| YouTube Channel

इन्द्रियनिग्रह (indriyanigraha)

 
शब्दसागरः
English
इन्द्रियनिग्रह
m.
 (-हः) Restraining the organs of sense.
E.
 इन्द्रिय and
निग्रह restraint.
Capeller Eng
English
इन्द्रियनिग्रह
m.
 restraint of the organs of sense.
Yates
English
इन्द्रिय-निग्रह (हः) 1.
m.
 Restraining
or subduing the senses.
Wilson
English
इन्द्रियनिग्रह
m.
 (-हः) Restraining the organs of sense.
E.
 इन्द्रिय and निग्रह restraint.
Monier Williams Cologne
English
इन्द्रिय—निग्रह
m.
 restraint of the organs of sense.
Apte Hindi
Hindi
इन्द्रियनिग्रहः
पुं*
 इन्द्रियम्-निग्रहः -
ज्ञानेन्द्रियों का नियन्त्रण
Shabdartha Kaustubha
Kannada
इन्द्रियनिग्रह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಹತೋಟಿ /ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಅಂಕೆಯಲ್ಲಿಡುವುದು
व्युत्पत्तिः - > इन्द्रियाणां यथेच्छं प्रवृत्तानां निग्रहो निरोधः
प्रयोगाः - > "धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ६-९२
इन्द्रियनिग्रह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದ ಒಂದು ಅಂಗ
L R Vaidya
English
indriya-nigraha {% m. %} the curbing the senses.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
इन्द्रियनिग्रह
पु०
 इन्द्रियाणां निग्रहः यथेष्टं प्रवृत्तानां स्वस्व-विषयेभ्यः निवर्त्तनेन निरोधः । इन्दियाणां यथेष्टं प्रवृ-त्तानां स्वस्वविषयेषु १ प्रसङ्गनिवारणे । स च सर्व्ववर्णसाधारणधर्म्मः “धृतिः क्षमा दयाऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्म्मलक्षणम्” मनुः ।इन्द्रियनिग्रहः अप्रतिषिद्धेऽपि विषयेऽनतिप्रसङ्गः”एका० त० रघु० । २ योगसाधनाङ्गे श्रोत्रादीनांज्ञानेन्द्रियाणां वागादीनां च कर्ण्णेन्द्रियाणां स्वस्वव्यापारेषु अनियोजनरूपे रोधने च । सर्वेषामनिरोधेयोगसिद्ध्यभावोभङ्ग्या गीतायामुक्तः” । “इन्द्रियाणान्तुसर्व्वेषां यद्येकं चरतीन्द्रियम् । तदस्य हरति प्रज्ञां दृतेःपात्रादिवोदकम्” मनसोनिग्रहादेवान्येषां निग्रहो भवतिनान्यथा “इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते । त-दस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि” गीतायां तथोक्तेः ।मनोनिग्रहोपायश्च “असंशयं महाबाहो! मनोदुर्निग्रहंचलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय! वैराग्येण च गृह्यते” गी-तोक्तेः अभ्यासवैराग्यैरूपः । यथेच्छमिन्द्रियप्रसङ्गे पाप-मप्युक्तम् “विहितस्याननुष्ठानात् निन्दितस्य च सेवनात् ।अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति” या० स्मृ० ।इन्द्रियजयोप्यत्र इन्द्रियजये च शौचमेव हेतुः । यथाह पात० सूत्रभाष्ययोः “शौचात् स्वाङ्गजुगुप्सा परैर-ससर्गः” “सत्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्र्येन्द्रियजयात्मदशनानिच” सू० “शुचेः सत्वशुद्धिस्ततः सौमनस्यं तत ऐकाग्र्यंतत इन्द्रिययस्ततश्चात्मदशनयोग्यत्वम् बुद्धिसत्त्वस्य भ-वतीति” भा० एष च बाह्य उपायः । आभ्यन्तर उपायस्तत्रैवोक्तः । “ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमादिन्द्रिय-जयः” पा० सू० “सामान्यविशेषात्मा शब्दादिर्ग्राह्यः तेष्वि-न्द्रियाणां वृत्तिर्ग्रहणं (१ रूपम्) न च तत्सामान्यमात्रग्रह-णाकारम् कथमनालोचितः सविषयविशेष इन्द्रियेण मन-सानुव्यसीयेतेति! स्वरूपं पुनः प्रकाशात्मनोबुद्धिसत्त्वस्यसामान्यविशेषयोरयुतसिद्धावयवभेदानुगतः समूहो द्रव्य-मिन्द्रियम् । (२ रूपम्) तेषां तृतीयं रूपम् । अस्मिताल-क्षणोऽहङ्कारः तस्य सामान्यस्येन्द्रियाणि विशेषाः । चतुर्थंरूपं व्यवसायात्मकाः प्रकाशक्रियास्थितिशीला गुणाः, येषामिन्द्रियाणि साहङ्काराणि परिणामः । पञ्चमं रूपंगुणेषुयदनुगतं पुरुषार्थवत्त्वमिति पञ्चस्वेतेषुइन्द्रियरूपेषुयथाक्रमं संयमः तत्र तत्र जयं कत्वा पञ्चरूपजयादिन्द्रिय-जयः प्रादुर्भवति योगिनः” भाष्यम् तत्फलमपि तत्रोक्तम् ।“ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च” पा०सू० “कायस्य मनोबदनुत्तमगतिलाभो मनोजवित्वम् ।विदेहानाम् (देहानपेक्षाणाम्) इन्द्रियाणामभिप्रे-तदेशकालविषयापेक्षी वृत्तिलाभः अतीतानागतदूरस्थ-बाह्यार्थविषयश्च वृत्तिलाभो विकरणभावः । सर्वप्रकृतिवि-कारवशित्वं प्रधानभावः इत्येतास्तिस्रः सिद्धयो मधुप्रतीकाउच्यन्ते एताश्च करण पञ्चकरूपजयादधिगम्यन्ते” भा०एतासाञ्च बाह्यसिद्धीनां पारम्पर्य्येण सत्वपुरुषान्यत-माख्यातिरेव तु मुख्यं फलमिति तत्रैव प्रसिद्धम् ।