इन्द्रियायतन (indriyAyatana)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishWilson
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte Hindi
Hindiइन्द्रियायतनम्
इन्द्रियम्-आयतनम् -
इन्द्रियों का आवास अर्थात् शरीर
Shabdartha Kaustubha
Kannadaइन्द्रियायतन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಹ /ಶರೀರ /ಮೈ
व्युत्पत्तिः - > इन्द्रियाणां श्रोत्रादीनामायतनम्
इन्द्रियायतन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆತ್ಮ /ಜೀವ
इन्द्रियायतन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸ್ಥಾನ /ದೇಹದಲ್ಲಿ ಆಯಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇರುವ ಸ್ಥಾನ
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritइन्द्रियायतनमङ्गविग्रहौ क्षेत्रगात्रतनुभूघनास्तनूः ।
मूर्तिमत्करणकायमूर्तयो वेरसंहननदेहसंचराः ॥ ५६३ ॥
घनो बन्धः पुरं पिण्डो वपुः पुद्गलवर्ष्मणी ।
कलेवरं शरीरेऽस्मिन्नजीवे कुणपं शवः ॥ ५६४ ॥
मृतकं रुण्डकबन्धौ त्वपशीर्षे क्रियायुजि ।
इन्द्रियायतन (क्ली), अङ्ग (क्ली), विग्रह (पुं), क्षेत्र (क्ली), गात्र (क्ली), तनु (स्त्री), भूघन (पुं), तनू (स्त्री), मूर्तिमत् (पुं), करण (क्ली), काय (पुं), मूर्ति (स्त्री), वेर (पुंक्ली), संहनन (क्ली), देह (पुंक्ली), सञ्चर (पुं), घन (पुं), बन्ध (पुं), पुर (क्ली), पिण्ड (पुंक्ली), वपुस् (क्ली), पुद्गल (पुं), वर्ष्मन् (क्ली), कलेवर (क्ली), शरीर (पुंक्ली), कुणप (क्ली), शव (पुं), मृतक (क्ली), रुण्ड (पुं), कबन्ध (पुंक्ली)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritवाचस्पत्यम्
Sanskritइन्द्रियायतन ६ त० । श्रोत्राद्याधारे देहे तस्य इन्द्रियाधा-रत्वत्ताथात्वम् । स च सूक्ष्मएव देहः । यथाह सा० का०“पूर्व्वोत्पन्नम (श) सक्तं नियतं महदादिसूक्ष्मपर्यन्तम् ।संसरति निरुपभोगं भावैरधिवासितं लिङ्गम्” । “प्रधाने-नादिसर्गे प्रतिपुरुषमेकैकमुत्पादितम् आ चादिसर्गात् आच महाप्रलयादवतिष्ठते महदादिसूक्ष्मपर्य्यन्तं महदहङ्का-रैकादशेन्द्रियपञ्चतन्मात्रपर्य्यन्तम् एषां समुदायः सूक्ष्मश-रीरं शान्तघोरमूढैरिन्द्रियैरन्वितत्वाद्विशेषः । नन्वस्त्वेत-देव शरीरं भोगायतनं पुरुषस्य, कृतं दृश्यमानेन षाट्कौशि-केन शरीरेणेत्यतआह संसरतीति उपात्तमुपात्तंच शरीरजहाति हायंहायं चोपादत्ते, कस्मात्? निरुपभोगं यतः, षाट्कौशिकं शरीरं विना सूक्ष्मं निरुपभोगं, तस्मात्संस-रति । ननु धर्म्माधर्म्मनिमित्तः ससारः न च सूक्ष्मशरीर-स्यास्ति तद्योगः, तत्कथं संसरतीत्यत आह भावैरधिवा-सितं धर्म्माधर्म्मज्ञानाज्ञानवैराग्यावैराग्यैश्वर्य्यानैश्वर्याणि भा-वास्तदन्विता बुद्धिः तदन्वितञ्च सूक्ष्मशरीरमिति तदपिभावैरधिवासितं यथा सुरमिचम्पकसम्पकार्द्वस्त्रं तदामोदवासितम्भवति तस्माद्भावैरेवाघिवासितत्वात्संसरति । क-स्मात्पुनः प्रधानमिव महाप्रलयेऽपि तच्छरीरं न तिष्ठती-त्यत आह लिङ्गम् लयं गच्छतीति लिङ्गं हेतुमत्त्वेन चास्यलिङ्गत्वमिति” भावः । सा० कौ० । “पञ्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमन्वितम् । अपञ्चीकृतभूतोत्यं सूक्ष्माङ्गं भोगसा-धननम्” स्मृतिः । पञ्चद० इदमेव वाक्यमुपन्यस्तम् ।न्यायादिमते स्थूलदेहएव इन्द्रियायतनं तैः सूक्ष्मदेहा-नङ्गीकारात् इति भेदः जीवादृष्टवशादेवापूर्व्वदेह एवतत्तदिन्द्रियाण्यपि तत्तद्देहे उत्पद्यन्ते मनासि तु अन-न्तानि तानि च नित्यानि तेषाञ्च अदृष्टवशात् एर्कक-स्मिन् देहे एकैकस्य प्रवेश इति हि तेषां सम्मतम् ।२ आत्मनि च “आत्मेन्द्रियाद्यधिष्ठतो” लिङ्गशरीरशब्देएतेषां युक्तायुक्तत्वपरीक्षणम् करिष्यते ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.