसः ।वातापिं संस्कृतं दृष्ट्वा मेषभूतं महासुरम् । ३ ।अथाववीदगम्त्यम्तान् राजर्षीनृषीसत्तमः ।विषादो वो न कर्त्तव्यो ह्यहं भोक्षे महासुरं । ४ ।धुर्य्यासनमथासाद्य निषषाद महानृषिः ।तं पर्य्यवेशयद्दैत्येन्द्रः इल्वलः प्रहसन्निव । ५ ।अगस्त्य एव कृस्नन्तु वातापिं बुभुजे ततः ।मुक्तवत्यसुराह्वानमकरोत्तस्य चेल्वलः । ६ ।ततो वायुः प्रादुरभूत् अधस्तस्य महात्मनः ।शब्देन महता तात गर्ज्जन्निव यथा घनः । ७ ।वातापे निष्क्रमस्वेति पुनः पुनरुवाच ह । ८ ।तं प्रहस्याब्रवीत् राजन् अगस्त्यो मुनिसत्तमः ।कुतो निष्क्रमितुं शक्तो मया जीर्णस्तु सोऽसुरः । ९ ।इल्वलस्तु विषण्णोऽभूद्दृष्ट्वा जीर्णं महासुरम् ।प्राञ्जलिश्च सहामात्यैरिदं वचनमब्रवीत् । १० ।)मत्स्यविशेषः । इति मेदिनी ॥
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.